শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ দ্বিপঞ্চাশস্সর্গঃ ।
প্রভাতাযাং তু শর্বর্যাং পৃথুবক্ষা মহাযশাঃ ।
উবাচ রামঃ সৌমিত্রিং লক্ষ্মণং শুভলক্ষণম্ ॥ 1 ॥
ভাস্করোদযকালোঽযং গতা ভগবতী নিশা ।
অসৌ সুকৃষ্ণো বিহগঃ কোকিলস্তাত কূজতি ॥ 2 ॥
বর্হিণানাং চ নির্ঘোষঃ শ্রূযতে নদতাং বনে ।
তরাম জাহ্নবীং সৌম্য শীঘ্রগাং সাগরঙ্গমাম্ ॥ 3 ॥
বিজ্ঞায রামস্য বচঃ সৌমিত্রির্মিত্রনন্দনঃ ।
গুহমামন্ত্র্য সূতং চ সোঽতিষ্ঠদ্ভ্রাতুরগ্রতঃ ॥ 4 ॥
স তু রামস্য বচনং নিশম্য প্রতিগৃহ্য চ ।
স্থপতিস্তূর্ণমাহূয সচিবানিদমব্রবীত্ ॥ 5 ॥
অস্য বাহনসংযুক্তাং কর্ণগ্রাহবতীং শুভাম্ ।
সুপ্রতারাং দৃঢাং তীর্থে শীঘ্রং নাবমুপাহর ॥ 6 ॥
তং নিশম্য সমাদেশং গুহামাত্যগণো মহান্ ।
উপোহ্য রুচিরাং নাবং গুহায প্রত্যবেদযত্ ॥ 7 ॥
ততঃ স প্রাঞ্জলির্ভূত্বা গুহো রাঘবমব্রবীত্ ।
উপস্থিতেযং নৌর্দেব ভূযঃ কিং করবাণি তে ॥ 8 ॥
তবামরসুতপ্রখ্য তর্তুং সাগরগাং নদীম্ ।
নৌরিযং পুরুষব্যাঘ্র তাং ত্বমারোহ সুব্রত ॥ 9 ॥
অথোবাচ মহাতেজা রামো গুহমিদং বচঃ ।
কৃতকামোঽস্মি ভবতা শীঘ্রমারোপ্যতামিতি ॥ 10 ॥
ততঃ কলাপান্ সন্নহ্য খড্গৌ বধ্বা চ ধন্বিনৌ ।
জগ্মতুর্যেন তৌ গঙ্গাং সীতযা সহ রাঘবৌ ॥ 11 ॥
রামমেব তু ধর্মজ্ঞমুপগম্য বিনীতবত্ ।
কিমহং করবাণীতি সূতঃ প্রাঞ্জলিরব্রবীত্ ॥ 12 ॥
ততোঽব্রবীদ্দাশরথিঃ সুমন্ত্রং স্পৃশন্ করেণোত্তমদক্ষিণেন ।
সুমন্ত্র শীঘ্রং পুনরেব যাহি রাজ্ঞঃ সকাশে ভব চাপ্রমত্তঃ ॥ 13 ॥
নিবর্তস্বেত্যুবাচৈব হ্যেতাবদ্ধি কৃতং মম ।
রথং বিহায পদ্ভ্যাং তু গমিষ্যামি মহাবনম্ ॥ 14 ॥
আত্মানং ত্বভ্যনুজ্ঞাতমবেক্ষ্যার্তঃ স সারথিঃ ।
সুমন্ত্রঃ পুরুষব্যাঘ্রমৈক্ষ্বাকমিদমব্রবীত্ ॥ 15 ॥
নাতিক্রান্তমিদং লোকে পুরুষেণেহ কেনচিত্ ।
তব সভ্রাতৃভার্যস্য বাসঃ প্রাকৃতবদ্বনে ॥ 16 ॥
ন মন্যে ব্রহ্মচর্যেঽস্তি স্বধীতে বা ফলোদযঃ ।
মার্দবার্জবযোর্বাপি ত্বাং চেদ্ব্যসনমাগতম্ ॥ 17 ॥
সহ রাঘব বৈদেহ্যা ভ্রাত্রা চৈব বনে বসন্ ।
ত্বং গতিং প্রাপ্স্যসে বীর ত্রীন্ লোকাংস্তু জযন্নিব ॥ 18 ॥
বযং খলু হতা রাম যে ত্বযাপ্যুপবঞ্চিতাঃ ।
কৈকেয্যা বশমেষ্যামঃ পাপাযা দুঃখভাগিনঃ ॥ 19 ॥
ইতি ব্রুবন্নাত্মসমং সুমন্ত্রঃ সারথিস্তদা ।
দৃষ্ট্বা দূরগতং রামং দুঃখার্তো রুরুদে চিরম্ ॥ 20 ॥
ততস্তু বিগতে বাষ্পে সূতং স্পৃষ্টোদকং শুচিম্ ।
রামস্তু মধুরং বাক্যং পুনঃ পুনরুবাচ তম্ ॥ 21 ॥
ইক্ষ্বাকূণাং ত্বযা তুল্যং সুহৃদং নোপলক্ষযে ।
যথা দশরথো রাজা মাং ন শোচেত্তথা কুরু ॥ 22 ॥
শোকোপহতচেতাশ্চ বৃদ্ধশ্চ জগতীপতিঃ ।
কামভাবাবসন্নশ্চ তস্মাদেতদ্ব্রবীমি তে ॥ 23 ॥
যদ্যদাজ্ঞাপযেত্কিঞ্চিত্স মহাত্মা মহীপতিঃ ।
কৈকেয্যাঃ প্রিযকামার্থং কার্যং তদবিকাঙ্ক্ষযা ॥ 24 ॥
এতদর্থং হি রাজ্যানি প্রশাসতি নরেশ্বরাঃ ।
যদেষাং সর্বকৃত্যেষু মনো ন প্রতিহন্যতে ॥ 25 ॥
যদ্যথা স মহারাজো নালীকমধিগচ্ছতি ।
ন চ তাম্যতি দুঃখেন সুমন্ত্র কুরু তত্তথা ॥ 26 ॥
অদৃষ্টদুঃখং রাজানং বৃদ্ধমার্যং জিতেন্দ্রিযম্ ।
ব্রূযাস্ত্বমভিবাদ্যৈব মম হেতোরিদং বচঃ ॥ 27 ॥
নৈবাহমনুশোচামি লক্ষ্মণো ন চ মৈথিলী ।
অযোধ্যাযাশ্চ্যুতাশ্চেতি বনে বত্স্যামহেতি চ ॥ 28 ॥
চতুর্দশসু বর্ষেষু নিবৃত্তেষু পুনঃ পুনঃ ।
লক্ষ্মণং মাং চ সীতাং চ দ্রক্ষ্যসে ক্ষিপ্রমাগতান্ ॥ 29 ॥
এবমুক্ত্বা তু রাজানং মাতরং চ সুমন্ত্র মে ।
অন্যাশ্চ দেবীস্সহিতাঃ কৈকেযীং চ পুনঃ পুনঃ ॥ 30 ॥
আরোগ্যং ব্রূহি কৌশল্যামথ পাদাভিবন্দনম্ ।
সীতাযা মম চাঽঽর্যস্য বচনাল্লক্ষ্মণস্য চ ॥ 31 ॥
ব্রূযাশ্চ হি মহারাজং ভরতং ক্ষিপ্রমানয ।
আগতশ্চাপি ভরতঃ স্থাপ্যো নৃপমতে পদে ॥ 32 ॥
ভরতং চ পরিষ্বজ্য যৌবরাজ্যেঽভিষিচ্য চ ।
অস্মত্সন্তাপজং দুঃখং ন ত্বামভিভবিষ্যতি ॥ 33 ॥
ভরতশ্চাপি বক্তব্যো যথা রাজনি বর্তসে ।
তথা মাতৃষু বর্তেথাঃ সর্বাস্বেবাবিশেষতঃ ॥ 34 ॥
তাতস্য প্রিযকামেন যৌবরাজ্যমপেক্ষতা ।
লোকযোরুভযোঃ শক্যং ত্বযা যত্সুখমেধিতুম্ ॥ 35 ॥
নিবর্ত্যমানো রামেণ সুমন্ত্রঃ শোককর্শিতঃ ।
তত্সর্বং বচনং শ্রুত্বা স্নেহাত্কাকুত্স্থমব্রবীত্ ॥ 36 ॥
যদহং নোপচারেণ ব্রূযাং স্নেহাদবিক্লবঃ ।
ভক্তিমানিতি তত্তাবদ্বাক্যং ত্বং ক্ষন্তুমর্হসি ॥ 37 ॥
কথং হি ত্বদ্বিহীনোঽহং প্রতিযাস্যামি তাং পুরীম্ ।
তব তাবদ্বিযোগেন পুত্রশোকাকুলামিব ॥ 38 ॥
সরামমপি তাবন্মে রথং দৃষ্ট্বা তদা জনঃ ।
বিনা রামং রথং দৃষ্ট্বা বিদীর্যেতাপি সা পুরী ॥ 39 ॥
দৈন্যং হি নগরী গচ্ছেদ্দৃষ্ট্বা শূন্যমিমং রথম্ ।
সূতাবশেষং স্বং সৈন্যং হতবীরমিবাঽহবে ॥ 40 ॥
দূরেঽপি নিবসন্তং ত্বাং মানসেনাগ্রতঃ স্থিতম্ ।
চিন্তযন্তোঽদ্য নূনং ত্বাং নিরাহারাঃ কৃতাঃ প্রজাঃ ॥ 41 ॥
দৃষ্টং তদ্ধি ত্বযা রাম যাদৃশং ত্বত্প্রবাসনে ।
প্রজানাং সঙ্কুলং বৃত্তং ত্বচ্ছোকক্লান্তচেতসাম্ ॥ 42 ॥
আর্তনাদো হি যঃ পৌরৈর্মুক্তস্ত্বদ্বিপ্রবাসনে ।
সরথং মাং নিশাম্যৈব কুর্যুঃ শতগুণং ততঃ ॥ 43 ॥
অহং কিং চাপি বক্ষ্যামি দেবীং তব সুতো মযা ।
নীতোঽসৌ মাতুলকুলং সন্তাপং মা কৃথা ইতি ॥ 44 ॥
অসত্যমপি নৈবাহং ব্রূযাং বচনমীদৃশম্ ।
কথমপ্রিযমেবাহং ব্রূযাং সত্যমিদং বচঃ ॥ 45 ॥
মম তাবন্নিযোগস্থাস্ত্বদ্বন্ধুজনবাহিনঃ ।
কথং রথং ত্বযা হীনং প্রবক্ষ্যন্তি হযোত্তমাঃ ॥ 46 ॥
তন্ন শক্ষ্যাম্যহং গন্তুমযোধ্যাং ত্বদৃতেঽনঘ ।
বনবাসানুযানায মামনুজ্ঞাতুমর্হসি ॥ 47 ॥
যদি মে যাচমানস্য ত্যাগমেব করিষ্যসি ।
সরথোঽগ্নিং প্রবেক্ষ্যামি ত্যক্তমাত্র ইহ ত্বযা ॥ 48 ॥
ভবিষ্যন্তি বনে যানি তপোবিঘ্নকরাণি তে ।
রথেন প্রতিবাধিষ্যে তানি সত্ত্বানি রাঘব ॥ 49 ॥
ত্বত্কৃতে ন মযাঽবাপ্তং রথচর্যাকৃতং সুখম্ ।
আশংসে ত্বত্কৃতে নাহং বনবাসকৃতং সুখম্ ॥ 50 ॥
প্রসীদেচ্ছামি তেঽরণ্যে ভবিতুং প্রত্যনন্তরঃ ।
প্রীত্যাঽভিহিতমিচ্ছামি ভব মে প্রত্যনন্তরঃ ॥ 51 ॥
ইমে চাপি হযা বীর যদি তে বনবাসিনঃ ।
পরিচর্যাং করিষ্যন্তি প্রাপ্স্যন্তি পরমাং গতিম্ ॥ 52 ॥
তব শুশ্রূষণং মূর্ধ্না করিষ্যামি বনে বসন্ ।
অযোধ্যাং দেবলোকং বা সর্বথা প্রজহাম্যহম্ ॥ 53 ॥
ন হি শক্যা প্রবেষ্টুং সা মযাঽযোধ্যা ত্বযা বিনা ।
রাজধানী মহেন্দ্রস্য যথা দুষ্কৃতকর্মণা ॥ 54 ॥
বনবাসে ক্ষযং প্রাপ্তে মমৈষ হি মনোরথঃ ।
যদনেন রথেনৈব ত্বাং বহেযং পুরীং পুনঃ ॥ 55 ॥
চতুর্দশ হি বর্ষাণি সহিতস্য ত্বযা বনে ।
ক্ষণভূতানি যাস্যন্তি শতসঙ্খ্যান্যতোঽন্যথা ॥ 56 ॥
ভৃত্যবত্সল তিষ্ঠন্তং ভর্তৃপুত্রগতে পথি ।
ভক্তং ভৃত্যং স্থিতং স্থিত্যাং ত্বং ন মাং হাতুমর্হসি ॥ 57 ॥
এবং বহুবিধং দীনং যাচমানং পুনঃ পুনঃ ।
রামো ভৃত্যানুকম্পী তু সুমন্ত্রমিদমব্রবীত্ ॥ 58 ॥
জানামি পরমাং ভক্তিং মযি তে ভর্তৃবত্সল ।
শৃণু চাপি যদর্থং ত্বাং প্রেষযামি পুরীমিতঃ ॥ 59 ॥
নগরীং ত্বাং গতং দৃষ্ট্বা জননী মে যবীযসী ।
কৈকেযী প্রত্যযং গচ্ছেদিতি রামো বনং গতঃ ॥ 60 ॥
পরিতুষ্টা হি সা দেবী বনবাসং গতে মযি ।
রাজানং নাতিশঙ্কেত 'মিথ্যাবাদী'তি ধার্মিকম্ ॥ 61 ॥
এষ মে প্রথমঃ কল্পো যদম্বা মে যবীযসী ।
ভরতারক্ষিতং স্ফীতং পুত্ররাজ্যমবাপ্নুযাত্ ॥ 62 ॥
মম প্রিযার্থং রাজ্ঞশ্চ সরথস্ত্বং পুরীং ব্রজ ।
সন্দিষ্টশ্চাসি যানর্থাংস্তাং স্তান্ ব্রূযাস্তথা তথা ॥ 63 ॥
ইত্যুক্ত্বা বচনং সূতং সান্ত্বযিত্বা পুনঃ পুনঃ ।
গুহং বচনমক্লীবো রামো হেতুমদব্রবীত্ ॥ 64 ॥
নেদানীং গুহ যোগ্যোঽযং বাসো মে সজনে বনে ।
আবশ্যং হ্যাশ্রমে বাসঃ কর্তব্যস্তদ্গতো বিধিঃ ॥ 65 ॥
সোঽহং গৃহীত্বা নিযমং তপস্বি জনভূষণম্ ।
হিতকামঃ পিতুর্ভূযঃ সীতাযা লক্ষ্মণস্য চ ॥ 66 ॥
জটাঃ কৃত্বা গমিষ্যামি ন্যগ্রোধক্ষীরমানয ।
তত্ ক্ষীরং রাজপুত্রায গুহঃ ক্ষিপ্রমুপাহরত্ ॥ 67 ॥
লক্ষ্মণস্যাত্মনশ্চৈব রামস্তেনাকরোজ্জটাঃ ।
দীর্ঘবাহুর্নরব্যাঘ্রো জটিলত্বমধারযত্ ॥ 68 ॥
তৌ তদা চীরবসনৌ জটামণ্ডলধারিণৌ ।
আশোভেতামৃষিসমৌ ভ্রাতরৌ রামলক্ষ্মণৌ ॥ 69 ॥
ততো বৈখানসং মার্গমাস্থিতঃ সহ লক্ষ্মণঃ ।
ব্রতমাদিষ্টবান্ রামঃ সখাযং গুহমব্রবীত্ ॥ 70 ॥
অপ্রমত্তো বলে কোশে দুর্গে জনপদে তথা ।
ভবেথা গুহ রাজ্যং হি দুরারক্ষতমং মতম্ ॥ 71 ॥
ততস্তং সমনুজ্ঞায গুহমিক্ষ্বাকুনন্দনঃ ।
জগাম তূর্ণমব্যগ্রঃ সভার্যঃ সহ লক্ষ্মণঃ ॥ 72 ॥
স তু দৃষ্ট্বা নদীতীরে নাবমিক্ষ্বাকুনন্দনঃ ।
তিতীর্ষুঃ শীঘ্রগাং গঙ্গামিদং লক্ষ্মণমব্রবীত্ ॥ 73 ॥
আরোহ ত্বং নরব্যাঘ্র স্থিতাং নাবমিমাং শনৈঃ ।
সীতাং চারোপযান্বক্ষং পরিগৃহ্য মনস্বিনীম্ ॥ 74 ॥
স ভ্রাতুঃ শাসনং শ্রুত্বা সর্বমপ্রতিকূলযন্ ।
আরোপ্য মৈথিলীং পূর্বমারুরোহাঽঽত্মবাং স্ততঃ ॥ 75 ॥
অথারুরোহ তেজস্বী স্বযং লক্ষ্মণপূর্বজঃ ।
ততো নিষাদাধিপতির্গুহো জ্ঞাতীনচোদযত্ ॥ 76 ॥
রাঘবোঽপি মহাতেজা নাবমারুহ্য তাং ততঃ ।
ব্রহ্মবত্ ক্ষত্রবচ্চৈব জজাপ হিতমাত্মনঃ ॥ 77 ॥
আচম্য চ যথাশাস্ত্রং নদীং তাং সহ সীতযা ।
প্রাণমত্প্রীতিসংহৃষ্টো লক্ষ্মণশ্চামিতপ্রভঃ ॥ 78 ॥
অনুজ্ঞায সুমন্ত্রং চ সবলং চৈব তং গুহম্ ।
আস্থায নাবং রামস্তু চোদযামাস নাবিকান্ ॥ 79 ॥
ততস্তৈশ্চোদিতা সা নৌঃ কর্ণধারসমাহিতা ।
শুভস্ফ্যবেগাভিহতা শীঘ্রং সলিলমত্যগাত্ ॥ 80 ॥
. ।
মধ্যং তু সমনুপ্রাপ্য ভাগীরথ্যাস্ত্বনিন্দিতা ।
বৈদেহী প্রাঞ্জলির্ভূত্বা তাং নদীমিদমব্রবীত্ ॥ 81 ॥
পুত্রো দশরথস্যাযং মহারাজস্য ধীমতঃ ।
নিদেশং পারযিত্বেমং গঙ্গে ত্বদভিরক্ষিতঃ ॥ 82 ॥
চতুর্দশ হি বর্ষাণি সমগ্রাণ্যুষ্য কাননে ।
ভ্রাত্রা সহ মযা চৈব পুনঃ প্রত্যাগমিষ্যতি ॥ 83 ॥
ততস্ত্বাং দেবি সুভগে ক্ষেমেণ পুনরাগতা ।
যক্ষ্যে প্রমুদিতা গঙ্গে সর্বকামসমৃদ্ধিনী ॥ 84 ॥
ত্বং হি ত্রিপথগা দেবি ব্রহ্মলোকং সমীক্ষসে ।
ভার্যা চোদধিরাজস্য লোকেঽস্মিন্ সম্প্রদৃশ্যসে ॥ 85 ॥
সা ত্বাং দেবি নমস্যামি প্রশংসামি চ শোভনে ।
প্রাপ্তরাজ্যে নরব্যাঘ্রে শিবেন পুনরাগতে ॥ 86 ॥
গবাং শতসহস্রাণি বস্ত্রাণ্যন্নং চ পেশলম্ ।
ব্রাহ্মণেভ্যঃ প্রদাস্যামি তব প্রিযচিকীর্ষযা ॥ 87 ॥
সুরাঘটসহস্রেণ মাংসভূতৌদনেন চ ।
যক্ষ্যে ত্বাং প্রযতা দেবি পুরীং পুনরুপাগতা ॥ 88 ॥
যানি ত্বত্তীরবাসীনি দৈবতানি চ সন্তি হি ।
তানি সর্বাণি যক্ষ্যামি তীর্থান্যাযতনানি চ ॥ 89 ॥
পুনরেব মহাবাহুর্মযা ভ্রাত্রা চ সঙ্গতঃ ।
অযোধ্যাং বনবাসাত্তু প্রবিশত্বনঘোঽনঘে ॥ 90 ॥
তথা সম্ভাষমাণা সা সীতা গঙ্গামনিন্দিতা ।
দক্ষিণা দক্ষিণং তীরং ক্ষিপ্রমেবাভ্যুপাগমত্ ॥ 91 ॥
তীরং তু সমনুপ্রাপ্য নাবং হিত্বা নরর্ষভঃ ।
প্রাতিষ্ঠত সহ ভ্রাত্রা বৈদেহ্যা চ পরন্তপঃ ॥ 92 ॥
অথাব্রবীন্মহাবাহুঃ সুমিত্রানন্দবর্ধনম্ ।
ভব সংরক্ষণার্থায সজনে বিজনেঽপি বা ॥ 93 ॥
অবশ্যং রক্ষণং কার্যমদৃষ্টে বিজনে বনে ।
অগ্রতো গচ্ছ সৌমিত্রে সীতা ত্বামনুগচ্ছতু ॥ 94 ॥
পৃষ্ঠতোঽহং গমিষ্যামি ত্বাং চ সীতাং চ পালযন্ ।
অন্যোন্যস্যেহ নো রক্ষা কর্তব্যা পুরুষর্ষভ ॥ 95 ॥
ন হি তাবদতিক্রান্তা সুকরা কাচন ক্রিযা ।
অদ্য দুঃখং তু বৈদেহী বনবাসস্য বেত্স্যতি ॥ 96 ॥
প্রণষ্টজনসম্বাধং ক্ষেত্রারামবিবর্জিতম্ ।
বিষমং চ প্রপাতং চ বনমদ্য প্রবেক্ষ্যতি ॥ 97 ॥
শ্রুত্বা রামস্য বচনং প্রতস্থে লক্ষ্মণোঽগ্রতঃ ।
অনন্তরং চ সীতাযা রাঘবো রঘুনন্দনঃ ॥ 98 ॥
গতং তু গঙ্গাপরপারমাশু রামং সুমন্ত্রঃ প্রততং নিরীক্ষ্য ।
অধ্বপ্রকর্ষাদ্বিনিবৃত্তদৃষ্টি র্মুমোচ বাষ্পং ব্যথিত স্তপস্বী ॥ 99 ॥
স লোকপালপ্রতিমপ্রভাববাং স্তীর্ত্বা মহাত্মা বরদো মহানদীম্ ।
ততঃ সমৃদ্ধান্ শুভসস্যমালিনঃ ক্রমেণ বত্সান্ মুদিতানুপাগমত্ ॥ 100 ॥
তৌ তত্র হত্বা চতুরো মহামৃগান্ বরাহমৃশ্যং পৃষতং মহারুরুম্ ।
আদায মেধ্যং ত্বরিতং বুভুক্ষিতৌ বাসায কালে যযতুর্বনস্পতিম্ ॥ 101 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে দ্বিপঞ্চাশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvipañcāśassargaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||
taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||
athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||
nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||
vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||
śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||
yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||
yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||
tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||
parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||
nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||
so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||
āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||
ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||
. |
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||
tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||
surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||
punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||
śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||
sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विपञ्चाशस्सर्गः ।
प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ 1 ॥
भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ 2 ॥
बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।
तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥ 3 ॥
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ 4 ॥
स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥
अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।
सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥ 6 ॥
तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ 7 ॥
ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥ 8 ॥
तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।
नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥ 9 ॥
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ 10 ॥
ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ 11 ॥
राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।
किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 12 ॥
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥ 13 ॥
निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।
रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥ 14 ॥
आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ 15 ॥
नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।
तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ 16 ॥
न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।
मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ 17 ॥
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥ 18 ॥
वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।
कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ 19 ॥
इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।
दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ 20 ॥
ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।
रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 21 ॥
इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ 22 ॥
शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।
कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ 23 ॥
यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।
कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ 24 ॥
एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।
यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ 25 ॥
यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।
न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ 26 ॥
अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।
ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ 27 ॥
नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥ 28 ॥
चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥ 29 ॥
एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।
अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ 30 ॥
आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।
सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ 31 ॥
ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।
आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ 32 ॥
भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।
अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ 33 ॥
भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ 34 ॥
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ 35 ॥
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।
तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ 36 ॥
यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।
भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ 37 ॥
कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।
तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ 38 ॥
सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ 39 ॥
दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।
सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥ 40 ॥
दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ 41 ॥
दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।
प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ 42 ॥
आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।
सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ 43 ॥
अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।
नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥ 44 ॥
असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।
कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ 45 ॥
मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।
कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ 46 ॥
तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ 47 ॥
यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।
सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥ 48 ॥
भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ 49 ॥
त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।
आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ 50 ॥
प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥ 51 ॥
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ 52 ॥
तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ 53 ॥
न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।
राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ 54 ॥
वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।
यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ 55 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥ 56 ॥
भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।
भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ 57 ॥
एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।
रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ 58 ॥
जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।
शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ 59 ॥
नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ 60 ॥
परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।
राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥ 61 ॥
एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।
भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ 62 ॥
मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।
सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥ 63 ॥
इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥ 64 ॥
नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।
आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ 65 ॥
सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 66 ॥
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।
तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥ 67 ॥
लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥ 68 ॥
तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।
आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 69 ॥
ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥ 70 ॥
अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ 71 ॥
ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ 72 ॥
स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ 73 ॥
आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।
सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ 74 ॥
स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥ 75 ॥
अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।
ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ 76 ॥
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ 77 ॥
आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ 78 ॥
अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।
आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ 79 ॥
ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।
शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ 80 ॥
. ।
मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।
वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ 81 ॥
पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।
निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ 82 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ 83 ॥
ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥ 84 ॥
त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।
भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ 85 ॥
सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।
प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥ 86 ॥
गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ 87 ॥
सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।
यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥ 88 ॥
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ 89 ॥
पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।
अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ 90 ॥
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ 91 ॥
तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥ 92 ॥
अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ 93 ॥
अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ 94 ॥
पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।
अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥ 95 ॥
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ 96 ॥
प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।
विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ 97 ॥
श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥ 98 ॥
गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।
अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥ 99 ॥
स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ 100 ॥
तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।
आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ 101 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvipañcāśassargaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||
taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||
athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||
nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||
vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||
śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||
yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||
yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||
tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||
parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||
nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||
so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||
āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||
ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||
. |
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||
tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||
surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||
punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||
śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||
sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.