ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਪ੍ਰਭਾਤਾਯਾਂ ਤੁ ਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਾਂ ਪृਥੁਵਕ੍षਾ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਉਵਾਚ ਰਾਮਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਸ਼ੁਭਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 1 ॥
ਭਾਸ੍ਕਰੋਦਯਕਾਲੋऽਯਂ ਗਤਾ ਭਗਵਤੀ ਨਿਸ਼ਾ ।
ਅਸੌ ਸੁਕृष੍ਣੋ ਵਿਹਗਃ ਕੋਕਿਲਸ੍ਤਾਤ ਕੂਜਤਿ ॥ 2 ॥
ਬਰ੍ਹਿਣਾਨਾਂ ਚ ਨਿਰ੍ਘੋषਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਨਦਤਾਂ ਵਨੇ ।
ਤਰਾਮ ਜਾਹ੍ਨਵੀਂ ਸੌਮ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਂ ਸਾਗਰਙ੍ਗਮਾਮ੍ ॥ 3 ॥
ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰ੍ਮਿਤ੍ਰਨਨ੍ਦਨਃ ।
ਗੁਹਮਾਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਸੂਤਂ ਚ ਸੋऽਤਿष੍ਠਦ੍ਭ੍ਰਾਤੁਰਗ੍ਰਤਃ ॥ 4 ॥
ਸ ਤੁ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯ ਚ ।
ਸ੍ਥਪਤਿਸ੍ਤੂਰ੍ਣਮਾਹੂਯ ਸਚਿਵਾਨਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 5 ॥
ਅਸ੍ਯ ਵਾਹਨਸਂਯੁਕ੍ਤਾਂ ਕਰ੍ਣਗ੍ਰਾਹਵਤੀਂ ਸ਼ੁਭਾਮ੍ ।
ਸੁਪ੍ਰਤਾਰਾਂ ਦृਢਾਂ ਤੀਰ੍ਥੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਾਵਮੁਪਾਹਰ ॥ 6 ॥
ਤਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਸਮਾਦੇਸ਼ਂ ਗੁਹਾਮਾਤ੍ਯਗਣੋ ਮਹਾਨ੍ ।
ਉਪੋਹ੍ਯ ਰੁਚਿਰਾਂ ਨਾਵਂ ਗੁਹਾਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਵੇਦਯਤ੍ ॥ 7 ॥
ਤਤਃ ਸ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਗੁਹੋ ਰਾਘਵਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਉਪਸ੍ਥਿਤੇਯਂ ਨੌਰ੍ਦੇਵ ਭੂਯਃ ਕਿਂ ਕਰਵਾਣਿ ਤੇ ॥ 8 ॥
ਤਵਾਮਰਸੁਤਪ੍ਰਖ੍ਯ ਤਰ੍ਤੁਂ ਸਾਗਰਗਾਂ ਨਦੀਮ੍ ।
ਨੌਰਿਯਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਤਾਂ ਤ੍ਵਮਾਰੋਹ ਸੁਵ੍ਰਤ ॥ 9 ॥
ਅਥੋਵਾਚ ਮਹਾਤੇਜਾ ਰਾਮੋ ਗੁਹਮਿਦਂ ਵਚਃ ।
ਕृਤਕਾਮੋऽਸ੍ਮਿ ਭਵਤਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਰੋਪ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ॥ 10 ॥
ਤਤਃ ਕਲਾਪਾਨ੍ ਸਨ੍ਨਹ੍ਯ ਖਡ੍ਗੌ ਬਧ੍ਵਾ ਚ ਧਨ੍ਵਿਨੌ ।
ਜਗ੍ਮਤੁਰ੍ਯੇਨ ਤੌ ਗਙ੍ਗਾਂ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਰਾਘਵੌ ॥ 11 ॥
ਰਾਮਮੇਵ ਤੁ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਮੁਪਗਮ੍ਯ ਵਿਨੀਤਵਤ੍ ।
ਕਿਮਹਂ ਕਰਵਾਣੀਤਿ ਸੂਤਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 12 ॥
ਤਤੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਦਾਸ਼ਰਥਿਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ ਕਰੇਣੋਤ੍ਤਮਦਕ੍षਿਣੇਨ ।
ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪੁਨਰੇਵ ਯਾਹਿ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਕਾਸ਼ੇ ਭਵ ਚਾਪ੍ਰਮਤ੍ਤਃ ॥ 13 ॥
ਨਿਵਰ੍ਤਸ੍ਵੇਤ੍ਯੁਵਾਚੈਵ ਹ੍ਯੇਤਾਵਦ੍ਧਿ ਕृਤਂ ਮਮ ।
ਰਥਂ ਵਿਹਾਯ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਤੁ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਮਹਾਵਨਮ੍ ॥ 14 ॥
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਤ੍ਵਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਤਮਵੇਕ੍ष੍ਯਾਰ੍ਤਃ ਸ ਸਾਰਥਿਃ ।
ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਮੈਕ੍ष੍ਵਾਕਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 15 ॥
ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਿਦਂ ਲੋਕੇ ਪੁਰੁषੇਣੇਹ ਕੇਨਚਿਤ੍ ।
ਤਵ ਸਭ੍ਰਾਤृਭਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਾਕृਤਵਦ੍ਵਨੇ ॥ 16 ॥
ਨ ਮਨ੍ਯੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਚਰ੍ਯੇऽਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਧੀਤੇ ਵਾ ਫਲੋਦਯਃ ।
ਮਾਰ੍ਦਵਾਰ੍ਜਵਯੋਰ੍ਵਾਪਿ ਤ੍ਵਾਂ ਚੇਦ੍ਵ੍ਯਸਨਮਾਗਤਮ੍ ॥ 17 ॥
ਸਹ ਰਾਘਵ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚੈਵ ਵਨੇ ਵਸਨ੍ ।
ਤ੍ਵਂ ਗਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਵੀਰ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਲੋਕਾਂਸ੍ਤੁ ਜਯਨ੍ਨਿਵ ॥ 18 ॥
ਵਯਂ ਖਲੁ ਹਤਾ ਰਾਮ ਯੇ ਤ੍ਵਯਾਪ੍ਯੁਪਵਞ੍ਚਿਤਾਃ ।
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਸ਼ਮੇष੍ਯਾਮਃ ਪਾਪਾਯਾ ਦੁਃਖਭਾਗਿਨਃ ॥ 19 ॥
ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਨਾਤ੍ਮਸਮਂ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸਾਰਥਿਸ੍ਤਦਾ ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦੂਰਗਤਂ ਰਾਮਂ ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੋ ਰੁਰੁਦੇ ਚਿਰਮ੍ ॥ 20 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਵਿਗਤੇ ਬਾष੍ਪੇ ਸੂਤਂ ਸ੍ਪृष੍ਟੋਦਕਂ ਸ਼ੁਚਿਮ੍ ।
ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਮਧੁਰਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਵਾਚ ਤਮ੍ ॥ 21 ॥
ਇਕ੍ष੍ਵਾਕੂਣਾਂ ਤ੍ਵਯਾ ਤੁਲ੍ਯਂ ਸੁਹृਦਂ ਨੋਪਲਕ੍षਯੇ ।
ਯਥਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਰਾਜਾ ਮਾਂ ਨ ਸ਼ੋਚੇਤ੍ਤਥਾ ਕੁਰੁ ॥ 22 ॥
ਸ਼ੋਕੋਪਹਤਚੇਤਾਸ਼੍ਚ ਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਜਗਤੀਪਤਿਃ ।
ਕਾਮਭਾਵਾਵਸਨ੍ਨਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤੇ ॥ 23 ॥
ਯਦ੍ਯਦਾਜ੍ਞਾਪਯੇਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਮਹੀਪਤਿਃ ।
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਿਯਕਾਮਾਰ੍ਥਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਵਿਕਾਙ੍ਕ੍षਯਾ ॥ 24 ॥
ਏਤਦਰ੍ਥਂ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤਿ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।
ਯਦੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਕृਤ੍ਯੇषੁ ਮਨੋ ਨ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਤੇ ॥ 25 ॥
ਯਦ੍ਯਥਾ ਸ ਮਹਾਰਾਜੋ ਨਾਲੀਕਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ।
ਨ ਚ ਤਾਮ੍ਯਤਿ ਦੁਃਖੇਨ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰ ਕੁਰੁ ਤਤ੍ਤਥਾ ॥ 26 ॥
ਅਦृष੍ਟਦੁਃਖਂ ਰਾਜਾਨਂ ਵृਦ੍ਧਮਾਰ੍ਯਂ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਬ੍ਰੂਯਾਸ੍ਤ੍ਵਮਭਿਵਾਦ੍ਯੈਵ ਮਮ ਹੇਤੋਰਿਦਂ ਵਚਃ ॥ 27 ॥
ਨੈਵਾਹਮਨੁਸ਼ੋਚਾਮਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਨ ਚ ਮੈਥਿਲੀ ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾਸ਼੍ਚੇਤਿ ਵਨੇ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਹੇਤਿ ਚ ॥ 28 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ਸੁ ਵਰ੍षੇषੁ ਨਿਵृਤ੍ਤੇषੁ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਮਾਂ ਚ ਸੀਤਾਂ ਚ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸੇ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਗਤਾਨ੍ ॥ 29 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਰਾਜਾਨਂ ਮਾਤਰਂ ਚ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰ ਮੇ ।
ਅਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵੀਸ੍ਸਹਿਤਾਃ ਕੈਕੇਯੀਂ ਚ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ 30 ॥
ਆਰੋਗ੍ਯਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਮਥ ਪਾਦਾਭਿਵਨ੍ਦਨਮ੍ ।
ਸੀਤਾਯਾ ਮਮ ਚਾऽऽਰ੍ਯਸ੍ਯ ਵਚਨਾਲ੍ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ॥ 31 ॥
ਬ੍ਰੂਯਾਸ਼੍ਚ ਹਿ ਮਹਾਰਾਜਂ ਭਰਤਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਨਯ ।
ਆਗਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਭਰਤਃ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯੋ ਨृਪਮਤੇ ਪਦੇ ॥ 32 ॥
ਭਰਤਂ ਚ ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯੇऽਭਿषਿਚ੍ਯ ਚ ।
ਅਸ੍ਮਤ੍ਸਨ੍ਤਾਪਜਂ ਦੁਃਖਂ ਨ ਤ੍ਵਾਮਭਿਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 33 ॥
ਭਰਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਯਥਾ ਰਾਜਨਿ ਵਰ੍ਤਸੇ ।
ਤਥਾ ਮਾਤृषੁ ਵਰ੍ਤੇਥਾਃ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਵੇਵਾਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ 34 ॥
ਤਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਿਯਕਾਮੇਨ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਮਪੇਕ੍षਤਾ ।
ਲੋਕਯੋਰੁਭਯੋਃ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਾ ਯਤ੍ਸੁਖਮੇਧਿਤੁਮ੍ ॥ 35 ॥
ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯਮਾਨੋ ਰਾਮੇਣ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ।
ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 36 ॥
ਯਦਹਂ ਨੋਪਚਾਰੇਣ ਬ੍ਰੂਯਾਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਵਿਕ੍ਲਬਃ ।
ਭਕ੍ਤਿਮਾਨਿਤਿ ਤਤ੍ਤਾਵਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਤ੍ਵਂ ਕ੍षਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 37 ॥
ਕਥਂ ਹਿ ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਹੀਨੋऽਹਂ ਪ੍ਰਤਿਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਤਾਂ ਪੁਰੀਮ੍ ।
ਤਵ ਤਾਵਦ੍ਵਿਯੋਗੇਨ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਕੁਲਾਮਿਵ ॥ 38 ॥
ਸਰਾਮਮਪਿ ਤਾਵਨ੍ਮੇ ਰਥਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਦਾ ਜਨਃ ।
ਵਿਨਾ ਰਾਮਂ ਰਥਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਦੀਰ੍ਯੇਤਾਪਿ ਸਾ ਪੁਰੀ ॥ 39 ॥
ਦੈਨ੍ਯਂ ਹਿ ਨਗਰੀ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੂਨ੍ਯਮਿਮਂ ਰਥਮ੍ ।
ਸੂਤਾਵਸ਼ੇषਂ ਸ੍ਵਂ ਸੈਨ੍ਯਂ ਹਤਵੀਰਮਿਵਾऽਹਵੇ ॥ 40 ॥
ਦੂਰੇऽਪਿ ਨਿਵਸਨ੍ਤਂ ਤ੍ਵਾਂ ਮਾਨਸੇਨਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਤੋऽਦ੍ਯ ਨੂਨਂ ਤ੍ਵਾਂ ਨਿਰਾਹਾਰਾਃ ਕृਤਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ॥ 41 ॥
ਦृष੍ਟਂ ਤਦ੍ਧਿ ਤ੍ਵਯਾ ਰਾਮ ਯਾਦृਸ਼ਂ ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਵਾਸਨੇ ।
ਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕੁਲਂ ਵृਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਚ੍ਛੋਕਕ੍ਲਾਨ੍ਤਚੇਤਸਾਮ੍ ॥ 42 ॥
ਆਰ੍ਤਨਾਦੋ ਹਿ ਯਃ ਪੌਰੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਵਿਪ੍ਰਵਾਸਨੇ ।
ਸਰਥਂ ਮਾਂ ਨਿਸ਼ਾਮ੍ਯੈਵ ਕੁਰ੍ਯੁਃ ਸ਼ਤਗੁਣਂ ਤਤਃ ॥ 43 ॥
ਅਹਂ ਕਿਂ ਚਾਪਿ ਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਦੇਵੀਂ ਤਵ ਸੁਤੋ ਮਯਾ ।
ਨੀਤੋऽਸੌ ਮਾਤੁਲਕੁਲਂ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਮਾ ਕृਥਾ ਇਤਿ ॥ 44 ॥
ਅਸਤ੍ਯਮਪਿ ਨੈਵਾਹਂ ਬ੍ਰੂਯਾਂ ਵਚਨਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।
ਕਥਮਪ੍ਰਿਯਮੇਵਾਹਂ ਬ੍ਰੂਯਾਂ ਸਤ੍ਯਮਿਦਂ ਵਚਃ ॥ 45 ॥
ਮਮ ਤਾਵਨ੍ਨਿਯੋਗਸ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਵਦ੍ਬਨ੍ਧੁਜਨਵਾਹਿਨਃ ।
ਕਥਂ ਰਥਂ ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਨਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਹਯੋਤ੍ਤਮਾਃ ॥ 46 ॥
ਤਨ੍ਨ ਸ਼ਕ੍ष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਗਨ੍ਤੁਮਯੋਧ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਦृਤੇऽਨਘ ।
ਵਨਵਾਸਾਨੁਯਾਨਾਯ ਮਾਮਨੁਜ੍ਞਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 47 ॥
ਯਦਿ ਮੇ ਯਾਚਮਾਨਸ੍ਯ ਤ੍ਯਾਗਮੇਵ ਕਰਿष੍ਯਸਿ ।
ਸਰਥੋऽਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰ ਇਹ ਤ੍ਵਯਾ ॥ 48 ॥
ਭਵਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵਨੇ ਯਾਨਿ ਤਪੋਵਿਘ੍ਨਕਰਾਣਿ ਤੇ ।
ਰਥੇਨ ਪ੍ਰਤਿਬਾਧਿष੍ਯੇ ਤਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਰਾਘਵ ॥ 49 ॥
ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਨ ਮਯਾऽਵਾਪ੍ਤਂ ਰਥਚਰ੍ਯਾਕृਤਂ ਸੁਖਮ੍ ।
ਆਸ਼ਂਸੇ ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਨਾਹਂ ਵਨਵਾਸਕृਤਂ ਸੁਖਮ੍ ॥ 50 ॥
ਪ੍ਰਸੀਦੇਚ੍ਛਾਮਿ ਤੇऽਰਣ੍ਯੇ ਭਵਿਤੁਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਃ ।
ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਾऽਭਿਹਿਤਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਭਵ ਮੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਃ ॥ 51 ॥
ਇਮੇ ਚਾਪਿ ਹਯਾ ਵੀਰ ਯਦਿ ਤੇ ਵਨਵਾਸਿਨਃ ।
ਪਰਿਚਰ੍ਯਾਂ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਮਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ 52 ॥
ਤਵ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਣਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਾ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਵਨੇ ਵਸਨ੍ ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਦੇਵਲੋਕਂ ਵਾ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪ੍ਰਜਹਾਮ੍ਯਹਮ੍ ॥ 53 ॥
ਨ ਹਿ ਸ਼ਕ੍ਯਾ ਪ੍ਰਵੇष੍ਟੁਂ ਸਾ ਮਯਾऽਯੋਧ੍ਯਾ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਨਾ ।
ਰਾਜਧਾਨੀ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਯਥਾ ਦੁष੍ਕृਤਕਰ੍ਮਣਾ ॥ 54 ॥
ਵਨਵਾਸੇ ਕ੍षਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਮਮੈष ਹਿ ਮਨੋਰਥਃ ।
ਯਦਨੇਨ ਰਥੇਨੈਵ ਤ੍ਵਾਂ ਵਹੇਯਂ ਪੁਰੀਂ ਪੁਨਃ ॥ 55 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਹਿਤਸ੍ਯ ਤ੍ਵਯਾ ਵਨੇ ।
ਕ੍षਣਭੂਤਾਨਿ ਯਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨ੍ਯਤੋऽਨ੍ਯਥਾ ॥ 56 ॥
ਭृਤ੍ਯਵਤ੍ਸਲ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਂ ਭਰ੍ਤृਪੁਤ੍ਰਗਤੇ ਪਥਿ ।
ਭਕ੍ਤਂ ਭृਤ੍ਯਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਂ ਨ ਮਾਂ ਹਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 57 ॥
ਏਵਂ ਬਹੁਵਿਧਂ ਦੀਨਂ ਯਾਚਮਾਨਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਰਾਮੋ ਭृਤ੍ਯਾਨੁਕਮ੍ਪੀ ਤੁ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 58 ॥
ਜਾਨਾਮਿ ਪਰਮਾਂ ਭਕ੍ਤਿਂ ਮਯਿ ਤੇ ਭਰ੍ਤृਵਤ੍ਸਲ ।
ਸ਼ृਣੁ ਚਾਪਿ ਯਦਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰੇषਯਾਮਿ ਪੁਰੀਮਿਤਃ ॥ 59 ॥
ਨਗਰੀਂ ਤ੍ਵਾਂ ਗਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਜਨਨੀ ਮੇ ਯਵੀਯਸੀ ।
ਕੈਕੇਯੀ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਂ ਗਚ੍ਛੇਦਿਤਿ ਰਾਮੋ ਵਨਂ ਗਤਃ ॥ 60 ॥
ਪਰਿਤੁष੍ਟਾ ਹਿ ਸਾ ਦੇਵੀ ਵਨਵਾਸਂ ਗਤੇ ਮਯਿ ।
ਰਾਜਾਨਂ ਨਾਤਿਸ਼ਙ੍ਕੇਤ 'ਮਿਥ੍ਯਾਵਾਦੀ'ਤਿ ਧਾਰ੍ਮਿਕਮ੍ ॥ 61 ॥
ਏष ਮੇ ਪ੍ਰਥਮਃ ਕਲ੍ਪੋ ਯਦਮ੍ਬਾ ਮੇ ਯਵੀਯਸੀ ।
ਭਰਤਾਰਕ੍षਿਤਂ ਸ੍ਫੀਤਂ ਪੁਤ੍ਰਰਾਜ੍ਯਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ॥ 62 ॥
ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਂ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਸਰਥਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪੁਰੀਂ ਵ੍ਰਜ ।
ਸਨ੍ਦਿष੍ਟਸ਼੍ਚਾਸਿ ਯਾਨਰ੍ਥਾਂਸ੍ਤਾਂ ਸ੍ਤਾਨ੍ ਬ੍ਰੂਯਾਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ ॥ 63 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਚਨਂ ਸੂਤਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਿਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ।
ਗੁਹਂ ਵਚਨਮਕ੍ਲੀਬੋ ਰਾਮੋ ਹੇਤੁਮਦਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 64 ॥
ਨੇਦਾਨੀਂ ਗੁਹ ਯੋਗ੍ਯੋऽਯਂ ਵਾਸੋ ਮੇ ਸਜਨੇ ਵਨੇ ।
ਆਵਸ਼੍ਯਂ ਹ੍ਯਾਸ਼੍ਰਮੇ ਵਾਸਃ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤਦ੍ਗਤੋ ਵਿਧਿਃ ॥ 65 ॥
ਸੋऽਹਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਨਿਯਮਂ ਤਪਸ੍ਵਿ ਜਨਭੂषਣਮ੍ ।
ਹਿਤਕਾਮਃ ਪਿਤੁਰ੍ਭੂਯਃ ਸੀਤਾਯਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ॥ 66 ॥
ਜਟਾਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਕ੍षੀਰਮਾਨਯ ।
ਤਤ੍ ਕ੍षੀਰਂ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਾਯ ਗੁਹਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੁਪਾਹਰਤ੍ ॥ 67 ॥
ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਰਾਮਸ੍ਤੇਨਾਕਰੋਜ੍ਜਟਾਃ ।
ਦੀਰ੍ਘਬਾਹੁਰ੍ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਜਟਿਲਤ੍ਵਮਧਾਰਯਤ੍ ॥ 68 ॥
ਤੌ ਤਦਾ ਚੀਰਵਸਨੌ ਜਟਾਮਣ੍ਡਲਧਾਰਿਣੌ ।
ਆਸ਼ੋਭੇਤਾਮृषਿਸਮੌ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ॥ 69 ॥
ਤਤੋ ਵੈਖਾਨਸਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ਸਹ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਵ੍ਰਤਮਾਦਿष੍ਟਵਾਨ੍ ਰਾਮਃ ਸਖਾਯਂ ਗੁਹਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 70 ॥
ਅਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ ਬਲੇ ਕੋਸ਼ੇ ਦੁਰ੍ਗੇ ਜਨਪਦੇ ਤਥਾ ।
ਭਵੇਥਾ ਗੁਹ ਰਾਜ੍ਯਂ ਹਿ ਦੁਰਾਰਕ੍षਤਮਂ ਮਤਮ੍ ॥ 71 ॥
ਤਤਸ੍ਤਂ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਯ ਗੁਹਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਨ੍ਦਨਃ ।
ਜਗਾਮ ਤੂਰ੍ਣਮਵ੍ਯਗ੍ਰਃ ਸਭਾਰ੍ਯਃ ਸਹ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 72 ॥
ਸ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਦੀਤੀਰੇ ਨਾਵਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਨ੍ਦਨਃ ।
ਤਿਤੀਰ੍षੁਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਾਂ ਗਙ੍ਗਾਮਿਦਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 73 ॥
ਆਰੋਹ ਤ੍ਵਂ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸ੍ਥਿਤਾਂ ਨਾਵਮਿਮਾਂ ਸ਼ਨੈਃ ।
ਸੀਤਾਂ ਚਾਰੋਪਯਾਨ੍ਵਕ੍षਂ ਪਰਿਗृਹ੍ਯ ਮਨਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ ॥ 74 ॥
ਸ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਸ਼ਾਸਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਰਤਿਕੂਲਯਨ੍ ।
ਆਰੋਪ੍ਯ ਮੈਥਿਲੀਂ ਪੂਰ੍ਵਮਾਰੁਰੋਹਾऽऽਤ੍ਮਵਾਂ ਸ੍ਤਤਃ ॥ 75 ॥
ਅਥਾਰੁਰੋਹ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਸ੍ਵਯਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣਪੂਰ੍ਵਜਃ ।
ਤਤੋ ਨਿषਾਦਾਧਿਪਤਿਰ੍ਗੁਹੋ ਜ੍ਞਾਤੀਨਚੋਦਯਤ੍ ॥ 76 ॥
ਰਾਘਵੋऽਪਿ ਮਹਾਤੇਜਾ ਨਾਵਮਾਰੁਹ੍ਯ ਤਾਂ ਤਤਃ ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਤ੍ ਕ੍षਤ੍ਰਵਚ੍ਚੈਵ ਜਜਾਪ ਹਿਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 77 ॥
ਆਚਮ੍ਯ ਚ ਯਥਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਨਦੀਂ ਤਾਂ ਸਹ ਸੀਤਯਾ ।
ਪ੍ਰਾਣਮਤ੍ਪ੍ਰੀਤਿਸਂਹृष੍ਟੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚਾਮਿਤਪ੍ਰਭਃ ॥ 78 ॥
ਅਨੁਜ੍ਞਾਯ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਚ ਸਬਲਂ ਚੈਵ ਤਂ ਗੁਹਮ੍ ।
ਆਸ੍ਥਾਯ ਨਾਵਂ ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਚੋਦਯਾਮਾਸ ਨਾਵਿਕਾਨ੍ ॥ 79 ॥
ਤਤਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚੋਦਿਤਾ ਸਾ ਨੌਃ ਕਰ੍ਣਧਾਰਸਮਾਹਿਤਾ ।
ਸ਼ੁਭਸ੍ਫ੍ਯਵੇਗਾਭਿਹਤਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਸਲਿਲਮਤ੍ਯਗਾਤ੍ ॥ 80 ॥
. ।
ਮਧ੍ਯਂ ਤੁ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਭਾਗੀਰਥ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਨਿਨ੍ਦਿਤਾ ।
ਵੈਦੇਹੀ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਨਦੀਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 81 ॥
ਪੁਤ੍ਰੋ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯਾਯਂ ਮਹਾਰਾਜਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।
ਨਿਦੇਸ਼ਂ ਪਾਰਯਿਤ੍ਵੇਮਂ ਗਙ੍ਗੇ ਤ੍ਵਦਭਿਰਕ੍षਿਤਃ ॥ 82 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਸਮਗ੍ਰਾਣ੍ਯੁष੍ਯ ਕਾਨਨੇ ।
ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਸਹ ਮਯਾ ਚੈਵ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥ 83 ॥
ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਦੇਵਿ ਸੁਭਗੇ ਕ੍षੇਮੇਣ ਪੁਨਰਾਗਤਾ ।
ਯਕ੍ष੍ਯੇ ਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾ ਗਙ੍ਗੇ ਸਰ੍ਵਕਾਮਸਮृਦ੍ਧਿਨੀ ॥ 84 ॥
ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਤ੍ਰਿਪਥਗਾ ਦੇਵਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕਂ ਸਮੀਕ੍षਸੇ ।
ਭਾਰ੍ਯਾ ਚੋਦਧਿਰਾਜਸ੍ਯ ਲੋਕੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਸੇ ॥ 85 ॥
ਸਾ ਤ੍ਵਾਂ ਦੇਵਿ ਨਮਸ੍ਯਾਮਿ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਮਿ ਚ ਸ਼ੋਭਨੇ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਰਾਜ੍ਯੇ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੇ ਸ਼ਿਵੇਨ ਪੁਨਰਾਗਤੇ ॥ 86 ॥
ਗਵਾਂ ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਵਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਨ੍ਨਂ ਚ ਪੇਸ਼ਲਮ੍ ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਦਾਸ੍ਯਾਮਿ ਤਵ ਪ੍ਰਿਯਚਿਕੀਰ੍षਯਾ ॥ 87 ॥
ਸੁਰਾਘਟਸਹਸ੍ਰੇਣ ਮਾਂਸਭੂਤੌਦਨੇਨ ਚ ।
ਯਕ੍ष੍ਯੇ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਯਤਾ ਦੇਵਿ ਪੁਰੀਂ ਪੁਨਰੁਪਾਗਤਾ ॥ 88 ॥
ਯਾਨਿ ਤ੍ਵਤ੍ਤੀਰਵਾਸੀਨਿ ਦੈਵਤਾਨਿ ਚ ਸਨ੍ਤਿ ਹਿ ।
ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਯਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਤੀਰ੍ਥਾਨ੍ਯਾਯਤਨਾਨਿ ਚ ॥ 89 ॥
ਪੁਨਰੇਵ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਮਯਾ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਚ ਸਙ੍ਗਤਃ ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਵਨਵਾਸਾਤ੍ਤੁ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਵਨਘੋऽਨਘੇ ॥ 90 ॥
ਤਥਾ ਸਮ੍ਭਾषਮਾਣਾ ਸਾ ਸੀਤਾ ਗਙ੍ਗਾਮਨਿਨ੍ਦਿਤਾ ।
ਦਕ੍षਿਣਾ ਦਕ੍षਿਣਂ ਤੀਰਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੇਵਾਭ੍ਯੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 91 ॥
ਤੀਰਂ ਤੁ ਸਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਾਵਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਨਰਰ੍षਭਃ ।
ਪ੍ਰਾਤਿष੍ਠਤ ਸਹ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਚ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ॥ 92 ॥
ਅਥਾਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਨਨ੍ਦਵਰ੍ਧਨਮ੍ ।
ਭਵ ਸਂਰਕ੍षਣਾਰ੍ਥਾਯ ਸਜਨੇ ਵਿਜਨੇऽਪਿ ਵਾ ॥ 93 ॥
ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਰਕ੍षਣਂ ਕਾਰ੍ਯਮਦृष੍ਟੇ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ ।
ਅਗ੍ਰਤੋ ਗਚ੍ਛ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸੀਤਾ ਤ੍ਵਾਮਨੁਗਚ੍ਛਤੁ ॥ 94 ॥
ਪृष੍ਠਤੋऽਹਂ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਚ ਸੀਤਾਂ ਚ ਪਾਲਯਨ੍ ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯੇਹ ਨੋ ਰਕ੍षਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ॥ 95 ॥
ਨ ਹਿ ਤਾਵਦਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਸੁਕਰਾ ਕਾਚਨ ਕ੍ਰਿਯਾ ।
ਅਦ੍ਯ ਦੁਃਖਂ ਤੁ ਵੈਦੇਹੀ ਵਨਵਾਸਸ੍ਯ ਵੇਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ॥ 96 ॥
ਪ੍ਰਣष੍ਟਜਨਸਮ੍ਬਾਧਂ ਕ੍षੇਤ੍ਰਾਰਾਮਵਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।
ਵਿषਮਂ ਚ ਪ੍ਰਪਾਤਂ ਚ ਵਨਮਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਤਿ ॥ 97 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਪ੍ਰਤਸ੍ਥੇ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋऽਗ੍ਰਤਃ ।
ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਚ ਸੀਤਾਯਾ ਰਾਘਵੋ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਃ ॥ 98 ॥
ਗਤਂ ਤੁ ਗਙ੍ਗਾਪਰਪਾਰਮਾਸ਼ੁ ਰਾਮਂ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਤਂ ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ।
ਅਧ੍ਵਪ੍ਰਕਰ੍षਾਦ੍ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਦृष੍ਟਿ ਰ੍ਮੁਮੋਚ ਬਾष੍ਪਂ ਵ੍ਯਥਿਤ ਸ੍ਤਪਸ੍ਵੀ ॥ 99 ॥
ਸ ਲੋਕਪਾਲਪ੍ਰਤਿਮਪ੍ਰਭਾਵਵਾਂ ਸ੍ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਰਦੋ ਮਹਾਨਦੀਮ੍ ।
ਤਤਃ ਸਮृਦ੍ਧਾਨ੍ ਸ਼ੁਭਸਸ੍ਯਮਾਲਿਨਃ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਤ੍ਸਾਨ੍ ਮੁਦਿਤਾਨੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 100 ॥
ਤੌ ਤਤ੍ਰ ਹਤ੍ਵਾ ਚਤੁਰੋ ਮਹਾਮृਗਾਨ੍ ਵਰਾਹਮृਸ਼੍ਯਂ ਪृषਤਂ ਮਹਾਰੁਰੁਮ੍ ।
ਆਦਾਯ ਮੇਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਬੁਭੁਕ੍षਿਤੌ ਵਾਸਾਯ ਕਾਲੇ ਯਯਤੁਰ੍ਵਨਸ੍ਪਤਿਮ੍ ॥ 101 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvipañcāśassargaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||
taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||
athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||
nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||
vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||
śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||
yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||
yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||
tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||
parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||
nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||
so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||
āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||
ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||
. |
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||
tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||
surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||
punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||
śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||
sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विपञ्चाशस्सर्गः ।
प्रभातायां तु शर्वर्यां पृथुवक्षा महायशाः ।
उवाच रामः सौमित्रिं लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ॥ 1 ॥
भास्करोदयकालोऽयं गता भगवती निशा ।
असौ सुकृष्णो विहगः कोकिलस्तात कूजति ॥ 2 ॥
बर्हिणानां च निर्घोषः श्रूयते नदतां वने ।
तराम जाह्नवीं सौम्य शीघ्रगां सागरङ्गमाम् ॥ 3 ॥
विज्ञाय रामस्य वचः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः ।
गुहमामन्त्र्य सूतं च सोऽतिष्ठद्भ्रातुरग्रतः ॥ 4 ॥
स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च ।
स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥
अस्य वाहनसंयुक्तां कर्णग्राहवतीं शुभाम् ।
सुप्रतारां दृढां तीर्थे शीघ्रं नावमुपाहर ॥ 6 ॥
तं निशम्य समादेशं गुहामात्यगणो महान् ।
उपोह्य रुचिरां नावं गुहाय प्रत्यवेदयत् ॥ 7 ॥
ततः स प्राञ्जलिर्भूत्वा गुहो राघवमब्रवीत् ।
उपस्थितेयं नौर्देव भूयः किं करवाणि ते ॥ 8 ॥
तवामरसुतप्रख्य तर्तुं सागरगां नदीम् ।
नौरियं पुरुषव्याघ्र तां त्वमारोह सुव्रत ॥ 9 ॥
अथोवाच महातेजा रामो गुहमिदं वचः ।
कृतकामोऽस्मि भवता शीघ्रमारोप्यतामिति ॥ 10 ॥
ततः कलापान् सन्नह्य खड्गौ बध्वा च धन्विनौ ।
जग्मतुर्येन तौ गङ्गां सीतया सह राघवौ ॥ 11 ॥
राममेव तु धर्मज्ञमुपगम्य विनीतवत् ।
किमहं करवाणीति सूतः प्राञ्जलिरब्रवीत् ॥ 12 ॥
ततोऽब्रवीद्दाशरथिः सुमन्त्रं स्पृशन् करेणोत्तमदक्षिणेन ।
सुमन्त्र शीघ्रं पुनरेव याहि राज्ञः सकाशे भव चाप्रमत्तः ॥ 13 ॥
निवर्तस्वेत्युवाचैव ह्येतावद्धि कृतं मम ।
रथं विहाय पद्भ्यां तु गमिष्यामि महावनम् ॥ 14 ॥
आत्मानं त्वभ्यनुज्ञातमवेक्ष्यार्तः स सारथिः ।
सुमन्त्रः पुरुषव्याघ्रमैक्ष्वाकमिदमब्रवीत् ॥ 15 ॥
नातिक्रान्तमिदं लोके पुरुषेणेह केनचित् ।
तव सभ्रातृभार्यस्य वासः प्राकृतवद्वने ॥ 16 ॥
न मन्ये ब्रह्मचर्येऽस्ति स्वधीते वा फलोदयः ।
मार्दवार्जवयोर्वापि त्वां चेद्व्यसनमागतम् ॥ 17 ॥
सह राघव वैदेह्या भ्रात्रा चैव वने वसन् ।
त्वं गतिं प्राप्स्यसे वीर त्रीन् लोकांस्तु जयन्निव ॥ 18 ॥
वयं खलु हता राम ये त्वयाप्युपवञ्चिताः ।
कैकेय्या वशमेष्यामः पापाया दुःखभागिनः ॥ 19 ॥
इति ब्रुवन्नात्मसमं सुमन्त्रः सारथिस्तदा ।
दृष्ट्वा दूरगतं रामं दुःखार्तो रुरुदे चिरम् ॥ 20 ॥
ततस्तु विगते बाष्पे सूतं स्पृष्टोदकं शुचिम् ।
रामस्तु मधुरं वाक्यं पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 21 ॥
इक्ष्वाकूणां त्वया तुल्यं सुहृदं नोपलक्षये ।
यथा दशरथो राजा मां न शोचेत्तथा कुरु ॥ 22 ॥
शोकोपहतचेताश्च वृद्धश्च जगतीपतिः ।
कामभावावसन्नश्च तस्मादेतद्ब्रवीमि ते ॥ 23 ॥
यद्यदाज्ञापयेत्किञ्चित्स महात्मा महीपतिः ।
कैकेय्याः प्रियकामार्थं कार्यं तदविकाङ्क्षया ॥ 24 ॥
एतदर्थं हि राज्यानि प्रशासति नरेश्वराः ।
यदेषां सर्वकृत्येषु मनो न प्रतिहन्यते ॥ 25 ॥
यद्यथा स महाराजो नालीकमधिगच्छति ।
न च ताम्यति दुःखेन सुमन्त्र कुरु तत्तथा ॥ 26 ॥
अदृष्टदुःखं राजानं वृद्धमार्यं जितेन्द्रियम् ।
ब्रूयास्त्वमभिवाद्यैव मम हेतोरिदं वचः ॥ 27 ॥
नैवाहमनुशोचामि लक्ष्मणो न च मैथिली ।
अयोध्यायाश्च्युताश्चेति वने वत्स्यामहेति च ॥ 28 ॥
चतुर्दशसु वर्षेषु निवृत्तेषु पुनः पुनः ।
लक्ष्मणं मां च सीतां च द्रक्ष्यसे क्षिप्रमागतान् ॥ 29 ॥
एवमुक्त्वा तु राजानं मातरं च सुमन्त्र मे ।
अन्याश्च देवीस्सहिताः कैकेयीं च पुनः पुनः ॥ 30 ॥
आरोग्यं ब्रूहि कौशल्यामथ पादाभिवन्दनम् ।
सीताया मम चाऽऽर्यस्य वचनाल्लक्ष्मणस्य च ॥ 31 ॥
ब्रूयाश्च हि महाराजं भरतं क्षिप्रमानय ।
आगतश्चापि भरतः स्थाप्यो नृपमते पदे ॥ 32 ॥
भरतं च परिष्वज्य यौवराज्येऽभिषिच्य च ।
अस्मत्सन्तापजं दुःखं न त्वामभिभविष्यति ॥ 33 ॥
भरतश्चापि वक्तव्यो यथा राजनि वर्तसे ।
तथा मातृषु वर्तेथाः सर्वास्वेवाविशेषतः ॥ 34 ॥
तातस्य प्रियकामेन यौवराज्यमपेक्षता ।
लोकयोरुभयोः शक्यं त्वया यत्सुखमेधितुम् ॥ 35 ॥
निवर्त्यमानो रामेण सुमन्त्रः शोककर्शितः ।
तत्सर्वं वचनं श्रुत्वा स्नेहात्काकुत्स्थमब्रवीत् ॥ 36 ॥
यदहं नोपचारेण ब्रूयां स्नेहादविक्लबः ।
भक्तिमानिति तत्तावद्वाक्यं त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥ 37 ॥
कथं हि त्वद्विहीनोऽहं प्रतियास्यामि तां पुरीम् ।
तव तावद्वियोगेन पुत्रशोकाकुलामिव ॥ 38 ॥
सराममपि तावन्मे रथं दृष्ट्वा तदा जनः ।
विना रामं रथं दृष्ट्वा विदीर्येतापि सा पुरी ॥ 39 ॥
दैन्यं हि नगरी गच्छेद्दृष्ट्वा शून्यमिमं रथम् ।
सूतावशेषं स्वं सैन्यं हतवीरमिवाऽहवे ॥ 40 ॥
दूरेऽपि निवसन्तं त्वां मानसेनाग्रतः स्थितम् ।
चिन्तयन्तोऽद्य नूनं त्वां निराहाराः कृताः प्रजाः ॥ 41 ॥
दृष्टं तद्धि त्वया राम यादृशं त्वत्प्रवासने ।
प्रजानां सङ्कुलं वृत्तं त्वच्छोकक्लान्तचेतसाम् ॥ 42 ॥
आर्तनादो हि यः पौरैर्मुक्तस्त्वद्विप्रवासने ।
सरथं मां निशाम्यैव कुर्युः शतगुणं ततः ॥ 43 ॥
अहं किं चापि वक्ष्यामि देवीं तव सुतो मया ।
नीतोऽसौ मातुलकुलं सन्तापं मा कृथा इति ॥ 44 ॥
असत्यमपि नैवाहं ब्रूयां वचनमीदृशम् ।
कथमप्रियमेवाहं ब्रूयां सत्यमिदं वचः ॥ 45 ॥
मम तावन्नियोगस्थास्त्वद्बन्धुजनवाहिनः ।
कथं रथं त्वया हीनं प्रवक्ष्यन्ति हयोत्तमाः ॥ 46 ॥
तन्न शक्ष्याम्यहं गन्तुमयोध्यां त्वदृतेऽनघ ।
वनवासानुयानाय मामनुज्ञातुमर्हसि ॥ 47 ॥
यदि मे याचमानस्य त्यागमेव करिष्यसि ।
सरथोऽग्निं प्रवेक्ष्यामि त्यक्तमात्र इह त्वया ॥ 48 ॥
भविष्यन्ति वने यानि तपोविघ्नकराणि ते ।
रथेन प्रतिबाधिष्ये तानि सत्त्वानि राघव ॥ 49 ॥
त्वत्कृते न मयाऽवाप्तं रथचर्याकृतं सुखम् ।
आशंसे त्वत्कृते नाहं वनवासकृतं सुखम् ॥ 50 ॥
प्रसीदेच्छामि तेऽरण्ये भवितुं प्रत्यनन्तरः ।
प्रीत्याऽभिहितमिच्छामि भव मे प्रत्यनन्तरः ॥ 51 ॥
इमे चापि हया वीर यदि ते वनवासिनः ।
परिचर्यां करिष्यन्ति प्राप्स्यन्ति परमां गतिम् ॥ 52 ॥
तव शुश्रूषणं मूर्ध्ना करिष्यामि वने वसन् ।
अयोध्यां देवलोकं वा सर्वथा प्रजहाम्यहम् ॥ 53 ॥
न हि शक्या प्रवेष्टुं सा मयाऽयोध्या त्वया विना ।
राजधानी महेन्द्रस्य यथा दुष्कृतकर्मणा ॥ 54 ॥
वनवासे क्षयं प्राप्ते ममैष हि मनोरथः ।
यदनेन रथेनैव त्वां वहेयं पुरीं पुनः ॥ 55 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि सहितस्य त्वया वने ।
क्षणभूतानि यास्यन्ति शतसङ्ख्यान्यतोऽन्यथा ॥ 56 ॥
भृत्यवत्सल तिष्ठन्तं भर्तृपुत्रगते पथि ।
भक्तं भृत्यं स्थितं स्थित्यां त्वं न मां हातुमर्हसि ॥ 57 ॥
एवं बहुविधं दीनं याचमानं पुनः पुनः ।
रामो भृत्यानुकम्पी तु सुमन्त्रमिदमब्रवीत् ॥ 58 ॥
जानामि परमां भक्तिं मयि ते भर्तृवत्सल ।
शृणु चापि यदर्थं त्वां प्रेषयामि पुरीमितः ॥ 59 ॥
नगरीं त्वां गतं दृष्ट्वा जननी मे यवीयसी ।
कैकेयी प्रत्ययं गच्छेदिति रामो वनं गतः ॥ 60 ॥
परितुष्टा हि सा देवी वनवासं गते मयि ।
राजानं नातिशङ्केत 'मिथ्यावादी'ति धार्मिकम् ॥ 61 ॥
एष मे प्रथमः कल्पो यदम्बा मे यवीयसी ।
भरतारक्षितं स्फीतं पुत्रराज्यमवाप्नुयात् ॥ 62 ॥
मम प्रियार्थं राज्ञश्च सरथस्त्वं पुरीं व्रज ।
सन्दिष्टश्चासि यानर्थांस्तां स्तान् ब्रूयास्तथा तथा ॥ 63 ॥
इत्युक्त्वा वचनं सूतं सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ।
गुहं वचनमक्लीबो रामो हेतुमदब्रवीत् ॥ 64 ॥
नेदानीं गुह योग्योऽयं वासो मे सजने वने ।
आवश्यं ह्याश्रमे वासः कर्तव्यस्तद्गतो विधिः ॥ 65 ॥
सोऽहं गृहीत्वा नियमं तपस्वि जनभूषणम् ।
हितकामः पितुर्भूयः सीताया लक्ष्मणस्य च ॥ 66 ॥
जटाः कृत्वा गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ।
तत् क्षीरं राजपुत्राय गुहः क्षिप्रमुपाहरत् ॥ 67 ॥
लक्ष्मणस्यात्मनश्चैव रामस्तेनाकरोज्जटाः ।
दीर्घबाहुर्नरव्याघ्रो जटिलत्वमधारयत् ॥ 68 ॥
तौ तदा चीरवसनौ जटामण्डलधारिणौ ।
आशोभेतामृषिसमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 69 ॥
ततो वैखानसं मार्गमास्थितः सह लक्ष्मणः ।
व्रतमादिष्टवान् रामः सखायं गुहमब्रवीत् ॥ 70 ॥
अप्रमत्तो बले कोशे दुर्गे जनपदे तथा ।
भवेथा गुह राज्यं हि दुरारक्षतमं मतम् ॥ 71 ॥
ततस्तं समनुज्ञाय गुहमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
जगाम तूर्णमव्यग्रः सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ 72 ॥
स तु दृष्ट्वा नदीतीरे नावमिक्ष्वाकुनन्दनः ।
तितीर्षुः शीघ्रगां गङ्गामिदं लक्ष्मणमब्रवीत् ॥ 73 ॥
आरोह त्वं नरव्याघ्र स्थितां नावमिमां शनैः ।
सीतां चारोपयान्वक्षं परिगृह्य मनस्विनीम् ॥ 74 ॥
स भ्रातुः शासनं श्रुत्वा सर्वमप्रतिकूलयन् ।
आरोप्य मैथिलीं पूर्वमारुरोहाऽऽत्मवां स्ततः ॥ 75 ॥
अथारुरोह तेजस्वी स्वयं लक्ष्मणपूर्वजः ।
ततो निषादाधिपतिर्गुहो ज्ञातीनचोदयत् ॥ 76 ॥
राघवोऽपि महातेजा नावमारुह्य तां ततः ।
ब्रह्मवत् क्षत्रवच्चैव जजाप हितमात्मनः ॥ 77 ॥
आचम्य च यथाशास्त्रं नदीं तां सह सीतया ।
प्राणमत्प्रीतिसंहृष्टो लक्ष्मणश्चामितप्रभः ॥ 78 ॥
अनुज्ञाय सुमन्त्रं च सबलं चैव तं गुहम् ।
आस्थाय नावं रामस्तु चोदयामास नाविकान् ॥ 79 ॥
ततस्तैश्चोदिता सा नौः कर्णधारसमाहिता ।
शुभस्फ्यवेगाभिहता शीघ्रं सलिलमत्यगात् ॥ 80 ॥
. ।
मध्यं तु समनुप्राप्य भागीरथ्यास्त्वनिन्दिता ।
वैदेही प्राञ्जलिर्भूत्वा तां नदीमिदमब्रवीत् ॥ 81 ॥
पुत्रो दशरथस्यायं महाराजस्य धीमतः ।
निदेशं पारयित्वेमं गङ्गे त्वदभिरक्षितः ॥ 82 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि समग्राण्युष्य कानने ।
भ्रात्रा सह मया चैव पुनः प्रत्यागमिष्यति ॥ 83 ॥
ततस्त्वां देवि सुभगे क्षेमेण पुनरागता ।
यक्ष्ये प्रमुदिता गङ्गे सर्वकामसमृद्धिनी ॥ 84 ॥
त्वं हि त्रिपथगा देवि ब्रह्मलोकं समीक्षसे ।
भार्या चोदधिराजस्य लोकेऽस्मिन् सम्प्रदृश्यसे ॥ 85 ॥
सा त्वां देवि नमस्यामि प्रशंसामि च शोभने ।
प्राप्तराज्ये नरव्याघ्रे शिवेन पुनरागते ॥ 86 ॥
गवां शतसहस्राणि वस्त्राण्यन्नं च पेशलम् ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदास्यामि तव प्रियचिकीर्षया ॥ 87 ॥
सुराघटसहस्रेण मांसभूतौदनेन च ।
यक्ष्ये त्वां प्रयता देवि पुरीं पुनरुपागता ॥ 88 ॥
यानि त्वत्तीरवासीनि दैवतानि च सन्ति हि ।
तानि सर्वाणि यक्ष्यामि तीर्थान्यायतनानि च ॥ 89 ॥
पुनरेव महाबाहुर्मया भ्रात्रा च सङ्गतः ।
अयोध्यां वनवासात्तु प्रविशत्वनघोऽनघे ॥ 90 ॥
तथा सम्भाषमाणा सा सीता गङ्गामनिन्दिता ।
दक्षिणा दक्षिणं तीरं क्षिप्रमेवाभ्युपागमत् ॥ 91 ॥
तीरं तु समनुप्राप्य नावं हित्वा नरर्षभः ।
प्रातिष्ठत सह भ्रात्रा वैदेह्या च परन्तपः ॥ 92 ॥
अथाब्रवीन्महाबाहुः सुमित्रानन्दवर्धनम् ।
भव संरक्षणार्थाय सजने विजनेऽपि वा ॥ 93 ॥
अवश्यं रक्षणं कार्यमदृष्टे विजने वने ।
अग्रतो गच्छ सौमित्रे सीता त्वामनुगच्छतु ॥ 94 ॥
पृष्ठतोऽहं गमिष्यामि त्वां च सीतां च पालयन् ।
अन्योन्यस्येह नो रक्षा कर्तव्या पुरुषर्षभ ॥ 95 ॥
न हि तावदतिक्रान्ता सुकरा काचन क्रिया ।
अद्य दुःखं तु वैदेही वनवासस्य वेत्स्यति ॥ 96 ॥
प्रणष्टजनसम्बाधं क्षेत्रारामविवर्जितम् ।
विषमं च प्रपातं च वनमद्य प्रवेक्ष्यति ॥ 97 ॥
श्रुत्वा रामस्य वचनं प्रतस्थे लक्ष्मणोऽग्रतः ।
अनन्तरं च सीताया राघवो रघुनन्दनः ॥ 98 ॥
गतं तु गङ्गापरपारमाशु रामं सुमन्त्रः प्रततं निरीक्ष्य ।
अध्वप्रकर्षाद्विनिवृत्तदृष्टि र्मुमोच बाष्पं व्यथित स्तपस्वी ॥ 99 ॥
स लोकपालप्रतिमप्रभाववां स्तीर्त्वा महात्मा वरदो महानदीम् ।
ततः समृद्धान् शुभसस्यमालिनः क्रमेण वत्सान् मुदितानुपागमत् ॥ 100 ॥
तौ तत्र हत्वा चतुरो महामृगान् वराहमृश्यं पृषतं महारुरुम् ।
आदाय मेध्यं त्वरितं बुभुक्षितौ वासाय काले ययतुर्वनस्पतिम् ॥ 101 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvipañcāśassargaḥ |
prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ pṛthuvakṣā mahāyaśāḥ |
uvāca rāmaḥ saumitriṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam || 1 ||
bhāskarodayakālo'yaṃ gatā bhagavatī niśā |
asau sukṛṣṇo vihagaḥ kokilastāta kūjati || 2 ||
barhiṇānāṃ ca nirghoṣaḥ śrūyate nadatāṃ vane |
tarāma jāhnavīṃ saumya śīghragāṃ sāgaraṅgamām || 3 ||
vijñāya rāmasya vacaḥ saumitrirmitranandanaḥ |
guhamāmantrya sūtaṃ ca so'tiṣṭhadbhrāturagrataḥ || 4 ||
sa tu rāmasya vacanaṃ niśamya pratigṛhya ca |
sthapatistūrṇamāhūya sacivānidamabravīt || 5 ||
asya vāhanasaṃyuktāṃ karṇagrāhavatīṃ śubhām |
supratārāṃ dṛḍhāṃ tīrthe śīghraṃ nāvamupāhara || 6 ||
taṃ niśamya samādeśaṃ guhāmātyagaṇo mahān |
upohya rucirāṃ nāvaṃ guhāya pratyavedayat || 7 ||
tataḥ sa prāñjalirbhūtvā guho rāghavamabravīt |
upasthiteyaṃ naurdeva bhūyaḥ kiṃ karavāṇi te || 8 ||
tavāmarasutaprakhya tartuṃ sāgaragāṃ nadīm |
nauriyaṃ puruṣavyāghra tāṃ tvamāroha suvrata || 9 ||
athovāca mahātejā rāmo guhamidaṃ vacaḥ |
kṛtakāmo'smi bhavatā śīghramāropyatāmiti || 10 ||
tataḥ kalāpān sannahya khaḍgau badhvā ca dhanvinau |
jagmaturyena tau gaṅgāṃ sītayā saha rāghavau || 11 ||
rāmameva tu dharmajñamupagamya vinītavat |
kimahaṃ karavāṇīti sūtaḥ prāñjalirabravīt || 12 ||
tato'bravīddāśarathiḥ sumantraṃ spṛśan kareṇottamadakṣiṇena |
sumantra śīghraṃ punareva yāhi rājñaḥ sakāśe bhava cāpramattaḥ || 13 ||
nivartasvetyuvācaiva hyetāvaddhi kṛtaṃ mama |
rathaṃ vihāya padbhyāṃ tu gamiṣyāmi mahāvanam || 14 ||
ātmānaṃ tvabhyanujñātamavekṣyārtaḥ sa sārathiḥ |
sumantraḥ puruṣavyāghramaikṣvākamidamabravīt || 15 ||
nātikrāntamidaṃ loke puruṣeṇeha kenacit |
tava sabhrātṛbhāryasya vāsaḥ prākṛtavadvane || 16 ||
na manye brahmacarye'sti svadhīte vā phalodayaḥ |
mārdavārjavayorvāpi tvāṃ cedvyasanamāgatam || 17 ||
saha rāghava vaidehyā bhrātrā caiva vane vasan |
tvaṃ gatiṃ prāpsyase vīra trīn lokāṃstu jayanniva || 18 ||
vayaṃ khalu hatā rāma ye tvayāpyupavañcitāḥ |
kaikeyyā vaśameṣyāmaḥ pāpāyā duḥkhabhāginaḥ || 19 ||
iti bruvannātmasamaṃ sumantraḥ sārathistadā |
dṛṣṭvā dūragataṃ rāmaṃ duḥkhārto rurude ciram || 20 ||
tatastu vigate bāṣpe sūtaṃ spṛṣṭodakaṃ śucim |
rāmastu madhuraṃ vākyaṃ punaḥ punaruvāca tam || 21 ||
ikṣvākūṇāṃ tvayā tulyaṃ suhṛdaṃ nopalakṣaye |
yathā daśaratho rājā māṃ na śocettathā kuru || 22 ||
śokopahatacetāśca vṛddhaśca jagatīpatiḥ |
kāmabhāvāvasannaśca tasmādetadbravīmi te || 23 ||
yadyadājñāpayetkiñcitsa mahātmā mahīpatiḥ |
kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ kāryaṃ tadavikāṅkṣayā || 24 ||
etadarthaṃ hi rājyāni praśāsati nareśvarāḥ |
yadeṣāṃ sarvakṛtyeṣu mano na pratihanyate || 25 ||
yadyathā sa mahārājo nālīkamadhigacchati |
na ca tāmyati duḥkhena sumantra kuru tattathā || 26 ||
adṛṣṭaduḥkhaṃ rājānaṃ vṛddhamāryaṃ jitendriyam |
brūyāstvamabhivādyaiva mama hetoridaṃ vacaḥ || 27 ||
naivāhamanuśocāmi lakṣmaṇo na ca maithilī |
ayodhyāyāścyutāśceti vane vatsyāmaheti ca || 28 ||
caturdaśasu varṣeṣu nivṛtteṣu punaḥ punaḥ |
lakṣmaṇaṃ māṃ ca sītāṃ ca drakṣyase kṣipramāgatān || 29 ||
evamuktvā tu rājānaṃ mātaraṃ ca sumantra me |
anyāśca devīssahitāḥ kaikeyīṃ ca punaḥ punaḥ || 30 ||
ārogyaṃ brūhi kauśalyāmatha pādābhivandanam |
sītāyā mama cā''ryasya vacanāllakṣmaṇasya ca || 31 ||
brūyāśca hi mahārājaṃ bharataṃ kṣipramānaya |
āgataścāpi bharataḥ sthāpyo nṛpamate pade || 32 ||
bharataṃ ca pariṣvajya yauvarājye'bhiṣicya ca |
asmatsantāpajaṃ duḥkhaṃ na tvāmabhibhaviṣyati || 33 ||
bharataścāpi vaktavyo yathā rājani vartase |
tathā mātṛṣu vartethāḥ sarvāsvevāviśeṣataḥ || 34 ||
tātasya priyakāmena yauvarājyamapekṣatā |
lokayorubhayoḥ śakyaṃ tvayā yatsukhamedhitum || 35 ||
nivartyamāno rāmeṇa sumantraḥ śokakarśitaḥ |
tatsarvaṃ vacanaṃ śrutvā snehātkākutsthamabravīt || 36 ||
yadahaṃ nopacāreṇa brūyāṃ snehādaviklabaḥ |
bhaktimāniti tattāvadvākyaṃ tvaṃ kṣantumarhasi || 37 ||
kathaṃ hi tvadvihīno'haṃ pratiyāsyāmi tāṃ purīm |
tava tāvadviyogena putraśokākulāmiva || 38 ||
sarāmamapi tāvanme rathaṃ dṛṣṭvā tadā janaḥ |
vinā rāmaṃ rathaṃ dṛṣṭvā vidīryetāpi sā purī || 39 ||
dainyaṃ hi nagarī gaccheddṛṣṭvā śūnyamimaṃ ratham |
sūtāvaśeṣaṃ svaṃ sainyaṃ hatavīramivā'have || 40 ||
dūre'pi nivasantaṃ tvāṃ mānasenāgrataḥ sthitam |
cintayanto'dya nūnaṃ tvāṃ nirāhārāḥ kṛtāḥ prajāḥ || 41 ||
dṛṣṭaṃ taddhi tvayā rāma yādṛśaṃ tvatpravāsane |
prajānāṃ saṅkulaṃ vṛttaṃ tvacchokaklāntacetasām || 42 ||
ārtanādo hi yaḥ paurairmuktastvadvipravāsane |
sarathaṃ māṃ niśāmyaiva kuryuḥ śataguṇaṃ tataḥ || 43 ||
ahaṃ kiṃ cāpi vakṣyāmi devīṃ tava suto mayā |
nīto'sau mātulakulaṃ santāpaṃ mā kṛthā iti || 44 ||
asatyamapi naivāhaṃ brūyāṃ vacanamīdṛśam |
kathamapriyamevāhaṃ brūyāṃ satyamidaṃ vacaḥ || 45 ||
mama tāvanniyogasthāstvadbandhujanavāhinaḥ |
kathaṃ rathaṃ tvayā hīnaṃ pravakṣyanti hayottamāḥ || 46 ||
tanna śakṣyāmyahaṃ gantumayodhyāṃ tvadṛte'nagha |
vanavāsānuyānāya māmanujñātumarhasi || 47 ||
yadi me yācamānasya tyāgameva kariṣyasi |
saratho'gniṃ pravekṣyāmi tyaktamātra iha tvayā || 48 ||
bhaviṣyanti vane yāni tapovighnakarāṇi te |
rathena pratibādhiṣye tāni sattvāni rāghava || 49 ||
tvatkṛte na mayā'vāptaṃ rathacaryākṛtaṃ sukham |
āśaṃse tvatkṛte nāhaṃ vanavāsakṛtaṃ sukham || 50 ||
prasīdecchāmi te'raṇye bhavituṃ pratyanantaraḥ |
prītyā'bhihitamicchāmi bhava me pratyanantaraḥ || 51 ||
ime cāpi hayā vīra yadi te vanavāsinaḥ |
paricaryāṃ kariṣyanti prāpsyanti paramāṃ gatim || 52 ||
tava śuśrūṣaṇaṃ mūrdhnā kariṣyāmi vane vasan |
ayodhyāṃ devalokaṃ vā sarvathā prajahāmyaham || 53 ||
na hi śakyā praveṣṭuṃ sā mayā'yodhyā tvayā vinā |
rājadhānī mahendrasya yathā duṣkṛtakarmaṇā || 54 ||
vanavāse kṣayaṃ prāpte mamaiṣa hi manorathaḥ |
yadanena rathenaiva tvāṃ vaheyaṃ purīṃ punaḥ || 55 ||
caturdaśa hi varṣāṇi sahitasya tvayā vane |
kṣaṇabhūtāni yāsyanti śatasaṅkhyānyato'nyathā || 56 ||
bhṛtyavatsala tiṣṭhantaṃ bhartṛputragate pathi |
bhaktaṃ bhṛtyaṃ sthitaṃ sthityāṃ tvaṃ na māṃ hātumarhasi || 57 ||
evaṃ bahuvidhaṃ dīnaṃ yācamānaṃ punaḥ punaḥ |
rāmo bhṛtyānukampī tu sumantramidamabravīt || 58 ||
jānāmi paramāṃ bhaktiṃ mayi te bhartṛvatsala |
śṛṇu cāpi yadarthaṃ tvāṃ preṣayāmi purīmitaḥ || 59 ||
nagarīṃ tvāṃ gataṃ dṛṣṭvā jananī me yavīyasī |
kaikeyī pratyayaṃ gacchediti rāmo vanaṃ gataḥ || 60 ||
parituṣṭā hi sā devī vanavāsaṃ gate mayi |
rājānaṃ nātiśaṅketa 'mithyāvādī'ti dhārmikam || 61 ||
eṣa me prathamaḥ kalpo yadambā me yavīyasī |
bharatārakṣitaṃ sphītaṃ putrarājyamavāpnuyāt || 62 ||
mama priyārthaṃ rājñaśca sarathastvaṃ purīṃ vraja |
sandiṣṭaścāsi yānarthāṃstāṃ stān brūyāstathā tathā || 63 ||
ityuktvā vacanaṃ sūtaṃ sāntvayitvā punaḥ punaḥ |
guhaṃ vacanamaklībo rāmo hetumadabravīt || 64 ||
nedānīṃ guha yogyo'yaṃ vāso me sajane vane |
āvaśyaṃ hyāśrame vāsaḥ kartavyastadgato vidhiḥ || 65 ||
so'haṃ gṛhītvā niyamaṃ tapasvi janabhūṣaṇam |
hitakāmaḥ piturbhūyaḥ sītāyā lakṣmaṇasya ca || 66 ||
jaṭāḥ kṛtvā gamiṣyāmi nyagrodhakṣīramānaya |
tat kṣīraṃ rājaputrāya guhaḥ kṣipramupāharat || 67 ||
lakṣmaṇasyātmanaścaiva rāmastenākarojjaṭāḥ |
dīrghabāhurnaravyāghro jaṭilatvamadhārayat || 68 ||
tau tadā cīravasanau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
āśobhetāmṛṣisamau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 69 ||
tato vaikhānasaṃ mārgamāsthitaḥ saha lakṣmaṇaḥ |
vratamādiṣṭavān rāmaḥ sakhāyaṃ guhamabravīt || 70 ||
apramatto bale kośe durge janapade tathā |
bhavethā guha rājyaṃ hi durārakṣatamaṃ matam || 71 ||
tatastaṃ samanujñāya guhamikṣvākunandanaḥ |
jagāma tūrṇamavyagraḥ sabhāryaḥ saha lakṣmaṇaḥ || 72 ||
sa tu dṛṣṭvā nadītīre nāvamikṣvākunandanaḥ |
titīrṣuḥ śīghragāṃ gaṅgāmidaṃ lakṣmaṇamabravīt || 73 ||
āroha tvaṃ naravyāghra sthitāṃ nāvamimāṃ śanaiḥ |
sītāṃ cāropayānvakṣaṃ parigṛhya manasvinīm || 74 ||
sa bhrātuḥ śāsanaṃ śrutvā sarvamapratikūlayan |
āropya maithilīṃ pūrvamārurohā''tmavāṃ stataḥ || 75 ||
athāruroha tejasvī svayaṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ |
tato niṣādādhipatirguho jñātīnacodayat || 76 ||
rāghavo'pi mahātejā nāvamāruhya tāṃ tataḥ |
brahmavat kṣatravaccaiva jajāpa hitamātmanaḥ || 77 ||
ācamya ca yathāśāstraṃ nadīṃ tāṃ saha sītayā |
prāṇamatprītisaṃhṛṣṭo lakṣmaṇaścāmitaprabhaḥ || 78 ||
anujñāya sumantraṃ ca sabalaṃ caiva taṃ guham |
āsthāya nāvaṃ rāmastu codayāmāsa nāvikān || 79 ||
tatastaiścoditā sā nauḥ karṇadhārasamāhitā |
śubhasphyavegābhihatā śīghraṃ salilamatyagāt || 80 ||
. |
madhyaṃ tu samanuprāpya bhāgīrathyāstvaninditā |
vaidehī prāñjalirbhūtvā tāṃ nadīmidamabravīt || 81 ||
putro daśarathasyāyaṃ mahārājasya dhīmataḥ |
nideśaṃ pārayitvemaṃ gaṅge tvadabhirakṣitaḥ || 82 ||
caturdaśa hi varṣāṇi samagrāṇyuṣya kānane |
bhrātrā saha mayā caiva punaḥ pratyāgamiṣyati || 83 ||
tatastvāṃ devi subhage kṣemeṇa punarāgatā |
yakṣye pramuditā gaṅge sarvakāmasamṛddhinī || 84 ||
tvaṃ hi tripathagā devi brahmalokaṃ samīkṣase |
bhāryā codadhirājasya loke'smin sampradṛśyase || 85 ||
sā tvāṃ devi namasyāmi praśaṃsāmi ca śobhane |
prāptarājye naravyāghre śivena punarāgate || 86 ||
gavāṃ śatasahasrāṇi vastrāṇyannaṃ ca peśalam |
brāhmaṇebhyaḥ pradāsyāmi tava priyacikīrṣayā || 87 ||
surāghaṭasahasreṇa māṃsabhūtaudanena ca |
yakṣye tvāṃ prayatā devi purīṃ punarupāgatā || 88 ||
yāni tvattīravāsīni daivatāni ca santi hi |
tāni sarvāṇi yakṣyāmi tīrthānyāyatanāni ca || 89 ||
punareva mahābāhurmayā bhrātrā ca saṅgataḥ |
ayodhyāṃ vanavāsāttu praviśatvanagho'naghe || 90 ||
tathā sambhāṣamāṇā sā sītā gaṅgāmaninditā |
dakṣiṇā dakṣiṇaṃ tīraṃ kṣipramevābhyupāgamat || 91 ||
tīraṃ tu samanuprāpya nāvaṃ hitvā nararṣabhaḥ |
prātiṣṭhata saha bhrātrā vaidehyā ca parantapaḥ || 92 ||
athābravīnmahābāhuḥ sumitrānandavardhanam |
bhava saṃrakṣaṇārthāya sajane vijane'pi vā || 93 ||
avaśyaṃ rakṣaṇaṃ kāryamadṛṣṭe vijane vane |
agrato gaccha saumitre sītā tvāmanugacchatu || 94 ||
pṛṣṭhato'haṃ gamiṣyāmi tvāṃ ca sītāṃ ca pālayan |
anyonyasyeha no rakṣā kartavyā puruṣarṣabha || 95 ||
na hi tāvadatikrāntā sukarā kācana kriyā |
adya duḥkhaṃ tu vaidehī vanavāsasya vetsyati || 96 ||
praṇaṣṭajanasambādhaṃ kṣetrārāmavivarjitam |
viṣamaṃ ca prapātaṃ ca vanamadya pravekṣyati || 97 ||
śrutvā rāmasya vacanaṃ pratasthe lakṣmaṇo'grataḥ |
anantaraṃ ca sītāyā rāghavo raghunandanaḥ || 98 ||
gataṃ tu gaṅgāparapāramāśu rāmaṃ sumantraḥ pratataṃ nirīkṣya |
adhvaprakarṣādvinivṛttadṛṣṭi rmumoca bāṣpaṃ vyathita stapasvī || 99 ||
sa lokapālapratimaprabhāvavāṃ stīrtvā mahātmā varado mahānadīm |
tataḥ samṛddhān śubhasasyamālinaḥ krameṇa vatsān muditānupāgamat || 100 ||
tau tatra hatvā caturo mahāmṛgān varāhamṛśyaṃ pṛṣataṃ mahārurum |
ādāya medhyaṃ tvaritaṃ bubhukṣitau vāsāya kāle yayaturvanaspatim || 101 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvipañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.