শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ একবিংশস্সর্গঃ ।
তথা তু বিলপন্তীং তাং কৌসল্যাং রামমাতরম্ ।
উবাচ লক্ষ্মণো দীনস্তত্কালসদৃশং বচঃ ॥ 1 ॥
ন রোচতে মমাপ্যেতদার্যে যদ্রাঘবো বনম্ ।
ত্যক্ত্বা রাজ্যশ্রিযং গচ্ছেত্ স্ত্রিযা বাক্যবশং গতঃ ॥ 2 ॥
বিপরীতশ্চ বৃদ্ধশ্চ বিষযৈশ্চ প্রধর্ষিতঃ ।
নৃপঃ কিমিব ন ব্রূযাচ্চোদ্যমানস্সমন্মথঃ ॥ 3 ॥
নাস্যাপরাধং পশ্যামি নাপি দোষং তথাবিধম্ ।
যেন নির্বাস্যতে রাষ্ট্রাদ্বনবাসায রাঘবঃ ॥ 4 ॥
ন তং পশ্যাম্যহং লোকে পরোক্ষমপি যো নরঃ ।
স্বমিত্রোঽপি নিরস্তোঽপি যোঽস্য দোষমুদাহরেত্ ॥ 5 ॥
দেবকল্পমৃজুং দান্তং রিপূণামপি বত্সলম্ ।
অবেক্ষমাণঃ কো ধর্মং ত্যজেত্পুত্রমকারণাত্ ॥ 6 ॥
তদিদং বচনং রাজ্ঞঃপুনর্বাল্যমুপেযুষঃ ।
পুত্রঃ কো হৃদযে কুর্যাদ্রাজবৃত্তমনুস্মরন্ ॥ 7 ॥
যাবদেব ন জানাতি কশ্চিদর্থমিমং নরঃ ।
তাবদেব মযা সার্ধমাত্মস্থং কুরু শাসনম্ ॥ 8 ॥
মযা পার্শ্বে সধনুষা তব গুপ্তস্য রাঘব ।
ক স্সমর্থোঽধিকং কর্তুং কৃতান্তস্যেব তিষ্ঠতঃ ॥ 9 ॥
নির্মনুষ্যামিমাং কৃত্স্নামযোধ্যাং মনুজর্ষভ ।
করিষ্যামি শরৈস্তীক্ষ্ণৈর্যদি স্থাস্যতি বিপ্রিযে ॥ 10 ॥
ভরতস্যাথ পক্ষ্যো বা যো বাঽস্য হিতমিচ্ছতি ।
সর্বানেতান্বধিষ্যামি মৃদুর্হি পরিভূযতে ॥ 11 ॥
প্রোত্সাহিতোঽযং কৈকেয্যা স দুষ্টো যদি নঃ পিতা ।
অমিত্রভূতো নিস্সঙ্গং বধ্যতাং বধ্যতামপি ॥ 12 ॥
গুরোরপ্যবলিপ্তস্য কার্যাকার্যমজানতঃ ।
উত্পথং প্রতিপন্নস্য কার্যং ভবতি শাসনম্ ॥ 13 ॥
বলমেষ কিমাশ্রিত্য হেতুং বাপুরুষর্ষভ ।
দাতুমিচ্ছতি কৈকেয্যৈ রাজ্যং স্থিতমিদং তব ॥ 14 ॥
ত্বযা চৈব মযা চৈব কৃত্বা বৈরমনুত্তমম্ ।
কাঽস্য শক্তিশ্শ্রিযং দাতুং ভরতাযারিশাসন ॥ 15 ॥
অনুরক্তোঽস্মি ভাবেন ভ্রাতরং দেবি তত্ত্বতঃ ।
সত্যেন ধনুষা চৈব দত্তেনেষ্টেন তে শপে ॥ 16 ॥
দীপ্তমগ্নিমরণ্যং বা যদি রামঃ প্রবেক্ষ্যতি ।
প্রবিষ্টং তত্র মাং দেবি ত্বং পূর্বমবধারয ॥ 17 ॥
হরামি বীর্যাদ্দুঃখং তে তম স্সূর্য ইবোদিতঃ ।
দেবী পশ্যতু মে বীর্যং রাঘবশ্চৈব পশ্যতু ॥ 18 ॥
এতত্তু বচনং শ্রুত্বা লক্ষ্মণস্য মহাত্মনঃ ।
উবাচ রামং কৌশল্যা রুদন্তী শোকলালসা ॥ 19 ॥
ভ্রাতুস্তে বদতঃ পুত্র লক্ষ্মণস্য শ্রুতং ত্বযা ।
যদত্রানন্তরং কার্যং কুরুষ্ব যদি রোচতে ॥ 20 ॥
ন চাধর্ম্যং বচ শ্রুত্বা সপত্ন্যা মম ভাষিতম্ ।
বিহায শোকসন্তপ্তাং গন্তুমর্হসি মামিতঃ ॥ 21 ॥
ধর্মজ্ঞ যদি ধর্মিষ্ঠো ধর্মং চরিতুমিচ্ছসি ।
শুশ্রূষ মামিহস্থস্ত্বং চর ধর্মমনুত্তমম্ ॥ 22 ॥
শুশ্রূষুর্জননীং পুত্র স্বগৃহে নিযতো বসন্ ।
পরেণ তপসা যুক্তঃ কাশ্যপস্ত্রিদিবং গতঃ ॥ 23 ॥
যথৈব রাজা পূজ্যস্তে গৌরবেণ তথাঽস্ম্যহম্ ।
ত্বাং নাহমনুজানামি ন গন্তব্যমিতো বনম্ ॥ 24 ॥
ত্বদ্বিযোগান্ন মে কার্যং জীবিতেন সুখেন বা ।
ত্বযা সহ মম শ্রেযস্তৃণানামপি ভক্ষণম্ ॥ 25 ॥
যদি ত্বং যাস্যসি বনং ত্যক্ত্বা মাং শোকলালসাম্ ।
অহং প্রাযমিহাসিষ্যে ন হি শক্ষ্যামি জীবিতুম্ ॥ 26 ॥
ততস্ত্বং প্রাপ্স্যসে পুত্র নিরযং লোকবিশ্রুতম্ ।
ব্রহ্মহত্যামিবাধর্মাত্সমুদ্র স্সরিতাং পতিঃ ॥ 27 ॥
বিলপন্তীং তথা দীনাং কৌসল্যাং জননীং ততঃ ।
উবাচ রামো ধর্মাত্মা বচনং ধর্মসংহিতম্ ॥ 28 ॥
নাস্তি শক্তিঃ পিতুর্বাক্যং সমতিক্রমিতুং মম ।
প্রসাদযে ত্বাং শিরসা গন্তুমিচ্ছাম্যহং বনম্ ॥ 29 ॥
ঋষিণা চ পিতুর্বাক্যং কুর্বতা ব্রতচারিণা ।
গৌর্হতা জানতা ধর্মং কণ্ডুনাঽপি বিপশ্চিতা ॥ 30 ॥
অস্মাকং চ কুলে পূর্বং সগরস্যাজ্ঞযা পিতুঃ ।
খনদ্ভিস্সাগরৈর্ভূমিমবাপ্তস্সুমহান্বধঃ ॥ 31 ॥
জামদ্গ্ন্যেন রামেণ রেণুকা জননী স্বযম্ ।
কৃত্তা পরশুনাঽরণ্যে পিতুর্বচনকারিণা ॥ 32 ॥
এতৈরন্যৈশ্চ বহুভির্দেবি দেবসমৈঃ কৃতম্ ।
পিতুর্বচনমক্লীবং করিষ্যামি পিতুর্হিতম্ ॥ 33 ॥
ন খল্বেতন্মযৈকেন ক্রিযতে পিতৃশাসনম্ ।
এতৈরপি কৃতং দেবি যে মযা তব কীর্তিতাঃ ॥ 34 ॥
নাহং ধর্মমপূর্বং তে প্রতিকূলং প্রবর্তযে ।
পূর্বৈরযমভিপ্রেতো গতো মার্গোঽনুগম্যতে ॥ 35 ॥
তদেতত্তু মযা কার্যং ক্রিযতে ভুবি নান্যথা ।
পিতুর্হি বচনং কুর্বন্ন কশ্চিন্নাম হীযতে ॥ 36 ॥
তামেবমুক্ত্বা জননীং লক্ষ্মণং পুনরব্রবীত্ ।
বাক্যং বাক্যবিদাং শ্রেষ্ঠশ্শ্রেষ্ঠস্সর্বধনুষ্মতাম্ ॥ 37 ॥
তব লক্ষ্মণ জানামি মযি স্নেহমনুত্তমম্ ।
বিক্রমং চৈব সত্ত্বং চ তেজশ্চ সুদুরাসদম্ ॥ 38 ॥
মম মাতুর্মহদ্দুঃখমতুলং শুভলক্ষণ ।
অভিপ্রাযমবিজ্ঞায সত্যস্য চ শমস্য চ ॥ 39 ॥
ধর্মো হি পরমো লোকে ধর্মে সত্যং প্রতিষ্ঠিতম্ ।
ধর্মসংশ্রিতমেতচ্চ পিতুর্বচনমুত্তমম্ ॥ 40 ॥
সংশ্রুত্য চ পিতুর্বাক্যং মাতুর্বা ব্রাহ্মণস্য বা ।
ন কর্তব্যং বৃথা বীর ধর্মমাশ্রিত্য তিষ্ঠতা ॥ 41 ॥
সোঽহং ন শক্ষ্যামি পিতুর্নিযোগমতিবর্তিতুম্ ।
পিতুর্হিবচনাদ্বীর কৈকেয্যাঽহং প্রচোদিতঃ ॥ 42 ॥
তদেতাং বিসৃজানার্যাং ক্ষত্রধর্মাশ্রিতাং মতিম্ ।
ধর্মমাশ্রয মা তৈক্ষ্ণ্যং মদ্বুদ্ধিরনুগম্যতাম্ ॥ 43 ॥
তমেবমুত্ত্বা সৌহার্দাদ্ভ্রাতরং লক্ষ্মণাগ্রজঃ ।
উবাচ ভূযঃ কৌসল্যাং প্রাঞ্জলিশ্শিরসানতঃ ॥ 44 ॥
অনুমন্যস্ব মাং দেবি গমিষ্যন্তমিতো বনম্ ।
শাপিতাঽসি মম প্রাণৈঃ কুরু স্বস্ত্যযনানি মে ॥ 45 ॥
তীর্ণপ্রতিজ্ঞশ্চ বনাত্পুনরেষ্যাম্যহং পুরীম্ ।
যযাতিরিব রাজর্ষিঃপুরা হিত্বা পুনর্দিবম্ ॥ 46 ॥
শোকস্সন্ধার্যতাং মাত র্হৃদযে সাধু মা শুচঃ ।
বনবাসাদিহৈষ্যামি পুনঃ কৃত্বা পিতুর্বচঃ ॥ 47 ॥
ত্বযা মযা চ বৈদেহ্যা লক্ষ্মণেন সুমিত্রযা ।
পিতুর্নিযোগে স্থাতব্যমেষ ধর্মস্সনাতনঃ ॥ 48 ॥
অম্ব সংহৃত্য সম্ভারান্ দুঃখং হৃদি নিগৃহ্য চ ।
বনবাসকৃতা বুদ্ধির্মম ধর্ম্যাঽনু বর্ত্যতাম্ ॥ 49 ॥
এতদ্বচস্তস্য নিশম্য মাতা সুধর্ম্যমব্যগ্রমবিক্লবং চ ।
মৃতেব সঞ্জ্ঞাং প্রতিলভ্য দেবী সমীক্ষ্য রামং পুনরিত্যুবাচ ॥ 50 ॥
যথৈব তে পুত্র পিতা তথাঽহং গুরু স্স্বধর্মেণ সুহৃত্তযা চ ।
ন ত্বাঽনুজানামি ন মাং বিহায সুদুঃখিতামর্হসি গন্তুমেবম্ ॥ 51 ॥
কিং জীবিতেনেহ বিনা ত্বযা মে লোকেন বা কিং স্বধযাঽমৃতেন ।
শ্রেযো মুহূর্তং তব সন্নিধানং মমেহ কৃত্স্নাদপি জীবলোকাত্ ॥ 52 ॥
নরৈরিবোল্কাভিরপোহ্যমানো মহাগজোঽধ্বানমনুপ্রবিষ্টঃ ।
ভূযঃ প্রজজ্বাল বিলাপমেবং নিশম্য রামঃ করুণং জনন্যাঃ ॥ 53 ॥
স মাতরং চৈব বিসঞ্জ্ঞকল্পা মার্তং চ সৌমিত্রিমভিপ্রতপ্তম্ ।
ধর্মে স্থিতো ধর্ম্যমুবাচ বাক্যং যথা স এবার্হতি তত্র বক্তুম্ ॥ 54 ॥
অহং হি তে লক্ষ্মণ নিত্যমেব জানামি ভক্তিং চ পরাক্রমং চ ।
মম ত্বভিপ্রাযমসন্নিরীক্ষ্য মাত্রা সহাভ্যর্দসি মাং সুদুঃখম্ ॥ 55 ॥
ধর্মার্থকামাঃ খলু তাত লোকে সমীক্ষিতা ধর্মফলোদযেষু ।
তে তত্র সর্বে স্যুরসংশযং মে ভার্যেব বশ্যাঽভিমতা সুপুত্রা ॥ 56 ॥
যস্মিংস্তু সর্বে স্যুরসন্নিবিষ্টা ধর্মো যত স্স্যাত্তদুপক্রমেত ।
দ্বেষ্যো ভবত্যর্থপরো হি লোকে কামাত্মতা খল্বপি ন প্রশস্তা ॥ 57 ॥
গুরুশ্চ রাজা চ পিতা চ বৃদ্ধঃ ক্রোধাত্প্রহর্ষাদ্যদি বাঽপি কামাত্ ।
যদ্ব্যাদিশেত্কার্যমবেক্ষ্য ধর্মং কস্তন্ন কুর্যাদনৃশংসবৃত্তিঃ ॥ 58 ॥
স বৈ ন শক্নোমি পিতুঃ প্রতিজ্ঞা মিমামকর্তুং সকলাং যথাবত্ ।
স হ্যাবযোস্তাত গুরুর্নিযোগে দেব্যাশ্চ ভর্তা স গতি স্সধর্মঃ ॥ 59 ॥
তস্মিন্পুনর্জীবতি ধর্মরাজে বিশেষতস্স্বে পথি বর্তমানে ।
দেবী মযা সার্ধমিতোঽপগচ্ছেত্ কথং স্বিদন্যা বিধবেব নারী ॥ 60 ॥
সা মাঽনুমন্যস্ব বনং ব্রজন্তং কুরুষ্ব ন স্স্বস্ত্যযনানি দেবি ।
যথা সমাপ্তে পুনরাব্রজেযং যথা হি সত্যেন পুনর্যযাতিঃ ॥ 61 ॥
যশো হ্যহং কেবলরাজ্যকারণা ন্ন পৃষ্ঠতঃ কর্তুমলং মহোদযম্ ।
অদীর্ঘকালে ন তু দেবি জীবিতে বৃণেঽবরামদ্য মহীমধর্মতঃ ॥ 62 ॥
প্রসাদযন্নরবৃষভ স্সমাতরং পরাক্রমাজ্জিগমিষুরেব দণ্ডকান্ ।
অথানুজং ভৃশমনুশাস্য দর্শনং চকার তাং হৃদি জননীং প্রদক্ষিণম্ ॥ 63 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে একবিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekaviṃśassargaḥ |
tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |
uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||
na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||
viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||
nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |
yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||
na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |
svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||
devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||
tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |
putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||
yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |
tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||
mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |
ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||
nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||
bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |
sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||
protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |
amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||
balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |
dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||
tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |
kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||
anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||
dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||
harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||
etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||
bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||
na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |
vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||
dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||
śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||
yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |
tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||
tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |
tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||
yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |
ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||
tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |
brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||
vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||
nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |
prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||
ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |
gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||
asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |
khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||
jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |
kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||
etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |
piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||
na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |
etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||
nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |
pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||
tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |
piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||
tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |
vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||
mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |
abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||
dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |
dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||
saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||
so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |
piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||
tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||
tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||
anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |
śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||
tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |
yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||
śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |
vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||
tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |
piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||
amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |
vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||
etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |
mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||
yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |
na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||
kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |
śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||
narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |
bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||
sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |
dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||
ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |
mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||
dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |
te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||
yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |
dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||
guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |
yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||
sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |
sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||
tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |
devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||
sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |
yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||
yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |
adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||
prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकविंशस्सर्गः ।
तथा तु विलपन्तीं तां कौसल्यां राममातरम् ।
उवाच लक्ष्मणो दीनस्तत्कालसदृशं वचः ॥ 1 ॥
न रोचते ममाप्येतदार्ये यद्राघवो वनम् ।
त्यक्त्वा राज्यश्रियं गच्छेत् स्त्रिया वाक्यवशं गतः ॥ 2 ॥
विपरीतश्च वृद्धश्च विषयैश्च प्रधर्षितः ।
नृपः किमिव न ब्रूयाच्चोद्यमानस्समन्मथः ॥ 3 ॥
नास्यापराधं पश्यामि नापि दोषं तथाविधम् ।
येन निर्वास्यते राष्ट्राद्वनवासाय राघवः ॥ 4 ॥
न तं पश्याम्यहं लोके परोक्षमपि यो नरः ।
स्वमित्रोऽपि निरस्तोऽपि योऽस्य दोषमुदाहरेत् ॥ 5 ॥
देवकल्पमृजुं दान्तं रिपूणामपि वत्सलम् ।
अवेक्षमाणः को धर्मं त्यजेत्पुत्रमकारणात् ॥ 6 ॥
तदिदं वचनं राज्ञःपुनर्बाल्यमुपेयुषः ।
पुत्रः को हृदये कुर्याद्राजवृत्तमनुस्मरन् ॥ 7 ॥
यावदेव न जानाति कश्चिदर्थमिमं नरः ।
तावदेव मया सार्धमात्मस्थं कुरु शासनम् ॥ 8 ॥
मया पार्श्वे सधनुषा तव गुप्तस्य राघव ।
क स्समर्थोऽधिकं कर्तुं कृतान्तस्येव तिष्ठतः ॥ 9 ॥
निर्मनुष्यामिमां कृत्स्नामयोध्यां मनुजर्षभ ।
करिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्यदि स्थास्यति विप्रिये ॥ 10 ॥
भरतस्याथ पक्ष्यो वा यो वाऽस्य हितमिच्छति ।
सर्वानेतान्वधिष्यामि मृदुर्हि परिभूयते ॥ 11 ॥
प्रोत्साहितोऽयं कैकेय्या स दुष्टो यदि नः पिता ।
अमित्रभूतो निस्सङ्गं वध्यतां बध्यतामपि ॥ 12 ॥
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः ।
उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्यं भवति शासनम् ॥ 13 ॥
बलमेष किमाश्रित्य हेतुं वापुरुषर्षभ ।
दातुमिच्छति कैकेय्यै राज्यं स्थितमिदं तव ॥ 14 ॥
त्वया चैव मया चैव कृत्वा वैरमनुत्तमम् ।
काऽस्य शक्तिश्श्रियं दातुं भरतायारिशासन ॥ 15 ॥
अनुरक्तोऽस्मि भावेन भ्रातरं देवि तत्त्वतः ।
सत्येन धनुषा चैव दत्तेनेष्टेन ते शपे ॥ 16 ॥
दीप्तमग्निमरण्यं वा यदि रामः प्रवेक्ष्यति ।
प्रविष्टं तत्र मां देवि त्वं पूर्वमवधारय ॥ 17 ॥
हरामि वीर्याद्दुःखं ते तम स्सूर्य इवोदितः ।
देवी पश्यतु मे वीर्यं राघवश्चैव पश्यतु ॥ 18 ॥
एतत्तु वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
उवाच रामं कौशल्या रुदन्ती शोकलालसा ॥ 19 ॥
भ्रातुस्ते वदतः पुत्र लक्ष्मणस्य श्रुतं त्वया ।
यदत्रानन्तरं कार्यं कुरुष्व यदि रोचते ॥ 20 ॥
न चाधर्म्यं वच श्रुत्वा सपत्न्या मम भाषितम् ।
विहाय शोकसन्तप्तां गन्तुमर्हसि मामितः ॥ 21 ॥
धर्मज्ञ यदि धर्मिष्ठो धर्मं चरितुमिच्छसि ।
शुश्रूष मामिहस्थस्त्वं चर धर्ममनुत्तमम् ॥ 22 ॥
शुश्रूषुर्जननीं पुत्र स्वगृहे नियतो वसन् ।
परेण तपसा युक्तः काश्यपस्त्रिदिवं गतः ॥ 23 ॥
यथैव राजा पूज्यस्ते गौरवेण तथाऽस्म्यहम् ।
त्वां नाहमनुजानामि न गन्तव्यमितो वनम् ॥ 24 ॥
त्वद्वियोगान्न मे कार्यं जीवितेन सुखेन वा ।
त्वया सह मम श्रेयस्तृणानामपि भक्षणम् ॥ 25 ॥
यदि त्वं यास्यसि वनं त्यक्त्वा मां शोकलालसाम् ।
अहं प्रायमिहासिष्ये न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥ 26 ॥
ततस्त्वं प्राप्स्यसे पुत्र निरयं लोकविश्रुतम् ।
ब्रह्महत्यामिवाधर्मात्समुद्र स्सरितां पतिः ॥ 27 ॥
विलपन्तीं तथा दीनां कौसल्यां जननीं ततः ।
उवाच रामो धर्मात्मा वचनं धर्मसंहितम् ॥ 28 ॥
नास्ति शक्तिः पितुर्वाक्यं समतिक्रमितुं मम ।
प्रसादये त्वां शिरसा गन्तुमिच्छाम्यहं वनम् ॥ 29 ॥
ऋषिणा च पितुर्वाक्यं कुर्वता व्रतचारिणा ।
गौर्हता जानता धर्मं कण्डुनाऽपि विपश्चिता ॥ 30 ॥
अस्माकं च कुले पूर्वं सगरस्याज्ञया पितुः ।
खनद्भिस्सागरैर्भूमिमवाप्तस्सुमहान्वधः ॥ 31 ॥
जामद्ग्न्येन रामेण रेणुका जननी स्वयम् ।
कृत्ता परशुनाऽरण्ये पितुर्वचनकारिणा ॥ 32 ॥
एतैरन्यैश्च बहुभिर्देवि देवसमैः कृतम् ।
पितुर्वचनमक्लीबं करिष्यामि पितुर्हितम् ॥ 33 ॥
न खल्वेतन्मयैकेन क्रियते पितृशासनम् ।
एतैरपि कृतं देवि ये मया तव कीर्तिताः ॥ 34 ॥
नाहं धर्ममपूर्वं ते प्रतिकूलं प्रवर्तये ।
पूर्वैरयमभिप्रेतो गतो मार्गोऽनुगम्यते ॥ 35 ॥
तदेतत्तु मया कार्यं क्रियते भुवि नान्यथा ।
पितुर्हि वचनं कुर्वन्न कश्चिन्नाम हीयते ॥ 36 ॥
तामेवमुक्त्वा जननीं लक्ष्मणं पुनरब्रवीत् ।
वाक्यं वाक्यविदां श्रेष्ठश्श्रेष्ठस्सर्वधनुष्मताम् ॥ 37 ॥
तव लक्ष्मण जानामि मयि स्नेहमनुत्तमम् ।
विक्रमं चैव सत्त्वं च तेजश्च सुदुरासदम् ॥ 38 ॥
मम मातुर्महद्दुःखमतुलं शुभलक्षण ।
अभिप्रायमविज्ञाय सत्यस्य च शमस्य च ॥ 39 ॥
धर्मो हि परमो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् ।
धर्मसंश्रितमेतच्च पितुर्वचनमुत्तमम् ॥ 40 ॥
संश्रुत्य च पितुर्वाक्यं मातुर्वा ब्राह्मणस्य वा ।
न कर्तव्यं वृथा वीर धर्ममाश्रित्य तिष्ठता ॥ 41 ॥
सोऽहं न शक्ष्यामि पितुर्नियोगमतिवर्तितुम् ।
पितुर्हिवचनाद्वीर कैकेय्याऽहं प्रचोदितः ॥ 42 ॥
तदेतां विसृजानार्यां क्षत्रधर्माश्रितां मतिम् ।
धर्ममाश्रय मा तैक्ष्ण्यं मद्बुद्धिरनुगम्यताम् ॥ 43 ॥
तमेवमुत्त्वा सौहार्दाद्भ्रातरं लक्ष्मणाग्रजः ।
उवाच भूयः कौसल्यां प्राञ्जलिश्शिरसानतः ॥ 44 ॥
अनुमन्यस्व मां देवि गमिष्यन्तमितो वनम् ।
शापिताऽसि मम प्राणैः कुरु स्वस्त्ययनानि मे ॥ 45 ॥
तीर्णप्रतिज्ञश्च वनात्पुनरेष्याम्यहं पुरीम् ।
ययातिरिव राजर्षिःपुरा हित्वा पुनर्दिवम् ॥ 46 ॥
शोकस्सन्धार्यतां मात र्हृदये साधु मा शुचः ।
वनवासादिहैष्यामि पुनः कृत्वा पितुर्वचः ॥ 47 ॥
त्वया मया च वैदेह्या लक्ष्मणेन सुमित्रया ।
पितुर्नियोगे स्थातव्यमेष धर्मस्सनातनः ॥ 48 ॥
अम्ब संहृत्य सम्भारान् दुःखं हृदि निगृह्य च ।
वनवासकृता बुद्धिर्मम धर्म्याऽनु वर्त्यताम् ॥ 49 ॥
एतद्वचस्तस्य निशम्य माता सुधर्म्यमव्यग्रमविक्लबं च ।
मृतेव सञ्ज्ञां प्रतिलभ्य देवी समीक्ष्य रामं पुनरित्युवाच ॥ 50 ॥
यथैव ते पुत्र पिता तथाऽहं गुरु स्स्वधर्मेण सुहृत्तया च ।
न त्वाऽनुजानामि न मां विहाय सुदुःखितामर्हसि गन्तुमेवम् ॥ 51 ॥
किं जीवितेनेह विना त्वया मे लोकेन वा किं स्वधयाऽमृतेन ।
श्रेयो मुहूर्तं तव सन्निधानं ममेह कृत्स्नादपि जीवलोकात् ॥ 52 ॥
नरैरिवोल्काभिरपोह्यमानो महागजोऽध्वानमनुप्रविष्टः ।
भूयः प्रजज्वाल विलापमेवं निशम्य रामः करुणं जनन्याः ॥ 53 ॥
स मातरं चैव विसञ्ज्ञकल्पा मार्तं च सौमित्रिमभिप्रतप्तम् ।
धर्मे स्थितो धर्म्यमुवाच वाक्यं यथा स एवार्हति तत्र वक्तुम् ॥ 54 ॥
अहं हि ते लक्ष्मण नित्यमेव जानामि भक्तिं च पराक्रमं च ।
मम त्वभिप्रायमसन्निरीक्ष्य मात्रा सहाभ्यर्दसि मां सुदुःखम् ॥ 55 ॥
धर्मार्थकामाः खलु तात लोके समीक्षिता धर्मफलोदयेषु ।
ते तत्र सर्वे स्युरसंशयं मे भार्येव वश्याऽभिमता सुपुत्रा ॥ 56 ॥
यस्मिंस्तु सर्वे स्युरसन्निविष्टा धर्मो यत स्स्यात्तदुपक्रमेत ।
द्वेष्यो भवत्यर्थपरो हि लोके कामात्मता खल्वपि न प्रशस्ता ॥ 57 ॥
गुरुश्च राजा च पिता च वृद्धः क्रोधात्प्रहर्षाद्यदि वाऽपि कामात् ।
यद्व्यादिशेत्कार्यमवेक्ष्य धर्मं कस्तन्न कुर्यादनृशंसवृत्तिः ॥ 58 ॥
स वै न शक्नोमि पितुः प्रतिज्ञा मिमामकर्तुं सकलां यथावत् ।
स ह्यावयोस्तात गुरुर्नियोगे देव्याश्च भर्ता स गति स्सधर्मः ॥ 59 ॥
तस्मिन्पुनर्जीवति धर्मराजे विशेषतस्स्वे पथि वर्तमाने ।
देवी मया सार्धमितोऽपगच्छेत् कथं स्विदन्या विधवेव नारी ॥ 60 ॥
सा माऽनुमन्यस्व वनं व्रजन्तं कुरुष्व न स्स्वस्त्ययनानि देवि ।
यथा समाप्ते पुनराव्रजेयं यथा हि सत्येन पुनर्ययातिः ॥ 61 ॥
यशो ह्यहं केवलराज्यकारणा न्न पृष्ठतः कर्तुमलं महोदयम् ।
अदीर्घकाले न तु देवि जीविते वृणेऽवरामद्य महीमधर्मतः ॥ 62 ॥
प्रसादयन्नरवृषभ स्समातरं पराक्रमाज्जिगमिषुरेव दण्डकान् ।
अथानुजं भृशमनुशास्य दर्शनं चकार तां हृदि जननीं प्रदक्षिणम् ॥ 63 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekaviṃśassargaḥ |
tathā tu vilapantīṃ tāṃ kausalyāṃ rāmamātaram |
uvāca lakṣmaṇo dīnastatkālasadṛśaṃ vacaḥ || 1 ||
na rocate mamāpyetadārye yadrāghavo vanam |
tyaktvā rājyaśriyaṃ gacchet striyā vākyavaśaṃ gataḥ || 2 ||
viparītaśca vṛddhaśca viṣayaiśca pradharṣitaḥ |
nṛpaḥ kimiva na brūyāccodyamānassamanmathaḥ || 3 ||
nāsyāparādhaṃ paśyāmi nāpi doṣaṃ tathāvidham |
yena nirvāsyate rāṣṭrādvanavāsāya rāghavaḥ || 4 ||
na taṃ paśyāmyahaṃ loke parokṣamapi yo naraḥ |
svamitro'pi nirasto'pi yo'sya doṣamudāharet || 5 ||
devakalpamṛjuṃ dāntaṃ ripūṇāmapi vatsalam |
avekṣamāṇaḥ ko dharmaṃ tyajetputramakāraṇāt || 6 ||
tadidaṃ vacanaṃ rājñaḥpunarbālyamupeyuṣaḥ |
putraḥ ko hṛdaye kuryādrājavṛttamanusmaran || 7 ||
yāvadeva na jānāti kaścidarthamimaṃ naraḥ |
tāvadeva mayā sārdhamātmasthaṃ kuru śāsanam || 8 ||
mayā pārśve sadhanuṣā tava guptasya rāghava |
ka ssamartho'dhikaṃ kartuṃ kṛtāntasyeva tiṣṭhataḥ || 9 ||
nirmanuṣyāmimāṃ kṛtsnāmayodhyāṃ manujarṣabha |
kariṣyāmi śaraistīkṣṇairyadi sthāsyati vipriye || 10 ||
bharatasyātha pakṣyo vā yo vā'sya hitamicchati |
sarvānetānvadhiṣyāmi mṛdurhi paribhūyate || 11 ||
protsāhito'yaṃ kaikeyyā sa duṣṭo yadi naḥ pitā |
amitrabhūto nissaṅgaṃ vadhyatāṃ badhyatāmapi || 12 ||
gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ |
utpathaṃ pratipannasya kāryaṃ bhavati śāsanam || 13 ||
balameṣa kimāśritya hetuṃ vāpuruṣarṣabha |
dātumicchati kaikeyyai rājyaṃ sthitamidaṃ tava || 14 ||
tvayā caiva mayā caiva kṛtvā vairamanuttamam |
kā'sya śaktiśśriyaṃ dātuṃ bharatāyāriśāsana || 15 ||
anurakto'smi bhāvena bhrātaraṃ devi tattvataḥ |
satyena dhanuṣā caiva datteneṣṭena te śape || 16 ||
dīptamagnimaraṇyaṃ vā yadi rāmaḥ pravekṣyati |
praviṣṭaṃ tatra māṃ devi tvaṃ pūrvamavadhāraya || 17 ||
harāmi vīryādduḥkhaṃ te tama ssūrya ivoditaḥ |
devī paśyatu me vīryaṃ rāghavaścaiva paśyatu || 18 ||
etattu vacanaṃ śrutvā lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
uvāca rāmaṃ kauśalyā rudantī śokalālasā || 19 ||
bhrātuste vadataḥ putra lakṣmaṇasya śrutaṃ tvayā |
yadatrānantaraṃ kāryaṃ kuruṣva yadi rocate || 20 ||
na cādharmyaṃ vaca śrutvā sapatnyā mama bhāṣitam |
vihāya śokasantaptāṃ gantumarhasi māmitaḥ || 21 ||
dharmajña yadi dharmiṣṭho dharmaṃ caritumicchasi |
śuśrūṣa māmihasthastvaṃ cara dharmamanuttamam || 22 ||
śuśrūṣurjananīṃ putra svagṛhe niyato vasan |
pareṇa tapasā yuktaḥ kāśyapastridivaṃ gataḥ || 23 ||
yathaiva rājā pūjyaste gauraveṇa tathā'smyaham |
tvāṃ nāhamanujānāmi na gantavyamito vanam || 24 ||
tvadviyogānna me kāryaṃ jīvitena sukhena vā |
tvayā saha mama śreyastṛṇānāmapi bhakṣaṇam || 25 ||
yadi tvaṃ yāsyasi vanaṃ tyaktvā māṃ śokalālasām |
ahaṃ prāyamihāsiṣye na hi śakṣyāmi jīvitum || 26 ||
tatastvaṃ prāpsyase putra nirayaṃ lokaviśrutam |
brahmahatyāmivādharmātsamudra ssaritāṃ patiḥ || 27 ||
vilapantīṃ tathā dīnāṃ kausalyāṃ jananīṃ tataḥ |
uvāca rāmo dharmātmā vacanaṃ dharmasaṃhitam || 28 ||
nāsti śaktiḥ piturvākyaṃ samatikramituṃ mama |
prasādaye tvāṃ śirasā gantumicchāmyahaṃ vanam || 29 ||
ṛṣiṇā ca piturvākyaṃ kurvatā vratacāriṇā |
gaurhatā jānatā dharmaṃ kaṇḍunā'pi vipaścitā || 30 ||
asmākaṃ ca kule pūrvaṃ sagarasyājñayā pituḥ |
khanadbhissāgarairbhūmimavāptassumahānvadhaḥ || 31 ||
jāmadgnyena rāmeṇa reṇukā jananī svayam |
kṛttā paraśunā'raṇye piturvacanakāriṇā || 32 ||
etairanyaiśca bahubhirdevi devasamaiḥ kṛtam |
piturvacanamaklībaṃ kariṣyāmi piturhitam || 33 ||
na khalvetanmayaikena kriyate pitṛśāsanam |
etairapi kṛtaṃ devi ye mayā tava kīrtitāḥ || 34 ||
nāhaṃ dharmamapūrvaṃ te pratikūlaṃ pravartaye |
pūrvairayamabhipreto gato mārgo'nugamyate || 35 ||
tadetattu mayā kāryaṃ kriyate bhuvi nānyathā |
piturhi vacanaṃ kurvanna kaścinnāma hīyate || 36 ||
tāmevamuktvā jananīṃ lakṣmaṇaṃ punarabravīt |
vākyaṃ vākyavidāṃ śreṣṭhaśśreṣṭhassarvadhanuṣmatām || 37 ||
tava lakṣmaṇa jānāmi mayi snehamanuttamam |
vikramaṃ caiva sattvaṃ ca tejaśca sudurāsadam || 38 ||
mama māturmahadduḥkhamatulaṃ śubhalakṣaṇa |
abhiprāyamavijñāya satyasya ca śamasya ca || 39 ||
dharmo hi paramo loke dharme satyaṃ pratiṣṭhitam |
dharmasaṃśritametacca piturvacanamuttamam || 40 ||
saṃśrutya ca piturvākyaṃ māturvā brāhmaṇasya vā |
na kartavyaṃ vṛthā vīra dharmamāśritya tiṣṭhatā || 41 ||
so'haṃ na śakṣyāmi piturniyogamativartitum |
piturhivacanādvīra kaikeyyā'haṃ pracoditaḥ || 42 ||
tadetāṃ visṛjānāryāṃ kṣatradharmāśritāṃ matim |
dharmamāśraya mā taikṣṇyaṃ madbuddhiranugamyatām || 43 ||
tamevamuttvā sauhārdādbhrātaraṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
uvāca bhūyaḥ kausalyāṃ prāñjaliśśirasānataḥ || 44 ||
anumanyasva māṃ devi gamiṣyantamito vanam |
śāpitā'si mama prāṇaiḥ kuru svastyayanāni me || 45 ||
tīrṇapratijñaśca vanātpunareṣyāmyahaṃ purīm |
yayātiriva rājarṣiḥpurā hitvā punardivam || 46 ||
śokassandhāryatāṃ māta rhṛdaye sādhu mā śucaḥ |
vanavāsādihaiṣyāmi punaḥ kṛtvā piturvacaḥ || 47 ||
tvayā mayā ca vaidehyā lakṣmaṇena sumitrayā |
piturniyoge sthātavyameṣa dharmassanātanaḥ || 48 ||
amba saṃhṛtya sambhārān duḥkhaṃ hṛdi nigṛhya ca |
vanavāsakṛtā buddhirmama dharmyā'nu vartyatām || 49 ||
etadvacastasya niśamya mātā sudharmyamavyagramaviklabaṃ ca |
mṛteva sañjñāṃ pratilabhya devī samīkṣya rāmaṃ punarityuvāca || 50 ||
yathaiva te putra pitā tathā'haṃ guru ssvadharmeṇa suhṛttayā ca |
na tvā'nujānāmi na māṃ vihāya suduḥkhitāmarhasi gantumevam || 51 ||
kiṃ jīviteneha vinā tvayā me lokena vā kiṃ svadhayā'mṛtena |
śreyo muhūrtaṃ tava sannidhānaṃ mameha kṛtsnādapi jīvalokāt || 52 ||
narairivolkābhirapohyamāno mahāgajo'dhvānamanupraviṣṭaḥ |
bhūyaḥ prajajvāla vilāpamevaṃ niśamya rāmaḥ karuṇaṃ jananyāḥ || 53 ||
sa mātaraṃ caiva visañjñakalpā mārtaṃ ca saumitrimabhiprataptam |
dharme sthito dharmyamuvāca vākyaṃ yathā sa evārhati tatra vaktum || 54 ||
ahaṃ hi te lakṣmaṇa nityameva jānāmi bhaktiṃ ca parākramaṃ ca |
mama tvabhiprāyamasannirīkṣya mātrā sahābhyardasi māṃ suduḥkham || 55 ||
dharmārthakāmāḥ khalu tāta loke samīkṣitā dharmaphalodayeṣu |
te tatra sarve syurasaṃśayaṃ me bhāryeva vaśyā'bhimatā suputrā || 56 ||
yasmiṃstu sarve syurasanniviṣṭā dharmo yata ssyāttadupakrameta |
dveṣyo bhavatyarthaparo hi loke kāmātmatā khalvapi na praśastā || 57 ||
guruśca rājā ca pitā ca vṛddhaḥ krodhātpraharṣādyadi vā'pi kāmāt |
yadvyādiśetkāryamavekṣya dharmaṃ kastanna kuryādanṛśaṃsavṛttiḥ || 58 ||
sa vai na śaknomi pituḥ pratijñā mimāmakartuṃ sakalāṃ yathāvat |
sa hyāvayostāta gururniyoge devyāśca bhartā sa gati ssadharmaḥ || 59 ||
tasminpunarjīvati dharmarāje viśeṣatassve pathi vartamāne |
devī mayā sārdhamito'pagacchet kathaṃ svidanyā vidhaveva nārī || 60 ||
sā mā'numanyasva vanaṃ vrajantaṃ kuruṣva na ssvastyayanāni devi |
yathā samāpte punarāvrajeyaṃ yathā hi satyena punaryayātiḥ || 61 ||
yaśo hyahaṃ kevalarājyakāraṇā nna pṛṣṭhataḥ kartumalaṃ mahodayam |
adīrghakāle na tu devi jīvite vṛṇe'varāmadya mahīmadharmataḥ || 62 ||
prasādayannaravṛṣabha ssamātaraṃ parākramājjigamiṣureva daṇḍakān |
athānujaṃ bhṛśamanuśāsya darśanaṃ cakāra tāṃ hṛdi jananīṃ pradakṣiṇam || 63 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekaviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.