2.21 Ayodhyakanda - Ekavimsha Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ଏକଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।

ତଥା ତୁ ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତାଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ରାମମାତରମ୍ ।

ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଦୀନସ୍ତତ୍କାଲସଦୃଶଂ ଵଚଃ ॥ 1 ॥

ନ ରୋଚତେ ମମାପ୍ଯେତଦାର୍ଯେ ଯଦ୍ରାଘଵୋ ଵନମ୍ ।

ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ରାଜ୍ଯଶ୍ରିଯଂ ଗଚ୍ଛେତ୍ ସ୍ତ୍ରିଯା ଵାକ୍ଯଵଶଂ ଗତଃ ॥ 2 ॥

ଵିପରୀତଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଵିଷଯୈଶ୍ଚ ପ୍ରଧର୍ଷିତଃ ।

ନୃପଃ କିମିଵ ନ ବ୍ରୂଯାଚ୍ଚୋଦ୍ଯମାନସ୍ସମନ୍ମଥଃ ॥ 3 ॥

ନାସ୍ଯାପରାଧଂ ପଶ୍ଯାମି ନାପି ଦୋଷଂ ତଥାଵିଧମ୍ ।

ଯେନ ନିର୍ଵାସ୍ଯତେ ରାଷ୍ଟ୍ରାଦ୍ଵନଵାସାଯ ରାଘଵଃ ॥ 4 ॥

ନ ତଂ ପଶ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଲୋକେ ପରୋକ୍ଷମପି ଯୋ ନରଃ ।

ସ୍ଵମିତ୍ରୋଽପି ନିରସ୍ତୋଽପି ଯୋଽସ୍ଯ ଦୋଷମୁଦାହରେତ୍ ॥ 5 ॥

ଦେଵକଲ୍ପମୃଜୁଂ ଦାନ୍ତଂ ରିପୂଣାମପି ଵତ୍ସଲମ୍ ।

ଅଵେକ୍ଷମାଣଃ କୋ ଧର୍ମଂ ତ୍ଯଜେତ୍ପୁତ୍ରମକାରଣାତ୍ ॥ 6 ॥

ତଦିଦଂ ଵଚନଂ ରାଜ୍ଞଃପୁନର୍ବାଲ୍ଯମୁପେଯୁଷଃ ।

ପୁତ୍ରଃ କୋ ହୃଦଯେ କୁର୍ଯାଦ୍ରାଜଵୃତ୍ତମନୁସ୍ମରନ୍ ॥ 7 ॥

ଯାଵଦେଵ ନ ଜାନାତି କଶ୍ଚିଦର୍ଥମିମଂ ନରଃ ।

ତାଵଦେଵ ମଯା ସାର୍ଧମାତ୍ମସ୍ଥଂ କୁରୁ ଶାସନମ୍ ॥ 8 ॥

ମଯା ପାର୍ଶ୍ଵେ ସଧନୁଷା ତଵ ଗୁପ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵ ।

କ ସ୍ସମର୍ଥୋଽଧିକଂ କର୍ତୁଂ କୃତାନ୍ତସ୍ଯେଵ ତିଷ୍ଠତଃ ॥ 9 ॥

ନିର୍ମନୁଷ୍ଯାମିମାଂ କୃତ୍ସ୍ନାମଯୋଧ୍ଯାଂ ମନୁଜର୍ଷଭ ।

କରିଷ୍ଯାମି ଶରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ଯଦି ସ୍ଥାସ୍ଯତି ଵିପ୍ରିଯେ ॥ 10 ॥

ଭରତସ୍ଯାଥ ପକ୍ଷ୍ଯୋ ଵା ଯୋ ଵାଽସ୍ଯ ହିତମିଚ୍ଛତି ।

ସର୍ଵାନେତାନ୍ଵଧିଷ୍ଯାମି ମୃଦୁର୍ହି ପରିଭୂଯତେ ॥ 11 ॥

ପ୍ରୋତ୍ସାହିତୋଽଯଂ କୈକେଯ୍ଯା ସ ଦୁଷ୍ଟୋ ଯଦି ନଃ ପିତା ।

ଅମିତ୍ରଭୂତୋ ନିସ୍ସଙ୍ଗଂ ଵଧ୍ଯତାଂ ବଧ୍ଯତାମପି ॥ 12 ॥

ଗୁରୋରପ୍ଯଵଲିପ୍ତସ୍ଯ କାର୍ଯାକାର୍ଯମଜାନତଃ ।

ଉତ୍ପଥଂ ପ୍ରତିପନ୍ନସ୍ଯ କାର୍ଯଂ ଭଵତି ଶାସନମ୍ ॥ 13 ॥

ବଲମେଷ କିମାଶ୍ରିତ୍ଯ ହେତୁଂ ଵାପୁରୁଷର୍ଷଭ ।

ଦାତୁମିଚ୍ଛତି କୈକେଯ୍ଯୈ ରାଜ୍ଯଂ ସ୍ଥିତମିଦଂ ତଵ ॥ 14 ॥

ତ୍ଵଯା ଚୈଵ ମଯା ଚୈଵ କୃତ୍ଵା ଵୈରମନୁତ୍ତମମ୍ ।

କାଽସ୍ଯ ଶକ୍ତିଶ୍ଶ୍ରିଯଂ ଦାତୁଂ ଭରତାଯାରିଶାସନ ॥ 15 ॥

ଅନୁରକ୍ତୋଽସ୍ମି ଭାଵେନ ଭ୍ରାତରଂ ଦେଵି ତତ୍ତ୍ଵତଃ ।

ସତ୍ଯେନ ଧନୁଷା ଚୈଵ ଦତ୍ତେନେଷ୍ଟେନ ତେ ଶପେ ॥ 16 ॥

ଦୀପ୍ତମଗ୍ନିମରଣ୍ଯଂ ଵା ଯଦି ରାମଃ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯତି ।

ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ତତ୍ର ମାଂ ଦେଵି ତ୍ଵଂ ପୂର୍ଵମଵଧାରଯ ॥ 17 ॥

ହରାମି ଵୀର୍ଯାଦ୍ଦୁଃଖଂ ତେ ତମ ସ୍ସୂର୍ଯ ଇଵୋଦିତଃ ।

ଦେଵୀ ପଶ୍ଯତୁ ମେ ଵୀର୍ଯଂ ରାଘଵଶ୍ଚୈଵ ପଶ୍ଯତୁ ॥ 18 ॥

ଏତତ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।

ଉଵାଚ ରାମଂ କୌଶଲ୍ଯା ରୁଦନ୍ତୀ ଶୋକଲାଲସା ॥ 19 ॥

ଭ୍ରାତୁସ୍ତେ ଵଦତଃ ପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଶ୍ରୁତଂ ତ୍ଵଯା ।

ଯଦତ୍ରାନନ୍ତରଂ କାର୍ଯଂ କୁରୁଷ୍ଵ ଯଦି ରୋଚତେ ॥ 20 ॥

ନ ଚାଧର୍ମ୍ଯଂ ଵଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସପତ୍ନ୍ଯା ମମ ଭାଷିତମ୍ ।

ଵିହାଯ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତାଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି ମାମିତଃ ॥ 21 ॥

ଧର୍ମଜ୍ଞ ଯଦି ଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ଧର୍ମଂ ଚରିତୁମିଚ୍ଛସି ।

ଶୁଶ୍ରୂଷ ମାମିହସ୍ଥସ୍ତ୍ଵଂ ଚର ଧର୍ମମନୁତ୍ତମମ୍ ॥ 22 ॥

ଶୁଶ୍ରୂଷୁର୍ଜନନୀଂ ପୁତ୍ର ସ୍ଵଗୃହେ ନିଯତୋ ଵସନ୍ ।

ପରେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତଃ କାଶ୍ଯପସ୍ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତଃ ॥ 23 ॥

ଯଥୈଵ ରାଜା ପୂଜ୍ଯସ୍ତେ ଗୌରଵେଣ ତଥାଽସ୍ମ୍ଯହମ୍ ।

ତ୍ଵାଂ ନାହମନୁଜାନାମି ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମିତୋ ଵନମ୍ ॥ 24 ॥

ତ୍ଵଦ୍ଵିଯୋଗାନ୍ନ ମେ କାର୍ଯଂ ଜୀଵିତେନ ସୁଖେନ ଵା ।

ତ୍ଵଯା ସହ ମମ ଶ୍ରେଯସ୍ତୃଣାନାମପି ଭକ୍ଷଣମ୍ ॥ 25 ॥

ଯଦି ତ୍ଵଂ ଯାସ୍ଯସି ଵନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ମାଂ ଶୋକଲାଲସାମ୍ ।

ଅହଂ ପ୍ରାଯମିହାସିଷ୍ଯେ ନ ହି ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଜୀଵିତୁମ୍ ॥ 26 ॥

ତତସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପୁତ୍ର ନିରଯଂ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତମ୍ ।

ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯାମିଵାଧର୍ମାତ୍ସମୁଦ୍ର ସ୍ସରିତାଂ ପତିଃ ॥ 27 ॥

ଵିଲପନ୍ତୀଂ ତଥା ଦୀନାଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ଜନନୀଂ ତତଃ ।

ଉଵାଚ ରାମୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵଚନଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ॥ 28 ॥

ନାସ୍ତି ଶକ୍ତିଃ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ସମତିକ୍ରମିତୁଂ ମମ ।

ପ୍ରସାଦଯେ ତ୍ଵାଂ ଶିରସା ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଵନମ୍ ॥ 29 ॥

ଋଷିଣା ଚ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ କୁର୍ଵତା ଵ୍ରତଚାରିଣା ।

ଗୌର୍ହତା ଜାନତା ଧର୍ମଂ କଣ୍ଡୁନାଽପି ଵିପଶ୍ଚିତା ॥ 30 ॥

ଅସ୍ମାକଂ ଚ କୁଲେ ପୂର୍ଵଂ ସଗରସ୍ଯାଜ୍ଞଯା ପିତୁଃ ।

ଖନଦ୍ଭିସ୍ସାଗରୈର୍ଭୂମିମଵାପ୍ତସ୍ସୁମହାନ୍ଵଧଃ ॥ 31 ॥

ଜାମଦ୍ଗ୍ନ୍ଯେନ ରାମେଣ ରେଣୁକା ଜନନୀ ସ୍ଵଯମ୍ ।

କୃତ୍ତା ପରଶୁନାଽରଣ୍ଯେ ପିତୁର୍ଵଚନକାରିଣା ॥ 32 ॥

ଏତୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଦେଵି ଦେଵସମୈଃ କୃତମ୍ ।

ପିତୁର୍ଵଚନମକ୍ଲୀବଂ କରିଷ୍ଯାମି ପିତୁର୍ହିତମ୍ ॥ 33 ॥

ନ ଖଲ୍ଵେତନ୍ମଯୈକେନ କ୍ରିଯତେ ପିତୃଶାସନମ୍ ।

ଏତୈରପି କୃତଂ ଦେଵି ଯେ ମଯା ତଵ କୀର୍ତିତାଃ ॥ 34 ॥

ନାହଂ ଧର୍ମମପୂର୍ଵଂ ତେ ପ୍ରତିକୂଲଂ ପ୍ରଵର୍ତଯେ ।

ପୂର୍ଵୈରଯମଭିପ୍ରେତୋ ଗତୋ ମାର୍ଗୋଽନୁଗମ୍ଯତେ ॥ 35 ॥

ତଦେତତ୍ତୁ ମଯା କାର୍ଯଂ କ୍ରିଯତେ ଭୁଵି ନାନ୍ଯଥା ।

ପିତୁର୍ହି ଵଚନଂ କୁର୍ଵନ୍ନ କଶ୍ଚିନ୍ନାମ ହୀଯତେ ॥ 36 ॥

ତାମେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଜନନୀଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ।

ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଶ୍ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ସର୍ଵଧନୁଷ୍ମତାମ୍ ॥ 37 ॥

ତଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଜାନାମି ମଯି ସ୍ନେହମନୁତ୍ତମମ୍ ।

ଵିକ୍ରମଂ ଚୈଵ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ତେଜଶ୍ଚ ସୁଦୁରାସଦମ୍ ॥ 38 ॥

ମମ ମାତୁର୍ମହଦ୍ଦୁଃଖମତୁଲଂ ଶୁଭଲକ୍ଷଣ ।

ଅଭିପ୍ରାଯମଵିଜ୍ଞାଯ ସତ୍ଯସ୍ଯ ଚ ଶମସ୍ଯ ଚ ॥ 39 ॥

ଧର୍ମୋ ହି ପରମୋ ଲୋକେ ଧର୍ମେ ସତ୍ଯଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ।

ଧର୍ମସଂଶ୍ରିତମେତଚ୍ଚ ପିତୁର୍ଵଚନମୁତ୍ତମମ୍ ॥ 40 ॥

ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଚ ପିତୁର୍ଵାକ୍ଯଂ ମାତୁର୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵା ।

ନ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଵୃଥା ଵୀର ଧର୍ମମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତା ॥ 41 ॥

ସୋଽହଂ ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ପିତୁର୍ନିଯୋଗମତିଵର୍ତିତୁମ୍ ।

ପିତୁର୍ହିଵଚନାଦ୍ଵୀର କୈକେଯ୍ଯାଽହଂ ପ୍ରଚୋଦିତଃ ॥ 42 ॥

ତଦେତାଂ ଵିସୃଜାନାର୍ଯାଂ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମାଶ୍ରିତାଂ ମତିମ୍ ।

ଧର୍ମମାଶ୍ରଯ ମା ତୈକ୍ଷ୍ଣ୍ଯଂ ମଦ୍ବୁଦ୍ଧିରନୁଗମ୍ଯତାମ୍ ॥ 43 ॥

ତମେଵମୁତ୍ତ୍ଵା ସୌହାର୍ଦାଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣାଗ୍ରଜଃ ।

ଉଵାଚ ଭୂଯଃ କୌସଲ୍ଯାଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଶ୍ଶିରସାନତଃ ॥ 44 ॥

ଅନୁମନ୍ଯସ୍ଵ ମାଂ ଦେଵି ଗମିଷ୍ଯନ୍ତମିତୋ ଵନମ୍ ।

ଶାପିତାଽସି ମମ ପ୍ରାଣୈଃ କୁରୁ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନାନି ମେ ॥ 45 ॥

ତୀର୍ଣପ୍ରତିଜ୍ଞଶ୍ଚ ଵନାତ୍ପୁନରେଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁରୀମ୍ ।

ଯଯାତିରିଵ ରାଜର୍ଷିଃପୁରା ହିତ୍ଵା ପୁନର୍ଦିଵମ୍ ॥ 46 ॥

ଶୋକସ୍ସନ୍ଧାର୍ଯତାଂ ମାତ ର୍ହୃଦଯେ ସାଧୁ ମା ଶୁଚଃ ।

ଵନଵାସାଦିହୈଷ୍ଯାମି ପୁନଃ କୃତ୍ଵା ପିତୁର୍ଵଚଃ ॥ 47 ॥

ତ୍ଵଯା ମଯା ଚ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ସୁମିତ୍ରଯା ।

ପିତୁର୍ନିଯୋଗେ ସ୍ଥାତଵ୍ଯମେଷ ଧର୍ମସ୍ସନାତନଃ ॥ 48 ॥

ଅମ୍ବ ସଂହୃତ୍ଯ ସମ୍ଭାରାନ୍ ଦୁଃଖଂ ହୃଦି ନିଗୃହ୍ଯ ଚ ।

ଵନଵାସକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ମମ ଧର୍ମ୍ଯାଽନୁ ଵର୍ତ୍ଯତାମ୍ ॥ 49 ॥

ଏତଦ୍ଵଚସ୍ତସ୍ଯ ନିଶମ୍ଯ ମାତା ସୁଧର୍ମ୍ଯମଵ୍ଯଗ୍ରମଵିକ୍ଲବଂ ଚ ।

ମୃତେଵ ସଞ୍ଜ୍ଞାଂ ପ୍ରତିଲଭ୍ଯ ଦେଵୀ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାମଂ ପୁନରିତ୍ଯୁଵାଚ ॥ 50 ॥

ଯଥୈଵ ତେ ପୁତ୍ର ପିତା ତଥାଽହଂ ଗୁରୁ ସ୍ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ସୁହୃତ୍ତଯା ଚ ।

ନ ତ୍ଵାଽନୁଜାନାମି ନ ମାଂ ଵିହାଯ ସୁଦୁଃଖିତାମର୍ହସି ଗନ୍ତୁମେଵମ୍ ॥ 51 ॥

କିଂ ଜୀଵିତେନେହ ଵିନା ତ୍ଵଯା ମେ ଲୋକେନ ଵା କିଂ ସ୍ଵଧଯାଽମୃତେନ ।

ଶ୍ରେଯୋ ମୁହୂର୍ତଂ ତଵ ସନ୍ନିଧାନଂ ମମେହ କୃତ୍ସ୍ନାଦପି ଜୀଵଲୋକାତ୍ ॥ 52 ॥

ନରୈରିଵୋଲ୍କାଭିରପୋହ୍ଯମାନୋ ମହାଗଜୋଽଧ୍ଵାନମନୁପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ।

ଭୂଯଃ ପ୍ରଜଜ୍ଵାଲ ଵିଲାପମେଵଂ ନିଶମ୍ଯ ରାମଃ କରୁଣଂ ଜନନ୍ଯାଃ ॥ 53 ॥

ସ ମାତରଂ ଚୈଵ ଵିସଞ୍ଜ୍ଞକଲ୍ପା ମାର୍ତଂ ଚ ସୌମିତ୍ରିମଭିପ୍ରତପ୍ତମ୍ ।

ଧର୍ମେ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମ୍ଯମୁଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ଯଥା ସ ଏଵାର୍ହତି ତତ୍ର ଵକ୍ତୁମ୍ ॥ 54 ॥

ଅହଂ ହି ତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିତ୍ଯମେଵ ଜାନାମି ଭକ୍ତିଂ ଚ ପରାକ୍ରମଂ ଚ ।

ମମ ତ୍ଵଭିପ୍ରାଯମସନ୍ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ମାତ୍ରା ସହାଭ୍ଯର୍ଦସି ମାଂ ସୁଦୁଃଖମ୍ ॥ 55 ॥

ଧର୍ମାର୍ଥକାମାଃ ଖଲୁ ତାତ ଲୋକେ ସମୀକ୍ଷିତା ଧର୍ମଫଲୋଦଯେଷୁ ।

ତେ ତତ୍ର ସର୍ଵେ ସ୍ଯୁରସଂଶଯଂ ମେ ଭାର୍ଯେଵ ଵଶ୍ଯାଽଭିମତା ସୁପୁତ୍ରା ॥ 56 ॥

ଯସ୍ମିଂସ୍ତୁ ସର୍ଵେ ସ୍ଯୁରସନ୍ନିଵିଷ୍ଟା ଧର୍ମୋ ଯତ ସ୍ସ୍ଯାତ୍ତଦୁପକ୍ରମେତ ।

ଦ୍ଵେଷ୍ଯୋ ଭଵତ୍ଯର୍ଥପରୋ ହି ଲୋକେ କାମାତ୍ମତା ଖଲ୍ଵପି ନ ପ୍ରଶସ୍ତା ॥ 57 ॥

ଗୁରୁଶ୍ଚ ରାଜା ଚ ପିତା ଚ ଵୃଦ୍ଧଃ କ୍ରୋଧାତ୍ପ୍ରହର୍ଷାଦ୍ଯଦି ଵାଽପି କାମାତ୍ ।

ଯଦ୍ଵ୍ଯାଦିଶେତ୍କାର୍ଯମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଧର୍ମଂ କସ୍ତନ୍ନ କୁର୍ଯାଦନୃଶଂସଵୃତ୍ତିଃ ॥ 58 ॥

ସ ଵୈ ନ ଶକ୍ନୋମି ପିତୁଃ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ମିମାମକର୍ତୁଂ ସକଲାଂ ଯଥାଵତ୍ ।

ସ ହ୍ଯାଵଯୋସ୍ତାତ ଗୁରୁର୍ନିଯୋଗେ ଦେଵ୍ଯାଶ୍ଚ ଭର୍ତା ସ ଗତି ସ୍ସଧର୍ମଃ ॥ 59 ॥

ତସ୍ମିନ୍ପୁନର୍ଜୀଵତି ଧର୍ମରାଜେ ଵିଶେଷତସ୍ସ୍ଵେ ପଥି ଵର୍ତମାନେ ।

ଦେଵୀ ମଯା ସାର୍ଧମିତୋଽପଗଚ୍ଛେତ୍ କଥଂ ସ୍ଵିଦନ୍ଯା ଵିଧଵେଵ ନାରୀ ॥ 60 ॥

ସା ମାଽନୁମନ୍ଯସ୍ଵ ଵନଂ ଵ୍ରଜନ୍ତଂ କୁରୁଷ୍ଵ ନ ସ୍ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯଯନାନି ଦେଵି ।

ଯଥା ସମାପ୍ତେ ପୁନରାଵ୍ରଜେଯଂ ଯଥା ହି ସତ୍ଯେନ ପୁନର୍ଯଯାତିଃ ॥ 61 ॥

ଯଶୋ ହ୍ଯହଂ କେଵଲରାଜ୍ଯକାରଣା ନ୍ନ ପୃଷ୍ଠତଃ କର୍ତୁମଲଂ ମହୋଦଯମ୍ ।

ଅଦୀର୍ଘକାଲେ ନ ତୁ ଦେଵି ଜୀଵିତେ ଵୃଣେଽଵରାମଦ୍ଯ ମହୀମଧର୍ମତଃ ॥ 62 ॥

ପ୍ରସାଦଯନ୍ନରଵୃଷଭ ସ୍ସମାତରଂ ପରାକ୍ରମାଜ୍ଜିଗମିଷୁରେଵ ଦଣ୍ଡକାନ୍ ।

ଅଥାନୁଜଂ ଭୃଶମନୁଶାସ୍ଯ ଦର୍ଶନଂ ଚକାର ତାଂ ହୃଦି ଜନନୀଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥ 63 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ekaviṃśassargaḥ |

tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |

uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||

na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |

tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||

viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |

nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||

nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |

yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||

na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |

svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||

devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |

avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||

tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |

putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||

yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |

tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||

mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |

ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||

nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |

kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||

bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |

sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||

protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |

amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |

utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||

balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |

dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||

tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |

kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||

anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |

satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||

dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |

praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||

harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |

devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||

etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |

uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||

bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |

yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||

na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |

vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||

dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |

śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||

śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |

pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||

yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |

tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||

tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |

tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||

yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |

ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||

tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |

brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||

vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |

uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||

nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |

prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||

ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |

gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||

asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |

khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||

jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |

kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||

etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |

piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||

na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |

etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||

nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |

pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||

tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |

piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||

tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |

vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||

tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |

vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||

mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |

abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||

dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |

dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||

saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |

na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||

so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |

piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||

tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |

dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||

tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |

uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||

anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |

śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||

tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |

yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||

śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |

vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||

tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |

piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||

amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |

vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||

etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |

mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||

yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |

na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||

kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |

śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||

narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |

bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||

sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |

dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||

ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |

mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||

dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |

te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||

yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |

dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||

guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |

yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||

sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |

sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||

tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |

devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||

sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |

yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||

yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |

adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||

prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |

athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकविंशस्सर्गः ।

तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।

उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ 1 ॥

न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।

त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥ 2 ॥

विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।

नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः ॥ 3 ॥

नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।

येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥ 4 ॥

न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।

स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ 5 ॥

देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।

अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥ 6 ॥

तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः ।

पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ 7 ॥

यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।

तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ 8 ॥

मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।

क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ 9 ॥

निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ ।

करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ 10 ॥

भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।

सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ 11 ॥

प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।

अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥ 12 ॥

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।

उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ 13 ॥

बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ ।

दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव ॥ 14 ॥

त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।

काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ 15 ॥

अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।

सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ 16 ॥

दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।

प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ 17 ॥

हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः ।

देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ 18 ॥

एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।

उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥ 19 ॥

भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।

यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते ॥ 20 ॥

न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।

विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ 21 ॥

धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।

शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ 22 ॥

शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।

परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ 23 ॥

यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम् ।

त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ 24 ॥

त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।

त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ 25 ॥

यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।

अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ 26 ॥

ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।

ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः ॥ 27 ॥

विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।

उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ 28 ॥

नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।

प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ 29 ॥

ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।

गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता ॥ 30 ॥

अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।

खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः ॥ 31 ॥

जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।

कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥ 32 ॥

एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।

पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ 33 ॥

न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।

एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥ 34 ॥

नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।

पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ 35 ॥

तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।

पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥ 36 ॥

तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।

वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥ 37 ॥

तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।

विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ 38 ॥

मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।

अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ 39 ॥

धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।

धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ 40 ॥

संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।

न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ 41 ॥

सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।

पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः ॥ 42 ॥

तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।

धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ 43 ॥

तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।

उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः ॥ 44 ॥

अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।

शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ 45 ॥

तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।

ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ 46 ॥

शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः ।

वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ 47 ॥

त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।

पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः ॥ 48 ॥

अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।

वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम् ॥ 49 ॥

एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च ।

मृतेव सञ्ज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ 50 ॥

यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।

न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥ 51 ॥

किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन ।

श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ 52 ॥

नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।

भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ 53 ॥

स मातरं चैव विसञ्ज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।

धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ 54 ॥

अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।

मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥ 55 ॥

धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।

ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा ॥ 56 ॥

यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत ।

द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ 57 ॥

गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात् ।

यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ 58 ॥

स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत् ।

स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः ॥ 59 ॥

तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने ।

देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी ॥ 60 ॥

सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि ।

यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ 61 ॥

यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।

अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ 62 ॥

प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।

अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ 63 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकविंशस्सर्गः ॥