ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ അയോധ്യാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ദ്വിനവതിതമസ്സര്ഗഃ ।
തതസ്താം രജനീമുഷ്യ ഭരതസ്സപരിച്ഛദഃ ।
കൃതാതിഥ്യോ ഭരദ്വാജം കാമാദഭിജഗാമ ഹ ॥ 1 ॥
തം ഋഷിഃ പുരുഷവ്യാഘ്രം പ്രാഞ്ജലിം പ്രേക്ഷ്യ ചാഽഗതമ് ।
ഹുതാഗ്നിഹോത്രോ ഭരതം ഭരദ്വാജോഽഭ്യഭാഷത ॥ 2 ॥
കച്ചിദത്ര സുഖാ രാത്രിസ്തവാസ്മദ്വിഷയേ ഗതാ ।
സമഗ്രസ്തേ ജനഃ കച്ചിദാതിഥ്യേ ശംസ മേഽനഘ ॥ 3 ॥
തമുവാചാഞ്ജലിം കൃത്വാ ഭരതോഽഭിപ്രണമ്യ ച ।
ആശ്രമാദഭിനിഷ്ക്രാന്തമൃഷിമുത്തമതേജസമ് ॥ 4 ॥
സസുഖോഷിതോഽസ്മി ഭഗവന്സമഗ്രബലവാഹനഃ ।
തര്പിതസ്സര്വകാമൈശ്ച സാമാത്യോ ബലവത്ത്വയാ ॥ 5 ॥
അപേതക്ലമസന്താപാ സ്സുഭിക്ഷാസ്സുപ്രതിശ്രയാഃ ।
അപി പ്രേഷ്യാനുപാദായ സര്വേ സ്മ സുസുഖോഷിതാഃ ॥ 6 ॥
ആമന്ത്രയേഽഹം ഭഗവന് കാമം ത്വാമൃഷിസത്തമഃ ।
സമീപം പ്രസ്ഥിതം ഭ്രാതുര്മൈത്രേണേക്ഷസ്വ ചക്ഷുഷാ ॥ 7 ॥
ആശ്രമം തസ്യ ധര്മജ്ഞ ധാര്മികസ്യ മഹാത്മനഃ ।
ആചക്ഷ്വ കതമോ മാര്ഗഃ കിയാനിതി ച ശംസ മേ ॥ 8 ॥
ഇതി പൃഷ്ടസ്തു ഭരതം ഭ്രാതൃദര്ശനലാലസമ് ।
പ്രത്യുവാച മഹാതേജാ ഭരദ്വാജോ മഹാതപാഃ ॥ 9 ॥
ഭരതാര്ധതൃതീയേഷു യോജനേഷ്വജനേ വനേ ।
ചിത്രകൂടോ ഗിരിസ്തത്ര രമ്യനിര്ഝരകാനനഃ ॥ 10 ॥
ഉത്തരം പാര്ശ്വമാസാദ്യ തസ്യ മന്ദാകിനീ നദീ ।
പുഷ്പിതദ്രുമസഞ്ഛന്നാ രമ്യപുഷ്പിതകാനനാ ॥ 11 ॥
അനന്തരം തത്സരിതശ്ചിത്രകൂടശ്ച പര്വതഃ ।
തയോഃ പര്ണകുടീ താത തത്ര തൌ വസതോ ധ്രുവമ് ॥ 12 ॥
ദക്ഷിണേനൈവ മാര്ഗേണ സവ്യദക്ഷിണമേവ വാ ।
ഗജവാജിരഥാകീര്ണാം വാഹിനീം വാഹിനീപതേ ॥ 13 ॥
വാഹയസ്വ മഹാഭാഗ തതോ ദ്രക്ഷ്യസി രാഘവമ് ।
പ്രയാണമിതി തച്ഛ്രുത്വാ രജരാജസ്യ യോഷിതഃ ।
ഹിത്വാ യാനാനി യാനാര്ഹാഃ ബ്രാഹ്മണം പര്യവാരയന് ॥ 14 ॥
വേപമാനാ കൃശാ ദീനാ സഹ ദേവ്യാ സുമിത്രയാ ।
കൌസല്യാ തത്ര ജഗ്രാഹ കരാഭ്യാം ചരണൌ മുനേഃ ॥ 15 ॥
അസമൃദ്ധേന കാമേന സര്വലോകസ്യ ഗര്ഹിതാ ।
കൈകേയീ തസ്യ ജഗ്രാഹ ചരണൌ സവ്യപത്രപാ ॥ 16 ॥
തം പ്രദക്ഷിണമാഗമ്യ ഭഗവന്തം മഹാമുനിമ് ।
അദൂരാര്ഭരതസ്യൈവ തസ്ഥൌ ദീനമനാസ്തദാ ॥ 17 ॥
തതഃ പപ്രച്ഛ ഭരതം ഭരദ്വാജോ ദൃഢവ്രതഃ ।
വിശേഷം ജ്ഞാതുമിച്ഛാമി മാത്രൂണാം തവ രാഘവ ॥ 18 ॥
ഏവമുക്തസ്തു ഭരതോ ഭരദ്വാജേന ധീമതാ ।
ഉവാച പ്രാഞ്ജലിര്ഭൂത്വാ വാക്യം വചനകോവിദഃ ॥ 19 ॥
യാമിമാം ഭഗവന് ദീനാം ശോകാനശനകര്ശിതാമ് ।
പിതുര്ഹി മഹിഷീം ദേവീം ദേവതാമിവ പശ്യസി ॥ 20 ॥
ഏഷാ തം പുരഷവ്യാഘ്രം സിംഹവിക്രാന്തഗാമിനമ് ।
കൌസല്യാ സുഷുവേ രാമം ധാതാരമദിതിര്യഥാ ॥ 21 ॥
അസ്യാ വാമഭുജം ശ്ലിഷ്ടാ യൈഷാ തിഷ്ഠതി ദുര്മനാഃ ।
കര്ണികാരസ്യ ശാഖേവ ശീര്ണപുഷ്പാ വനാന്തരേ ॥ 22 ॥
ഏതസ്യാസ്തു സുതൌ ദേവ്യാഃ കുമാരൌ ദേവവര്ണിനൌ ।
ഉഭൌ ലക്ഷ്മണശത്രുഘ്നൌ വീരൌ സത്യപരാക്രമൌ ॥ 23 ॥
യസ്യാഃ കൃതേ നരവ്യാഘ്രൌ ജീവനാശമിതോ ഗതൌ ।
രാജപുത്രവിഹീനശ്ച സ്വര്ഗം ദശരഥോ ഗതഃ ॥ 24 ॥
ക്രോധനാമകൃതപ്രജ്ഞാം ദൃപ്താം സുഭഗമാനിനീമ് ।
ഐശ്വര്യകാമാം കൈകേയീമനാര്യാമാര്യാരൂപിണീമ് ॥ 25 ॥
മമൈതാം മാതരം വിദ്ധി നൃശംസാം പാപനിശ്ചയാമ് ।
യതോമൂലം ഹി പശ്യാമി വ്യസനം മഹദാത്മനഃ ॥ 26 ॥
ഇത്യുക്ത്വാ നരശാര്ദൂലോ ബാഷ്പഗദ്ഗദയാ ഗിരാ ।
സ നിശ്സ്വാസ താമ്രാക്ഷോ നാഗഃ കൃദ്ധ ഇവ ശ്വസന് ॥ 27 ॥
ഭരദ്വാജോ മഹര്ഷിസ്തം ബ്രുവന്തം ഭരതം തഥാ ।
പ്രത്യുവാച മഹാബുദ്ധിരിദം വചനമര്ഥവത് ॥ 28 ॥
ന ദോഷേണാവഗന്തവ്യാ കൈകേയീ ഭരത ത്വയാ ।
രാമപ്രവ്രാജനം ഹ്യേതത്സുഖോദര്കം ഭവിഷ്യതി ॥ 29 ॥
ദേവാനാം ദാനവാനാം ച ഋഷീണാം ഭാവിതാത്മനാമ് ।
ഹിതമേവ ഭവിഷ്യദ്ധി രാമപ്രവ്രാജനാദിഹ ॥ 30 ॥
അഭിവാദ്യ തു സംസിദ്ധഃ കൃത്വാ ചൈനം പ്രദക്ഷിണമ് ।
ആമന്ത്ര്യ ഭരത സ്സൈന്യം യുജ്യതാമിത്യചോദയത് ॥ 31 ॥
തതോ വാജിരഥാന്യുക്താന് ദിവ്യാന്ഹേമപരിഷ്കൃതാന് ।
അധ്യാരോഹത്പ്രയാണാര്ഥീ ബഹൂന്ബഹുവിധോ ജനഃ ॥ 32 ॥
ഗജകന്യാ ഗജാശ്ചൈവ ഹേമകക്ഷ്യാഃ പതാകിനഃ ।
ജീമൂതാ ഇവ ഘര്മാന്തേ സഘോഷാസ്സമ്പ്രതസ്ഥിരേ ॥ 33 ॥
വിവിധാന്യപി യാനാനി മഹന്തി ച ലഘൂനി ച ।
പ്രയയു സ്സുമഹാര്ഹാണി പാദൈ രേവ പദാതയഃ ॥ 34 ॥
അഥ യാനപ്രവേകൈസ്തു കൌസല്യാപ്രമുഖാഃ സ്ത്രിയഃ ।
രാമദര്ശനകാങ്ക്ഷിണ്യഃ പ്രയയുര്മുദിതാസ്തദാ ॥ 35 ॥
ചന്ദ്രാര്കതരുണാഭാസാം നിര്യുക്താം ശിബികാം ശുഭാമ് ।
ആസ്ഥായ പ്രയയൌ ശ്രീമാന്ഭരത സ്സപരിച്ഛദഃ ॥ 36 ॥
സാ പ്രയാതാ മഹാസേനാ ഗജവാജിരഥാകുലാ ।
ദക്ഷിണാം ദിശമാവൃത്യ മഹാമേഘ ഇവോത്ഥിതഃ ॥ 37 ॥
വനാനി തു വ്യതിക്രമ്യ ജുഷ്ടാനി മൃഗപക്ഷിഭിഃ ।
ഗങ്ഗായാഃ പരവേലായാം ഗിരിഷ്വപി നദീഷു ച ॥ 38 ॥
സാ സമ്പ്രഹൃഷ്ടദ്വിപവാജിയോധാ വിത്രാസയന്തീ മൃഗപക്ഷിസങ്ഘാന് ।
മഹദ്വനം തത്പ്രതിഗാഹമാനാ രരാജ സേനാ ഭരതസ്യ തത്ര ॥ 39 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ അയോധ്യാകാണ്ഡേ ദ്വിനവതിതമസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvinavatitamassargaḥ |
tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ |
kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1 ||
taṃ ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cā'gatam |
hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2 ||
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |
samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 3 ||
tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |
āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam || 4 ||
sasukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |
tarpitassarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 5 ||
apetaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ |
api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 6 ||
āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattamaḥ |
samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā || 7 ||
āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |
ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 8 ||
iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |
pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 9 ||
bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |
citrakūṭo giristatra ramyanirjharakānanaḥ || 10 ||
uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |
puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā || 11 ||
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |
tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 12 ||
dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |
gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate || 13 ||
vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam |
prayāṇamiti tacchrutvā rajarājasya yoṣitaḥ |
hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14 ||
vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā |
kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 15 ||
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |
kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 16 ||
taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |
adūrārbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 17 ||
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |
viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātrūṇāṃ tava rāghava || 18 ||
evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |
uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 19 ||
yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |
piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 20 ||
eṣā taṃ puraṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |
kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 21 ||
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |
karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 22 ||
etasyāstu sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |
ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 23 ||
yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |
rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 24 ||
krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |
aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryārūpiṇīm || 25 ||
mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |
yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 26 ||
ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |
sa niśsvāsa tāmrākṣo nāgaḥ kṛddha iva śvasan || 27 ||
bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |
pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 28 ||
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |
rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 29 ||
devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha || 30 ||
abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
āmantrya bharata ssainyaṃ yujyatāmityacodayat || 31 ||
tato vājirathānyuktān divyānhemapariṣkṛtān |
adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 32 ||
gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |
jīmūtā iva gharmānte saghoṣāssampratasthire || 33 ||
vividhānyapi yānāni mahanti ca laghūni ca |
prayayu ssumahārhāṇi pādai reva padātayaḥ || 34 ||
atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |
rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 35 ||
candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām |
āsthāya prayayau śrīmānbharata ssaparicchadaḥ || 36 ||
sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |
dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ || 37 ||
vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ |
gaṅgāyāḥ paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 38 ||
sā samprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |
mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विनवतितमस्सर्गः ।
ततस्तां रजनीमुष्य भरतस्सपरिच्छदः ।
कृतातिथ्यो भरद्वाजं कामादभिजगाम ह ॥ 1 ॥
तं ऋषिः पुरुषव्याघ्रं प्राञ्जलिं प्रेक्ष्य चाऽगतम् ।
हुताग्निहोत्रो भरतं भरद्वाजोऽभ्यभाषत ॥ 2 ॥
कच्चिदत्र सुखा रात्रिस्तवास्मद्विषये गता ।
समग्रस्ते जनः कच्चिदातिथ्ये शंस मेऽनघ ॥ 3 ॥
तमुवाचाञ्जलिं कृत्वा भरतोऽभिप्रणम्य च ।
आश्रमादभिनिष्क्रान्तमृषिमुत्तमतेजसम् ॥ 4 ॥
ससुखोषितोऽस्मि भगवन्समग्रबलवाहनः ।
तर्पितस्सर्वकामैश्च सामात्यो बलवत्त्वया ॥ 5 ॥
अपेतक्लमसन्तापा स्सुभिक्षास्सुप्रतिश्रयाः ।
अपि प्रेष्यानुपादाय सर्वे स्म सुसुखोषिताः ॥ 6 ॥
आमन्त्रयेऽहं भगवन् कामं त्वामृषिसत्तमः ।
समीपं प्रस्थितं भ्रातुर्मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा ॥ 7 ॥
आश्रमं तस्य धर्मज्ञ धार्मिकस्य महात्मनः ।
आचक्ष्व कतमो मार्गः कियानिति च शंस मे ॥ 8 ॥
इति पृष्टस्तु भरतं भ्रातृदर्शनलालसम् ।
प्रत्युवाच महातेजा भरद्वाजो महातपाः ॥ 9 ॥
भरतार्धतृतीयेषु योजनेष्वजने वने ।
चित्रकूटो गिरिस्तत्र रम्यनिर्झरकाननः ॥ 10 ॥
उत्तरं पार्श्वमासाद्य तस्य मन्दाकिनी नदी ।
पुष्पितद्रुमसञ्छन्ना रम्यपुष्पितकानना ॥ 11 ॥
अनन्तरं तत्सरितश्चित्रकूटश्च पर्वतः ।
तयोः पर्णकुटी तात तत्र तौ वसतो ध्रुवम् ॥ 12 ॥
दक्षिणेनैव मार्गेण सव्यदक्षिणमेव वा ।
गजवाजिरथाकीर्णां वाहिनीं वाहिनीपते ॥ 13 ॥
वाहयस्व महाभाग ततो द्रक्ष्यसि राघवम् ।
प्रयाणमिति तच्छ्रुत्वा रजराजस्य योषितः ।
हित्वा यानानि यानार्हाः ब्राह्मणं पर्यवारयन् ॥ 14 ॥
वेपमाना कृशा दीना सह देव्या सुमित्रया ।
कौसल्या तत्र जग्राह कराभ्यां चरणौ मुनेः ॥ 15 ॥
असमृद्धेन कामेन सर्वलोकस्य गर्हिता ।
कैकेयी तस्य जग्राह चरणौ सव्यपत्रपा ॥ 16 ॥
तं प्रदक्षिणमागम्य भगवन्तं महामुनिम् ।
अदूरार्भरतस्यैव तस्थौ दीनमनास्तदा ॥ 17 ॥
ततः पप्रच्छ भरतं भरद्वाजो दृढव्रतः ।
विशेषं ज्ञातुमिच्छामि मात्रूणां तव राघव ॥ 18 ॥
एवमुक्तस्तु भरतो भरद्वाजेन धीमता ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वाक्यं वचनकोविदः ॥ 19 ॥
यामिमां भगवन् दीनां शोकानशनकर्शिताम् ।
पितुर्हि महिषीं देवीं देवतामिव पश्यसि ॥ 20 ॥
एषा तं पुरषव्याघ्रं सिंहविक्रान्तगामिनम् ।
कौसल्या सुषुवे रामं धातारमदितिर्यथा ॥ 21 ॥
अस्या वामभुजं श्लिष्टा यैषा तिष्ठति दुर्मनाः ।
कर्णिकारस्य शाखेव शीर्णपुष्पा वनान्तरे ॥ 22 ॥
एतस्यास्तु सुतौ देव्याः कुमारौ देववर्णिनौ ।
उभौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ वीरौ सत्यपराक्रमौ ॥ 23 ॥
यस्याः कृते नरव्याघ्रौ जीवनाशमितो गतौ ।
राजपुत्रविहीनश्च स्वर्गं दशरथो गतः ॥ 24 ॥
क्रोधनामकृतप्रज्ञां दृप्तां सुभगमानिनीम् ।
ऐश्वर्यकामां कैकेयीमनार्यामार्यारूपिणीम् ॥ 25 ॥
ममैतां मातरं विद्धि नृशंसां पापनिश्चयाम् ।
यतोमूलं हि पश्यामि व्यसनं महदात्मनः ॥ 26 ॥
इत्युक्त्वा नरशार्दूलो बाष्पगद्गदया गिरा ।
स निश्स्वास ताम्राक्षो नागः कृद्ध इव श्वसन् ॥ 27 ॥
भरद्वाजो महर्षिस्तं ब्रुवन्तं भरतं तथा ।
प्रत्युवाच महाबुद्धिरिदं वचनमर्थवत् ॥ 28 ॥
न दोषेणावगन्तव्या कैकेयी भरत त्वया ।
रामप्रव्राजनं ह्येतत्सुखोदर्कं भविष्यति ॥ 29 ॥
देवानां दानवानां च ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
हितमेव भविष्यद्धि रामप्रव्राजनादिह ॥ 30 ॥
अभिवाद्य तु संसिद्धः कृत्वा चैनं प्रदक्षिणम् ।
आमन्त्र्य भरत स्सैन्यं युज्यतामित्यचोदयत् ॥ 31 ॥
ततो वाजिरथान्युक्तान् दिव्यान्हेमपरिष्कृतान् ।
अध्यारोहत्प्रयाणार्थी बहून्बहुविधो जनः ॥ 32 ॥
गजकन्या गजाश्चैव हेमकक्ष्याः पताकिनः ।
जीमूता इव घर्मान्ते सघोषास्सम्प्रतस्थिरे ॥ 33 ॥
विविधान्यपि यानानि महन्ति च लघूनि च ।
प्रययु स्सुमहार्हाणि पादै रेव पदातयः ॥ 34 ॥
अथ यानप्रवेकैस्तु कौसल्याप्रमुखाः स्त्रियः ।
रामदर्शनकाङ्क्षिण्यः प्रययुर्मुदितास्तदा ॥ 35 ॥
चन्द्रार्कतरुणाभासां निर्युक्तां शिबिकां शुभाम् ।
आस्थाय प्रययौ श्रीमान्भरत स्सपरिच्छदः ॥ 36 ॥
सा प्रयाता महासेना गजवाजिरथाकुला ।
दक्षिणां दिशमावृत्य महामेघ इवोत्थितः ॥ 37 ॥
वनानि तु व्यतिक्रम्य जुष्टानि मृगपक्षिभिः ।
गङ्गायाः परवेलायां गिरिष्वपि नदीषु च ॥ 38 ॥
सा सम्प्रहृष्टद्विपवाजियोधा वित्रासयन्ती मृगपक्षिसङ्घान् ।
महद्वनं तत्प्रतिगाहमाना रराज सेना भरतस्य तत्र ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विनवतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvinavatitamassargaḥ |
tatastāṃ rajanīmuṣya bharatassaparicchadaḥ |
kṛtātithyo bharadvājaṃ kāmādabhijagāma ha || 1 ||
taṃ ṛṣiḥ puruṣavyāghraṃ prāñjaliṃ prekṣya cā'gatam |
hutāgnihotro bharataṃ bharadvājo'bhyabhāṣata || 2 ||
kaccidatra sukhā rātristavāsmadviṣaye gatā |
samagraste janaḥ kaccidātithye śaṃsa me'nagha || 3 ||
tamuvācāñjaliṃ kṛtvā bharato'bhipraṇamya ca |
āśramādabhiniṣkrāntamṛṣimuttamatejasam || 4 ||
sasukhoṣito'smi bhagavansamagrabalavāhanaḥ |
tarpitassarvakāmaiśca sāmātyo balavattvayā || 5 ||
apetaklamasantāpā ssubhikṣāssupratiśrayāḥ |
api preṣyānupādāya sarve sma susukhoṣitāḥ || 6 ||
āmantraye'haṃ bhagavan kāmaṃ tvāmṛṣisattamaḥ |
samīpaṃ prasthitaṃ bhrāturmaitreṇekṣasva cakṣuṣā || 7 ||
āśramaṃ tasya dharmajña dhārmikasya mahātmanaḥ |
ācakṣva katamo mārgaḥ kiyāniti ca śaṃsa me || 8 ||
iti pṛṣṭastu bharataṃ bhrātṛdarśanalālasam |
pratyuvāca mahātejā bharadvājo mahātapāḥ || 9 ||
bharatārdhatṛtīyeṣu yojaneṣvajane vane |
citrakūṭo giristatra ramyanirjharakānanaḥ || 10 ||
uttaraṃ pārśvamāsādya tasya mandākinī nadī |
puṣpitadrumasañchannā ramyapuṣpitakānanā || 11 ||
anantaraṃ tatsaritaścitrakūṭaśca parvataḥ |
tayoḥ parṇakuṭī tāta tatra tau vasato dhruvam || 12 ||
dakṣiṇenaiva mārgeṇa savyadakṣiṇameva vā |
gajavājirathākīrṇāṃ vāhinīṃ vāhinīpate || 13 ||
vāhayasva mahābhāga tato drakṣyasi rāghavam |
prayāṇamiti tacchrutvā rajarājasya yoṣitaḥ |
hitvā yānāni yānārhāḥ brāhmaṇaṃ paryavārayan || 14 ||
vepamānā kṛśā dīnā saha devyā sumitrayā |
kausalyā tatra jagrāha karābhyāṃ caraṇau muneḥ || 15 ||
asamṛddhena kāmena sarvalokasya garhitā |
kaikeyī tasya jagrāha caraṇau savyapatrapā || 16 ||
taṃ pradakṣiṇamāgamya bhagavantaṃ mahāmunim |
adūrārbharatasyaiva tasthau dīnamanāstadā || 17 ||
tataḥ papraccha bharataṃ bharadvājo dṛḍhavrataḥ |
viśeṣaṃ jñātumicchāmi mātrūṇāṃ tava rāghava || 18 ||
evamuktastu bharato bharadvājena dhīmatā |
uvāca prāñjalirbhūtvā vākyaṃ vacanakovidaḥ || 19 ||
yāmimāṃ bhagavan dīnāṃ śokānaśanakarśitām |
piturhi mahiṣīṃ devīṃ devatāmiva paśyasi || 20 ||
eṣā taṃ puraṣavyāghraṃ siṃhavikrāntagāminam |
kausalyā suṣuve rāmaṃ dhātāramaditiryathā || 21 ||
asyā vāmabhujaṃ śliṣṭā yaiṣā tiṣṭhati durmanāḥ |
karṇikārasya śākheva śīrṇapuṣpā vanāntare || 22 ||
etasyāstu sutau devyāḥ kumārau devavarṇinau |
ubhau lakṣmaṇaśatrughnau vīrau satyaparākramau || 23 ||
yasyāḥ kṛte naravyāghrau jīvanāśamito gatau |
rājaputravihīnaśca svargaṃ daśaratho gataḥ || 24 ||
krodhanāmakṛtaprajñāṃ dṛptāṃ subhagamāninīm |
aiśvaryakāmāṃ kaikeyīmanāryāmāryārūpiṇīm || 25 ||
mamaitāṃ mātaraṃ viddhi nṛśaṃsāṃ pāpaniścayām |
yatomūlaṃ hi paśyāmi vyasanaṃ mahadātmanaḥ || 26 ||
ityuktvā naraśārdūlo bāṣpagadgadayā girā |
sa niśsvāsa tāmrākṣo nāgaḥ kṛddha iva śvasan || 27 ||
bharadvājo maharṣistaṃ bruvantaṃ bharataṃ tathā |
pratyuvāca mahābuddhiridaṃ vacanamarthavat || 28 ||
na doṣeṇāvagantavyā kaikeyī bharata tvayā |
rāmapravrājanaṃ hyetatsukhodarkaṃ bhaviṣyati || 29 ||
devānāṃ dānavānāṃ ca ṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |
hitameva bhaviṣyaddhi rāmapravrājanādiha || 30 ||
abhivādya tu saṃsiddhaḥ kṛtvā cainaṃ pradakṣiṇam |
āmantrya bharata ssainyaṃ yujyatāmityacodayat || 31 ||
tato vājirathānyuktān divyānhemapariṣkṛtān |
adhyārohatprayāṇārthī bahūnbahuvidho janaḥ || 32 ||
gajakanyā gajāścaiva hemakakṣyāḥ patākinaḥ |
jīmūtā iva gharmānte saghoṣāssampratasthire || 33 ||
vividhānyapi yānāni mahanti ca laghūni ca |
prayayu ssumahārhāṇi pādai reva padātayaḥ || 34 ||
atha yānapravekaistu kausalyāpramukhāḥ striyaḥ |
rāmadarśanakāṅkṣiṇyaḥ prayayurmuditāstadā || 35 ||
candrārkataruṇābhāsāṃ niryuktāṃ śibikāṃ śubhām |
āsthāya prayayau śrīmānbharata ssaparicchadaḥ || 36 ||
sā prayātā mahāsenā gajavājirathākulā |
dakṣiṇāṃ diśamāvṛtya mahāmegha ivotthitaḥ || 37 ||
vanāni tu vyatikramya juṣṭāni mṛgapakṣibhiḥ |
gaṅgāyāḥ paravelāyāṃ giriṣvapi nadīṣu ca || 38 ||
sā samprahṛṣṭadvipavājiyodhā vitrāsayantī mṛgapakṣisaṅghān |
mahadvanaṃ tatpratigāhamānā rarāja senā bharatasya tatra || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvinavatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.