ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଦ୍ଵିନଵତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତସ୍ତାଂ ରଜନୀମୁଷ୍ଯ ଭରତସ୍ସପରିଚ୍ଛଦଃ ।
କୃତାତିଥ୍ଯୋ ଭରଦ୍ଵାଜଂ କାମାଦଭିଜଗାମ ହ ॥ 1 ॥
ତଂ ଋଷିଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଚାଽଗତମ୍ ।
ହୁତାଗ୍ନିହୋତ୍ରୋ ଭରତଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥ 2 ॥
କଚ୍ଚିଦତ୍ର ସୁଖା ରାତ୍ରିସ୍ତଵାସ୍ମଦ୍ଵିଷଯେ ଗତା ।
ସମଗ୍ରସ୍ତେ ଜନଃ କଚ୍ଚିଦାତିଥ୍ଯେ ଶଂସ ମେଽନଘ ॥ 3 ॥
ତମୁଵାଚାଞ୍ଜଲିଂ କୃତ୍ଵା ଭରତୋଽଭିପ୍ରଣମ୍ଯ ଚ ।
ଆଶ୍ରମାଦଭିନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତମୃଷିମୁତ୍ତମତେଜସମ୍ ॥ 4 ॥
ସସୁଖୋଷିତୋଽସ୍ମି ଭଗଵନ୍ସମଗ୍ରବଲଵାହନଃ ।
ତର୍ପିତସ୍ସର୍ଵକାମୈଶ୍ଚ ସାମାତ୍ଯୋ ବଲଵତ୍ତ୍ଵଯା ॥ 5 ॥
ଅପେତକ୍ଲମସନ୍ତାପା ସ୍ସୁଭିକ୍ଷାସ୍ସୁପ୍ରତିଶ୍ରଯାଃ ।
ଅପି ପ୍ରେଷ୍ଯାନୁପାଦାଯ ସର୍ଵେ ସ୍ମ ସୁସୁଖୋଷିତାଃ ॥ 6 ॥
ଆମନ୍ତ୍ରଯେଽହଂ ଭଗଵନ୍ କାମଂ ତ୍ଵାମୃଷିସତ୍ତମଃ ।
ସମୀପଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଭ୍ରାତୁର୍ମୈତ୍ରେଣେକ୍ଷସ୍ଵ ଚକ୍ଷୁଷା ॥ 7 ॥
ଆଶ୍ରମଂ ତସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଧାର୍ମିକସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ଆଚକ୍ଷ୍ଵ କତମୋ ମାର୍ଗଃ କିଯାନିତି ଚ ଶଂସ ମେ ॥ 8 ॥
ଇତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତୁ ଭରତଂ ଭ୍ରାତୃଦର୍ଶନଲାଲସମ୍ ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜା ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହାତପାଃ ॥ 9 ॥
ଭରତାର୍ଧତୃତୀଯେଷୁ ଯୋଜନେଷ୍ଵଜନେ ଵନେ ।
ଚିତ୍ରକୂଟୋ ଗିରିସ୍ତତ୍ର ରମ୍ଯନିର୍ଝରକାନନଃ ॥ 10 ॥
ଉତ୍ତରଂ ପାର୍ଶ୍ଵମାସାଦ୍ଯ ତସ୍ଯ ମନ୍ଦାକିନୀ ନଦୀ ।
ପୁଷ୍ପିତଦ୍ରୁମସଞ୍ଛନ୍ନା ରମ୍ଯପୁଷ୍ପିତକାନନା ॥ 11 ॥
ଅନନ୍ତରଂ ତତ୍ସରିତଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟଶ୍ଚ ପର୍ଵତଃ ।
ତଯୋଃ ପର୍ଣକୁଟୀ ତାତ ତତ୍ର ତୌ ଵସତୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥ 12 ॥
ଦକ୍ଷିଣେନୈଵ ମାର୍ଗେଣ ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣମେଵ ଵା ।
ଗଜଵାଜିରଥାକୀର୍ଣାଂ ଵାହିନୀଂ ଵାହିନୀପତେ ॥ 13 ॥
ଵାହଯସ୍ଵ ମହାଭାଗ ତତୋ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ରାଘଵମ୍ ।
ପ୍ରଯାଣମିତି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ରଜରାଜସ୍ଯ ଯୋଷିତଃ ।
ହିତ୍ଵା ଯାନାନି ଯାନାର୍ହାଃ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ପର୍ଯଵାରଯନ୍ ॥ 14 ॥
ଵେପମାନା କୃଶା ଦୀନା ସହ ଦେଵ୍ଯା ସୁମିତ୍ରଯା ।
କୌସଲ୍ଯା ତତ୍ର ଜଗ୍ରାହ କରାଭ୍ଯାଂ ଚରଣୌ ମୁନେଃ ॥ 15 ॥
ଅସମୃଦ୍ଧେନ କାମେନ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଗର୍ହିତା ।
କୈକେଯୀ ତସ୍ଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ସଵ୍ଯପତ୍ରପା ॥ 16 ॥
ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମାଗମ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତଂ ମହାମୁନିମ୍ ।
ଅଦୂରାର୍ଭରତସ୍ଯୈଵ ତସ୍ଥୌ ଦୀନମନାସ୍ତଦା ॥ 17 ॥
ତତଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଭରତଂ ଭରଦ୍ଵାଜୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ ।
ଵିଶେଷଂ ଜ୍ଞାତୁମିଚ୍ଛାମି ମାତ୍ରୂଣାଂ ତଵ ରାଘଵ ॥ 18 ॥
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଭରତୋ ଭରଦ୍ଵାଜେନ ଧୀମତା ।
ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ଵଚନକୋଵିଦଃ ॥ 19 ॥
ଯାମିମାଂ ଭଗଵନ୍ ଦୀନାଂ ଶୋକାନଶନକର୍ଶିତାମ୍ ।
ପିତୁର୍ହି ମହିଷୀଂ ଦେଵୀଂ ଦେଵତାମିଵ ପଶ୍ଯସି ॥ 20 ॥
ଏଷା ତଂ ପୁରଷଵ୍ଯାଘ୍ରଂ ସିଂହଵିକ୍ରାନ୍ତଗାମିନମ୍ ।
କୌସଲ୍ଯା ସୁଷୁଵେ ରାମଂ ଧାତାରମଦିତିର୍ଯଥା ॥ 21 ॥
ଅସ୍ଯା ଵାମଭୁଜଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଟା ଯୈଷା ତିଷ୍ଠତି ଦୁର୍ମନାଃ ।
କର୍ଣିକାରସ୍ଯ ଶାଖେଵ ଶୀର୍ଣପୁଷ୍ପା ଵନାନ୍ତରେ ॥ 22 ॥
ଏତସ୍ଯାସ୍ତୁ ସୁତୌ ଦେଵ୍ଯାଃ କୁମାରୌ ଦେଵଵର୍ଣିନୌ ।
ଉଭୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶତ୍ରୁଘ୍ନୌ ଵୀରୌ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମୌ ॥ 23 ॥
ଯସ୍ଯାଃ କୃତେ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୌ ଜୀଵନାଶମିତୋ ଗତୌ ।
ରାଜପୁତ୍ରଵିହୀନଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଦଶରଥୋ ଗତଃ ॥ 24 ॥
କ୍ରୋଧନାମକୃତପ୍ରଜ୍ଞାଂ ଦୃପ୍ତାଂ ସୁଭଗମାନିନୀମ୍ ।
ଐଶ୍ଵର୍ଯକାମାଂ କୈକେଯୀମନାର୍ଯାମାର୍ଯାରୂପିଣୀମ୍ ॥ 25 ॥
ମମୈତାଂ ମାତରଂ ଵିଦ୍ଧି ନୃଶଂସାଂ ପାପନିଶ୍ଚଯାମ୍ ।
ଯତୋମୂଲଂ ହି ପଶ୍ଯାମି ଵ୍ଯସନଂ ମହଦାତ୍ମନଃ ॥ 26 ॥
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ନରଶାର୍ଦୂଲୋ ବାଷ୍ପଗଦ୍ଗଦଯା ଗିରା ।
ସ ନିଶ୍ସ୍ଵାସ ତାମ୍ରାକ୍ଷୋ ନାଗଃ କୃଦ୍ଧ ଇଵ ଶ୍ଵସନ୍ ॥ 27 ॥
ଭରଦ୍ଵାଜୋ ମହର୍ଷିସ୍ତଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ଭରତଂ ତଥା ।
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାବୁଦ୍ଧିରିଦଂ ଵଚନମର୍ଥଵତ୍ ॥ 28 ॥
ନ ଦୋଷେଣାଵଗନ୍ତଵ୍ଯା କୈକେଯୀ ଭରତ ତ୍ଵଯା ।
ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନଂ ହ୍ଯେତତ୍ସୁଖୋଦର୍କଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 29 ॥
ଦେଵାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ଋଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍ ।
ହିତମେଵ ଭଵିଷ୍ଯଦ୍ଧି ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନାଦିହ ॥ 30 ॥
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତୁ ସଂସିଦ୍ଧଃ କୃତ୍ଵା ଚୈନଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ।
ଆମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଭରତ ସ୍ସୈନ୍ଯଂ ଯୁଜ୍ଯତାମିତ୍ଯଚୋଦଯତ୍ ॥ 31 ॥
ତତୋ ଵାଜିରଥାନ୍ଯୁକ୍ତାନ୍ ଦିଵ୍ଯାନ୍ହେମପରିଷ୍କୃତାନ୍ ।
ଅଧ୍ଯାରୋହତ୍ପ୍ରଯାଣାର୍ଥୀ ବହୂନ୍ବହୁଵିଧୋ ଜନଃ ॥ 32 ॥
ଗଜକନ୍ଯା ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ହେମକକ୍ଷ୍ଯାଃ ପତାକିନଃ ।
ଜୀମୂତା ଇଵ ଘର୍ମାନ୍ତେ ସଘୋଷାସ୍ସମ୍ପ୍ରତସ୍ଥିରେ ॥ 33 ॥
ଵିଵିଧାନ୍ଯପି ଯାନାନି ମହନ୍ତି ଚ ଲଘୂନି ଚ ।
ପ୍ରଯଯୁ ସ୍ସୁମହାର୍ହାଣି ପାଦୈ ରେଵ ପଦାତଯଃ ॥ 34 ॥
ଅଥ ଯାନପ୍ରଵେକୈସ୍ତୁ କୌସଲ୍ଯାପ୍ରମୁଖାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
ରାମଦର୍ଶନକାଙ୍କ୍ଷିଣ୍ଯଃ ପ୍ରଯଯୁର୍ମୁଦିତାସ୍ତଦା ॥ 35 ॥
ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କତରୁଣାଭାସାଂ ନିର୍ଯୁକ୍ତାଂ ଶିବିକାଂ ଶୁଭାମ୍ ।
ଆସ୍ଥାଯ ପ୍ରଯଯୌ ଶ୍ରୀମାନ୍ଭରତ ସ୍ସପରିଚ୍ଛଦଃ ॥ 36 ॥
ସା ପ୍ରଯାତା ମହାସେନା ଗଜଵାଜିରଥାକୁଲା ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମାଵୃତ୍ଯ ମହାମେଘ ଇଵୋତ୍ଥିତଃ ॥ 37 ॥
ଵନାନି ତୁ ଵ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ଜୁଷ୍ଟାନି ମୃଗପକ୍ଷିଭିଃ ।
ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପରଵେଲାଯାଂ ଗିରିଷ୍ଵପି ନଦୀଷୁ ଚ ॥ 38 ॥
ସା ସମ୍ପ୍ରହୃଷ୍ଟଦ୍ଵିପଵାଜିଯୋଧା ଵିତ୍ରାସଯନ୍ତୀ ମୃଗପକ୍ଷିସଙ୍ଘାନ୍ ।
ମହଦ୍ଵନଂ ତତ୍ପ୍ରତିଗାହମାନା ରରାଜ ସେନା ଭରତସ୍ଯ ତତ୍ର ॥ 39 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିନଵତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvinavatitamassargaḥ |
tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ |
kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1 ||
taṃ ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cā'gatam |
hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2 ||
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |
samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 3 ||
tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |
āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam || 4 ||
sasukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |
tarpitassarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 5 ||
apetaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ |
api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 6 ||
āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattamaḥ |
samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā || 7 ||
āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |
ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 8 ||
iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |
pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 9 ||
bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |
citrakūṭo giristatra ramyanirjharakānanaḥ || 10 ||
uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |
puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā || 11 ||
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |
tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 12 ||
dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |
gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate || 13 ||
vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam |
prayāṇamiti tacchrutvā rajarājasya yoṣitaḥ |
hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14 ||
vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā |
kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 15 ||
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |
kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 16 ||
taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |
adūrārbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 17 ||
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |
viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātrūṇāṃ tava rāghava || 18 ||
evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |
uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 19 ||
yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |
piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 20 ||
eṣā taṃ puraṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |
kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 21 ||
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |
karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 22 ||
etasyāstu sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |
ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 23 ||
yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |
rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 24 ||
krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |
aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryārūpiṇīm || 25 ||
mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |
yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 26 ||
ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |
sa niśsvāsa tāmrākṣo nāgaḥ kṛddha iva śvasan || 27 ||
bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |
pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 28 ||
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |
rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 29 ||
devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha || 30 ||
abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
āmantrya bharata ssainyaṃ yujyatāmityacodayat || 31 ||
tato vājirathānyuktān divyānhemapariṣkṛtān |
adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 32 ||
gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |
jīmūtā iva gharmānte saghoṣāssampratasthire || 33 ||
vividhānyapi yānāni mahanti ca laghūni ca |
prayayu ssumahārhāṇi pādai reva padātayaḥ || 34 ||
atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |
rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 35 ||
candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām |
āsthāya prayayau śrīmānbharata ssaparicchadaḥ || 36 ||
sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |
dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ || 37 ||
vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ |
gaṅgāyāḥ paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 38 ||
sā samprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |
mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विनवतितमस्सर्गः ।
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः ।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥ 1 ॥
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम् ।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥ 2 ॥
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥ 3 ॥
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च ।
आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥ 4 ॥
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः ।
तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥ 5 ॥
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः ।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ 6 ॥
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः ।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ 7 ॥
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ 8 ॥
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् ।
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ 9 ॥
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।
चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ॥ 10 ॥
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।
पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ 11 ॥
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।
तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ 12 ॥
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।
गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ॥ 13 ॥
वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः ।
हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥ 14 ॥
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया ।
कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥ 15 ॥
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।
कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥ 16 ॥
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।
अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥ 17 ॥
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव ॥ 18 ॥
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥ 19 ॥
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥ 20 ॥
एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥ 21 ॥
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ 22 ॥
एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ 23 ॥
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ 24 ॥
क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम् ॥ 25 ॥
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ 26 ॥
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।
स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन् ॥ 27 ॥
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥ 28 ॥
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥ 29 ॥
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥ 30 ॥
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥ 31 ॥
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान् ।
अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥ 32 ॥
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे ॥ 33 ॥
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च ।
प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः ॥ 34 ॥
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।
रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ 35 ॥
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम् ।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः ॥ 36 ॥
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ॥ 37 ॥
वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ।
गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ॥ 38 ॥
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।
महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विनवतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvinavatitamassargaḥ |
tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ |
kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1 ||
taṃ ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cā'gatam |
hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2 ||
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |
samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 3 ||
tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |
āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam || 4 ||
sasukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |
tarpitassarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 5 ||
apetaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ |
api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 6 ||
āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattamaḥ |
samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā || 7 ||
āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |
ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 8 ||
iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |
pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 9 ||
bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |
citrakūṭo giristatra ramyanirjharakānanaḥ || 10 ||
uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |
puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā || 11 ||
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |
tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 12 ||
dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |
gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate || 13 ||
vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam |
prayāṇamiti tacchrutvā rajarājasya yoṣitaḥ |
hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14 ||
vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā |
kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 15 ||
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |
kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 16 ||
taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |
adūrārbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 17 ||
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |
viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātrūṇāṃ tava rāghava || 18 ||
evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |
uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 19 ||
yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |
piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 20 ||
eṣā taṃ puraṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |
kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 21 ||
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |
karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 22 ||
etasyāstu sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |
ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 23 ||
yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |
rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 24 ||
krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |
aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryārūpiṇīm || 25 ||
mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |
yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 26 ||
ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |
sa niśsvāsa tāmrākṣo nāgaḥ kṛddha iva śvasan || 27 ||
bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |
pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 28 ||
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |
rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 29 ||
devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha || 30 ||
abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
āmantrya bharata ssainyaṃ yujyatāmityacodayat || 31 ||
tato vājirathānyuktān divyānhemapariṣkṛtān |
adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 32 ||
gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |
jīmūtā iva gharmānte saghoṣāssampratasthire || 33 ||
vividhānyapi yānāni mahanti ca laghūni ca |
prayayu ssumahārhāṇi pādai reva padātayaḥ || 34 ||
atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |
rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 35 ||
candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām |
āsthāya prayayau śrīmānbharata ssaparicchadaḥ || 36 ||
sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |
dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ || 37 ||
vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ |
gaṅgāyāḥ paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 38 ||
sā samprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |
mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.