ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଵିଲପନ୍ତୀ ତଥା ତାଂ ତୁ କୌସଲ୍ଯାଂ ପ୍ରମଦୋତ୍ତମାମ୍ ।
ଇଦଂ ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତା ଧର୍ମ୍ଯଂ ସୁମିତ୍ରା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ତଵାର୍ଯେ ସଦ୍ଗୁଣୈର୍ଯୁକ୍ତଃ ପୁତ୍ର ସ୍ସ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ ।
କିଂ ତେ ଵିଲପିତେନୈଵଂ କୃପଣଂ ରୁଦିତେନ ଵା ॥ 2 ॥
ଯସ୍ତଵାର୍ଯେ ଗତଃ ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଂ ମହାବଲଃ ।
ସାଧୁ କୁର୍ଵନ୍ ମହାତ୍ମାନଂ ପିତରଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍ ॥ 3 ॥
ଶିଷ୍ଟୈରାଚରିତେ ସମ୍ଯକ୍ଛଶ୍ଵତ୍ପ୍ରେତ୍ଯଫଲୋଦଯେ ।
ରାମୋ ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନ ସ ଶୋଚ୍ଯଃ କଦାଚନ ॥ 4 ॥
ଵର୍ତତେ ଚୋତ୍ତମାଂ ଵୃତ୍ତିଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽସ୍ମିନ୍ ସଦାନଘଃ ।
ଦଯାଵାନ୍ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଲାଭସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ॥ 5 ॥
ଅରଣ୍ଯଵାସେ ଯଦ୍ଦୁଃଖଂ ଜାନତୀ ଵୈ ସୁଖୋଚିତା ।
ଅନୁଗଚ୍ଛତି ଵୈଦେହୀ ଧର୍ମାତ୍ମାନଂ ତଵାତ୍ମଜମ୍ ॥ 6 ॥
କୀର୍ତିଭୂତାଂ ପତାକାଂ ଯୋ ଲୋକେ ଭ୍ରମଯତି ପ୍ରଭୁଃ ।
ଧର୍ମସତ୍ଯଵ୍ରତଧନଃ କିଂ ନ ପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଵାତ୍ମଜଃ ॥ 7 ॥
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ରାମସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ଶୌଚଂ ମାହାତ୍ମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍ ।
ନ ଗାତ୍ରମଂଶୁଭି ସ୍ସୂର୍ଯ ସ୍ସନ୍ତାପଯିତୁମର୍ହତି ॥ 8 ॥
ଶିଵସ୍ସର୍ଵେଷୁ କାଲେଷୁ କାନନେଭ୍ଯୋ ଵିନିସ୍ସୃତଃ ।
ରାଘଵଂ ଯୁକ୍ତଶୀତୋଷ୍ଣସ୍ସେଵିଷ୍ଯତି ସୁଖୋଽନିଲଃ ॥ 9 ॥
ଶଯାନମନଘଂ ରାତ୍ରୌ ପିତେଵାଭିପରିଷ୍ଵଜନ୍ ।
ରଶ୍ମିଭି ସ୍ସଂସ୍ପୃଶନ୍ ଶୀତୈଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାହ୍ଲାଦଯିଷ୍ଯତି ॥ 10 ॥
ଦଦୌ ଚାସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯାନି ଯସ୍ମୈ ବ୍ରହ୍ମା ମହୌଜସେ ।
ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରଂ ହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତିମିଧ୍ଵଜସୁତଂ ରଣେ ॥ 11 ॥
ସ ଶୂରଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତଃ ।
ଅସନ୍ତ୍ରସ୍ତୋଽପ୍ଯରଣସ୍ଥୋ ଵେଶ୍ମନୀଵ ନିଵତ୍ସ୍ଯତି ॥ 12 ॥
ଯସ୍ଯେଷୁପଥମାସାଦ୍ଯ ଵିନାଶଂ ଯାନ୍ତି ଶତ୍ରଵଃ ।
କଥଂ ନ ପୃଥିଵୀ ତସ୍ଯ ଶାସନେ ସ୍ଥାତୁମର୍ହତି ॥ 13 ॥
ଯା ଶ୍ରୀ ଶ୍ଶୌର୍ଯଂ ଚ ରାମସ୍ଯ ଯା ଚ କଲ୍ଯାଣସତ୍ଵତା ।
ନିଵୃତ୍ତାରଣ୍ଯଵାସ ସ୍ସ କ୍ଷିପ୍ରଂ ରାଜ୍ଯମଵାପ୍ସ୍ଯତି ॥ 14 ॥
ସୂର୍ଯସ୍ଯାପି ଭଵେତ୍ସୂର୍ଯୋ ହ୍ଯଗ୍ନେରଗ୍ନି ପ୍ରଭୋଃ ପ୍ରଭୁଃ ।
ଶ୍ରିଯଃ ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ଭଵେଦଗ୍ର୍ଯା କୀର୍ତିଃ କୀର୍ତ୍ଯାଃ କ୍ଷମାକ୍ଷମା ॥ 15 ॥
ଦୈଵତଂ ଦୈଵତାନାଂ ଚ ଭୂତାନାଂ ଭୂତସତ୍ତମଃ ।
ତସ୍ଯ କେ ହ୍ଯଗୁଣା ଦେଵି ଵନେ ଵାପ୍ଯଥଵା ପୁରେ ॥ 16 ॥
ପୃଥିଵ୍ଯା ସହ ଵୈଦେହ୍ଯା ଶ୍ରିଯା ଚ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ତିସୃଭିରେତାଭି ସ୍ସହ ରାମୋଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 17 ॥
ଦୁଃଖଜଂ ଵିସୃଜନ୍ତ୍ଯସ୍ରଂ ନିଷ୍କ୍ରାମନ୍ତମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯ ଯମ୍ ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ଜନାସ୍ସର୍ଵେ ଶୋକଵେଗସମାହତାଃ ॥ 18 ॥
କୁଶଚୀରଧରଂ ଦେଵଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତମପରାଜିତମ୍ ।
ସୀତେଵାନୁଗତା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସ୍ତସ୍ଯ କିଂ ନାମ ଦୁର୍ଲଭମ୍ ॥ 19 ॥
ଧନୁର୍ଗ୍ରହଵରୋ ଯସ୍ଯ ବାଣଖଡ୍ଗାସ୍ତ୍ରଭୃତ୍ସ୍ଵଯମ୍ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵ୍ରଜତି ହ୍ଯଗ୍ରେ ତସ୍ଯ କିଂ ନାମ ଦୁର୍ଲଭମ୍ ॥ 20 ॥
ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସଂ ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟାସି ପୁନରାଗତମ୍ ।
ଜହିଶୋକଂ ଚ ମୋହଂ ଚ ଦେଵି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ ॥ 21 ॥
ଶିରସା ଚରଣାଵେତୌ ଵନ୍ଦମାନମନିନ୍ଦିତେ ପୁନର୍ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି କଲ୍ଯାଣି ପୁତ୍ରଂ ଚନ୍ଦ୍ରମିଵୋଦିତମ୍ ॥ 22 ॥
ପୁନଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମଭିଷିକ୍ତଂ ମହାଶ୍ରିଯମ୍ ।
ସମୁତ୍ସ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ନେତ୍ରାଭ୍ଯାଂ କ୍ଷିପ୍ରମାନନ୍ଦଜଂ ପଯଃ ॥ 23 ॥
ମା ଶୋକୋ ଦେଵି ଦୁଃଖଂ ଵା ନ ରାମେ ଦୃଶ୍ଯତେଽଶିଵମ୍ ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ପୁତ୍ରଂ ତ୍ଵଂ ସସୀତଂ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥ 24 ॥
ତ୍ଵଯା ଶେଷୋ ଜନଶ୍ଚୈଵ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯୋ ଯଦାଽନଘେ ।
କିମିଦାନୀମିଦଂ ଦେଵି କରୋଷି ହୃଦି ଵିକ୍ଲବମ୍ ॥ 25 ॥
ନାର୍ହା ତ୍ଵଂ ଶୋଚିତୁଂ ଦେଵି ଯସ୍ଯାସ୍ତେ ରାଘଵସ୍ସୁତଃ ।
ନ ହି ରାମାତ୍ପରୋ ଲୋକେ ଵିଦ୍ଯତେ ସତ୍ପଥେ ସ୍ଥିତଃ ॥ 26 ॥
ଅଭିଵାଦଯମାନଂ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସସୁହୃଦଂ ସୁତମ୍ ।
ମୁଦାଽଶ୍ରୃ ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ କ୍ଷିପ୍ରଂ ମେଘଲେଖେଵ ଵାର୍ଷିକୀ ॥ 27 ॥
ପୁତ୍ରସ୍ତେ ଵରଦଃ କ୍ଷିପ୍ରମଯୋଧ୍ଯାଂ ପୁନରାଗତଃ ।
ପାଣିଭ୍ଯାଂ ମୃଦୁପୀନାଭ୍ଯାଂ ଚରଣୌ ପୀଡଯିଷ୍ଯତି ॥ 28 ॥
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ନମସ୍ଯନ୍ତଂ ଶୂରଂ ସସୁହୃଦଂ ସୁତମ୍ ।
ମୁଦାଽସ୍ରୈଃ ପ୍ରୋକ୍ଷ୍ଯସି ପୁନର୍ମେଘରାଜିରିଵାଚଲମ୍ ॥ 29 ॥
ଆଶ୍ଵାସଯନ୍ତୀ ଵିଵିଧୈଶ୍ଚ ଵାକ୍ଯୈ ର୍ଵାକ୍ଯୋପଚାରେ କୁଶଲାଽନଵଦ୍ଯା ।
ରାମସ୍ଯ ତାଂ ମାତରମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦେଵୀ ସୁମିତ୍ରା ଵିରରାମ ରାମା ॥ 30 ॥
ନିଶମ୍ଯ ତଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣମାତୃଵାକ୍ଯଂ ରାମସ୍ଯ ମାତୁର୍ନରଦେଵପତ୍ନ୍ଯାଃ ।
ସଦ୍ଯଶ୍ଶରୀରେ ଵିନନାଶ ଶୋକଃ ଶରଦ୍ଗତୋ ମେଘ ଇଵାଲ୍ପତୋଯଃ ॥ 31 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଶ୍ଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuścatvāriṃśassargaḥ |
vilapantī tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 1 ||
tavārye sadguṇairyuktaḥ putra ssa puruṣottamaḥ |
kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2 ||
yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam || 3 ||
śiṣṭairācarite samyakchaśvatpretyaphalodaye |
rāmo dharme sthita śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana || 4 ||
vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ |
dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 5 ||
araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |
anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 6 ||
kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhramayati prabhuḥ |
dharmasatyavratadhanaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 7 ||
vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |
na gātramaṃśubhi ssūrya ssantāpayitumarhati || 8 ||
śivassarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinissṛtaḥ |
rāghavaṃ yuktaśītoṣṇasseviṣyati sukho'nilaḥ || 9 ||
śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |
raśmibhi ssaṃspṛśan śītaiścandramāhlādayiṣyati || 10 ||
dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 11 ||
sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |
asantrasto'pyaraṇastho veśmanīva nivatsyati || 12 ||
yasyeṣupathamāsādya vināśaṃ yānti śatravaḥ |
kathaṃ na pṛthivī tasya śāsane sthātumarhati || 13 ||
yā śrī śśauryaṃ ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā |
nivṛttāraṇyavāsa ssa kṣipraṃ rājyamavāpsyati || 14 ||
sūryasyāpi bhavetsūryo hyagneragni prabhoḥ prabhuḥ |
śriyaḥ śrīśca bhavedagryā kīrtiḥ kīrtyāḥ kṣamākṣamā || 15 ||
daivataṃ daivatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ |
tasya ke hyaguṇā devi vane vāpyathavā pure || 16 ||
pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
kṣipraṃ tisṛbhiretābhi ssaha rāmo'bhiṣekṣyate || 17 ||
duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |
ayodhyāyāṃ janāssarve śokavegasamāhatāḥ || 18 ||
kuśacīradharaṃ devaṃ gacchantamaparājitam |
sītevānugatā lakṣmī stasya kiṃ nāma durlabham || 19 ||
dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam |
lakṣmaṇo vrajati hyagre tasya kiṃ nāma durlabham || 20 ||
nivṛttavanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam |
jahiśokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te || 21 ||
śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite punardrakṣyasi kalyāṇi putraṃ candramivoditam || 22 ||
punaḥ praviṣṭaṃ dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ mahāśriyam |
samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 23 ||
mā śoko devi duḥkhaṃ vā na rāme dṛśyate'śivam |
kṣipraṃ drakṣyasi putraṃ tvaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam || 24 ||
tvayā śeṣo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe |
kimidānīmidaṃ devi karoṣi hṛdi viklabam || 25 ||
nārhā tvaṃ śocituṃ devi yasyāste rāghavassutaḥ |
na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ || 26 ||
abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'śrṛ mokṣyase kṣipraṃ meghalekheva vārṣikī || 27 ||
putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |
pāṇibhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 28 ||
abhivādya namasyantaṃ śūraṃ sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'sraiḥ prokṣyasi punarmegharājirivācalam || 29 ||
āśvāsayantī vividhaiśca vākyai rvākyopacāre kuśalā'navadyā |
rāmasya tāṃ mātaramevamuktvā devī sumitrā virarāma rāmā || 30 ||
niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |
sadyaśśarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuścatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुश्चत्वारिंशस्सर्गः ।
विलपन्ती तथा तां तु कौसल्यां प्रमदोत्तमाम् ।
इदं धर्मे स्थिता धर्म्यं सुमित्रा वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
तवार्ये सद्गुणैर्युक्तः पुत्र स्स पुरुषोत्तमः ।
किं ते विलपितेनैवं कृपणं रुदितेन वा ॥ 2 ॥
यस्तवार्ये गतः पुत्रस्त्यक्त्वा राज्यं महाबलः ।
साधु कुर्वन् महात्मानं पितरं सत्यवादिनम् ॥ 3 ॥
शिष्टैराचरिते सम्यक्छश्वत्प्रेत्यफलोदये ।
रामो धर्मे स्थित श्रेष्ठो न स शोच्यः कदाचन ॥ 4 ॥
वर्तते चोत्तमां वृत्तिं लक्ष्मणोऽस्मिन् सदानघः ।
दयावान् सर्वभूतेषु लाभस्तस्य महात्मनः ॥ 5 ॥
अरण्यवासे यद्दुःखं जानती वै सुखोचिता ।
अनुगच्छति वैदेही धर्मात्मानं तवात्मजम् ॥ 6 ॥
कीर्तिभूतां पताकां यो लोके भ्रमयति प्रभुः ।
धर्मसत्यव्रतधनः किं न प्राप्तस्तवात्मजः ॥ 7 ॥
व्यक्तं रामस्य विज्ञाय शौचं माहात्म्यमुत्तमम् ।
न गात्रमंशुभि स्सूर्य स्सन्तापयितुमर्हति ॥ 8 ॥
शिवस्सर्वेषु कालेषु काननेभ्यो विनिस्सृतः ।
राघवं युक्तशीतोष्णस्सेविष्यति सुखोऽनिलः ॥ 9 ॥
शयानमनघं रात्रौ पितेवाभिपरिष्वजन् ।
रश्मिभि स्संस्पृशन् शीतैश्चन्द्रमाह्लादयिष्यति ॥ 10 ॥
ददौ चास्त्राणि दिव्यानि यस्मै ब्रह्मा महौजसे ।
दानवेन्द्रं हतं दृष्ट्वा तिमिध्वजसुतं रणे ॥ 11 ॥
स शूरः पुरुषव्याघ्रः स्वबाहुबलमाश्रितः ।
असन्त्रस्तोऽप्यरणस्थो वेश्मनीव निवत्स्यति ॥ 12 ॥
यस्येषुपथमासाद्य विनाशं यान्ति शत्रवः ।
कथं न पृथिवी तस्य शासने स्थातुमर्हति ॥ 13 ॥
या श्री श्शौर्यं च रामस्य या च कल्याणसत्वता ।
निवृत्तारण्यवास स्स क्षिप्रं राज्यमवाप्स्यति ॥ 14 ॥
सूर्यस्यापि भवेत्सूर्यो ह्यग्नेरग्नि प्रभोः प्रभुः ।
श्रियः श्रीश्च भवेदग्र्या कीर्तिः कीर्त्याः क्षमाक्षमा ॥ 15 ॥
दैवतं दैवतानां च भूतानां भूतसत्तमः ।
तस्य के ह्यगुणा देवि वने वाप्यथवा पुरे ॥ 16 ॥
पृथिव्या सह वैदेह्या श्रिया च पुरुषर्षभः ।
क्षिप्रं तिसृभिरेताभि स्सह रामोऽभिषेक्ष्यते ॥ 17 ॥
दुःखजं विसृजन्त्यस्रं निष्क्रामन्तमुदीक्ष्य यम् ।
अयोध्यायां जनास्सर्वे शोकवेगसमाहताः ॥ 18 ॥
कुशचीरधरं देवं गच्छन्तमपराजितम् ।
सीतेवानुगता लक्ष्मी स्तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ 19 ॥
धनुर्ग्रहवरो यस्य बाणखड्गास्त्रभृत्स्वयम् ।
लक्ष्मणो व्रजति ह्यग्रे तस्य किं नाम दुर्लभम् ॥ 20 ॥
निवृत्तवनवासं तं द्रष्टासि पुनरागतम् ।
जहिशोकं च मोहं च देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥ 21 ॥
शिरसा चरणावेतौ वन्दमानमनिन्दिते पुनर्द्रक्ष्यसि कल्याणि पुत्रं चन्द्रमिवोदितम् ॥ 22 ॥
पुनः प्रविष्टं दृष्ट्वा तमभिषिक्तं महाश्रियम् ।
समुत्स्रक्ष्यसि नेत्राभ्यां क्षिप्रमानन्दजं पयः ॥ 23 ॥
मा शोको देवि दुःखं वा न रामे दृश्यतेऽशिवम् ।
क्षिप्रं द्रक्ष्यसि पुत्रं त्वं ससीतं सहलक्ष्मणम् ॥ 24 ॥
त्वया शेषो जनश्चैव समाश्वास्यो यदाऽनघे ।
किमिदानीमिदं देवि करोषि हृदि विक्लबम् ॥ 25 ॥
नार्हा त्वं शोचितुं देवि यस्यास्ते राघवस्सुतः ।
न हि रामात्परो लोके विद्यते सत्पथे स्थितः ॥ 26 ॥
अभिवादयमानं तं दृष्ट्वा ससुहृदं सुतम् ।
मुदाऽश्रृ मोक्ष्यसे क्षिप्रं मेघलेखेव वार्षिकी ॥ 27 ॥
पुत्रस्ते वरदः क्षिप्रमयोध्यां पुनरागतः ।
पाणिभ्यां मृदुपीनाभ्यां चरणौ पीडयिष्यति ॥ 28 ॥
अभिवाद्य नमस्यन्तं शूरं ससुहृदं सुतम् ।
मुदाऽस्रैः प्रोक्ष्यसि पुनर्मेघराजिरिवाचलम् ॥ 29 ॥
आश्वासयन्ती विविधैश्च वाक्यै र्वाक्योपचारे कुशलाऽनवद्या ।
रामस्य तां मातरमेवमुक्त्वा देवी सुमित्रा विरराम रामा ॥ 30 ॥
निशम्य तल्लक्ष्मणमातृवाक्यं रामस्य मातुर्नरदेवपत्न्याः ।
सद्यश्शरीरे विननाश शोकः शरद्गतो मेघ इवाल्पतोयः ॥ 31 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुश्चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuścatvāriṃśassargaḥ |
vilapantī tathā tāṃ tu kausalyāṃ pramadottamām |
idaṃ dharme sthitā dharmyaṃ sumitrā vākyamabravīt || 1 ||
tavārye sadguṇairyuktaḥ putra ssa puruṣottamaḥ |
kiṃ te vilapitenaivaṃ kṛpaṇaṃ ruditena vā || 2 ||
yastavārye gataḥ putrastyaktvā rājyaṃ mahābalaḥ |
sādhu kurvan mahātmānaṃ pitaraṃ satyavādinam || 3 ||
śiṣṭairācarite samyakchaśvatpretyaphalodaye |
rāmo dharme sthita śreṣṭho na sa śocyaḥ kadācana || 4 ||
vartate cottamāṃ vṛttiṃ lakṣmaṇo'smin sadānaghaḥ |
dayāvān sarvabhūteṣu lābhastasya mahātmanaḥ || 5 ||
araṇyavāse yadduḥkhaṃ jānatī vai sukhocitā |
anugacchati vaidehī dharmātmānaṃ tavātmajam || 6 ||
kīrtibhūtāṃ patākāṃ yo loke bhramayati prabhuḥ |
dharmasatyavratadhanaḥ kiṃ na prāptastavātmajaḥ || 7 ||
vyaktaṃ rāmasya vijñāya śaucaṃ māhātmyamuttamam |
na gātramaṃśubhi ssūrya ssantāpayitumarhati || 8 ||
śivassarveṣu kāleṣu kānanebhyo vinissṛtaḥ |
rāghavaṃ yuktaśītoṣṇasseviṣyati sukho'nilaḥ || 9 ||
śayānamanaghaṃ rātrau pitevābhipariṣvajan |
raśmibhi ssaṃspṛśan śītaiścandramāhlādayiṣyati || 10 ||
dadau cāstrāṇi divyāni yasmai brahmā mahaujase |
dānavendraṃ hataṃ dṛṣṭvā timidhvajasutaṃ raṇe || 11 ||
sa śūraḥ puruṣavyāghraḥ svabāhubalamāśritaḥ |
asantrasto'pyaraṇastho veśmanīva nivatsyati || 12 ||
yasyeṣupathamāsādya vināśaṃ yānti śatravaḥ |
kathaṃ na pṛthivī tasya śāsane sthātumarhati || 13 ||
yā śrī śśauryaṃ ca rāmasya yā ca kalyāṇasatvatā |
nivṛttāraṇyavāsa ssa kṣipraṃ rājyamavāpsyati || 14 ||
sūryasyāpi bhavetsūryo hyagneragni prabhoḥ prabhuḥ |
śriyaḥ śrīśca bhavedagryā kīrtiḥ kīrtyāḥ kṣamākṣamā || 15 ||
daivataṃ daivatānāṃ ca bhūtānāṃ bhūtasattamaḥ |
tasya ke hyaguṇā devi vane vāpyathavā pure || 16 ||
pṛthivyā saha vaidehyā śriyā ca puruṣarṣabhaḥ |
kṣipraṃ tisṛbhiretābhi ssaha rāmo'bhiṣekṣyate || 17 ||
duḥkhajaṃ visṛjantyasraṃ niṣkrāmantamudīkṣya yam |
ayodhyāyāṃ janāssarve śokavegasamāhatāḥ || 18 ||
kuśacīradharaṃ devaṃ gacchantamaparājitam |
sītevānugatā lakṣmī stasya kiṃ nāma durlabham || 19 ||
dhanurgrahavaro yasya bāṇakhaḍgāstrabhṛtsvayam |
lakṣmaṇo vrajati hyagre tasya kiṃ nāma durlabham || 20 ||
nivṛttavanavāsaṃ taṃ draṣṭāsi punarāgatam |
jahiśokaṃ ca mohaṃ ca devi satyaṃ bravīmi te || 21 ||
śirasā caraṇāvetau vandamānamanindite punardrakṣyasi kalyāṇi putraṃ candramivoditam || 22 ||
punaḥ praviṣṭaṃ dṛṣṭvā tamabhiṣiktaṃ mahāśriyam |
samutsrakṣyasi netrābhyāṃ kṣipramānandajaṃ payaḥ || 23 ||
mā śoko devi duḥkhaṃ vā na rāme dṛśyate'śivam |
kṣipraṃ drakṣyasi putraṃ tvaṃ sasītaṃ sahalakṣmaṇam || 24 ||
tvayā śeṣo janaścaiva samāśvāsyo yadā'naghe |
kimidānīmidaṃ devi karoṣi hṛdi viklabam || 25 ||
nārhā tvaṃ śocituṃ devi yasyāste rāghavassutaḥ |
na hi rāmātparo loke vidyate satpathe sthitaḥ || 26 ||
abhivādayamānaṃ taṃ dṛṣṭvā sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'śrṛ mokṣyase kṣipraṃ meghalekheva vārṣikī || 27 ||
putraste varadaḥ kṣipramayodhyāṃ punarāgataḥ |
pāṇibhyāṃ mṛdupīnābhyāṃ caraṇau pīḍayiṣyati || 28 ||
abhivādya namasyantaṃ śūraṃ sasuhṛdaṃ sutam |
mudā'sraiḥ prokṣyasi punarmegharājirivācalam || 29 ||
āśvāsayantī vividhaiśca vākyai rvākyopacāre kuśalā'navadyā |
rāmasya tāṃ mātaramevamuktvā devī sumitrā virarāma rāmā || 30 ||
niśamya tallakṣmaṇamātṛvākyaṃ rāmasya māturnaradevapatnyāḥ |
sadyaśśarīre vinanāśa śokaḥ śaradgato megha ivālpatoyaḥ || 31 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuścatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.