Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 53 — Gurmukhi Script

⚠️ AI-generated translation — the Odia meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Odia

ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ଅୟୋଧ୍ୟା କାଣ୍ଡ ୫୩ ତମ ସର୍ଗରେ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହ ପ୍ରଥମ ରାତ୍ରି ଜନପଦ ବାହାରେ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏକ ବୃକ୍ଷ ମୂଳେ ପତ୍ରର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରନ୍ତି। ରାମ କୈକେୟୀଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପିତା ଦଶରଥଙ୍କ ଦୁଃଖ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ଫେରିଯାଇ ମାତାଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେବାକୁ କୁହନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କୁହନ୍ତି ଯେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚି ପାରିବେ ନାହିଁ। ଶେଷରେ ଦୁଇଜଣ ସେହି ନିର୍ଜନ ବନରେ ସିଂହ ପରି ନିର୍ଭୀକ ଭାବରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

AI-generated · not yet verified

The Odia meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

वाल्मीकी रामायणाच्या अयोध्याकांड त्रिपञ्चाश सर्गात राम व लक्ष्मण जनपदाबाहेर पहिली रात्र घालवतात. राम लक्ष्मणाला सीतेच्या योगक्षेमाची जबाबदारी सांगून भूमीवर अंथरूण करून झोपण्यास सांगतो. नंतर राम दशरथाची दुःखद अवस्था, कैकेयीचा प्रभाव व कौसल्येची व्यथा यांचे विलाप करतो आणि लक्ष्मणाला अयोध्येस परत जाऊन कौसल्येचा आधार होण्यास सांगतो. लक्ष्मण रामाला धीर देतो व त्याच्याशिवाय सीता व आपण जगू शकणार नाही असे सांगतो. शेवटी दोघे वडाच्या झाडाखालील शय्येवर जाऊन वनवासाचा नियम पाळतात.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।

ਅਥ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।

Shloka 1

ਸ ਤਂ ਵृਕ੍षਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਮਨ੍ਵਾਸ੍ਯਪਸ਼੍ਚਿਮਾਮ੍ ।
ਰਾਮੋ ਰਮਯਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਇਤਿ ਹੋਵਾਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ॥ 1 ॥

sa taṃ vṛkṣaṃ samāsādya sandhyāmanvāsyapaścimām |
rāmo ramayatāṃ śreṣṭha iti hovāca lakṣmaṇam || 1 ||

त्या वृक्षाजवळ पोहोचून, पश्चिमेची संध्या झाल्यावर, आनंद देणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम लक्ष्मणाला म्हणाला. ^AI

ସେହି ବୃକ୍ଷ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚି ପଶ୍ଚିମ ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ରମଣକାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହା କହିଲେ ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

ਅਦ੍ਯੇਯਂ ਪ੍ਰਥਮਾ ਰਾਤ੍ਰਿਰ੍ਯਾਤਾ ਜਨਪਦਾਦ੍ਬਹਿਃ ।
ਯਾ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਰਹਿਤਾ ਤਾਂ ਨੋਤ੍ਕਣ੍ਠਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 2 ॥

adyeyaṃ prathamā rātriryātā janapadādbahiḥ |
yā sumantreṇa rahitā tāṃ notkaṇṭhitumarhasi || 2 ||

आज जनपदाच्या बाहेर ही पहिली रात्र गेली; ही सुमंत्राशिवाय आहे, म्हणून तू उत्कंठित होऊ नकोस. ^AI

ଆଜି ଜନପଦରୁ ବାହାରେ ଆମର ଏହି ପ୍ରଥମ ରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହେଲା; ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଏହି ରାତ୍ରି ପାଇଁ ତୁମେ ଉତ୍କଣ୍ଠିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

ਜਾਗਰ੍ਤਵ੍ਯਮਤਨ੍ਦ੍ਰਿਭ੍ਯਾਮਦ੍ਯਪ੍ਰਭृਤਿ ਰਾਤ੍ਰਿषੁ ।
ਯੋਗਕ੍षੇਮੌ ਹਿ ਸੀਤਾਯਾ ਵਰ੍ਤੇਤੇ ਲਕ੍ष੍ਮਣਾਵਯੋਃ ॥ 3 ॥

jāgartavyamatandribhyāmadyaprabhṛti rātriṣu |
yogakṣemau hi sītāyā vartete lakṣmaṇāvayoḥ || 3 ||

आजपासून रात्री आपण दोघांनी अलस न होता जागृत राहावे; कारण सीतेचा योगक्षेम लक्ष्मणा, आपल्या दोघांच्या हाती आहे. ^AI

ଆଜିଠାରୁ ରାତ୍ରିମାନଙ୍କରେ ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଅଳସ ନ କରି ଜାଗ୍ରତ ରହିବା ଉଚିତ; କାରଣ ସୀତାଙ୍କର ଯୋଗକ୍ଷେମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ମୋ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਕਥਞ੍ਚਿਦੇਵੇਮਾਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤਯਾਮਹੇ ।
ਅਪਾਵਰ੍ਤਾਮਹੇ ਭੂਮਾਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਯ ਸ੍ਵਯਮਾਰ੍ਜਿਤੈਃ ॥ 4 ॥

rātriṃ kathañcidevemāṃ saumitre vartayāmahe |
apāvartāmahe bhūmāvāstīrya svayamārjitaiḥ || 4 ||

हे सौमित्रे, ही रात्र कशीतरी घालवू; स्वतः गोळा केलेल्या (पानांवर) भूमीवर अंथरूण करून आपण (तिकडे) वळू. ^AI

ହେ ସୌମିତ୍ରେ, କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ଏହି ରାତ୍ରିକୁ ଆମେ ଅତିକ୍ରମ କରିବା; ନିଜେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ପତ୍ରାଦିଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ଶଯ୍ୟା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଶୟନ କରିବା ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

ਸ ਤੁ ਸਂਵਿਸ਼੍ਯ ਮੇਦਿਨ੍ਯਾਂ ਮਹਾਰ੍ਹਸ਼ਯਨੋਚਿਤਃ ।
ਇਮਾਃ ਸੌਮਿਤ੍ਰਯੇ ਰਾਮੋ ਵ੍ਯਾਜਹਾਰ ਕਥਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ॥ 5 ॥

sa tu saṃviśya medinyāṃ mahārhaśayanocitaḥ |
imāḥ saumitraye rāmo vyājahāra kathāḥ śubhāḥ || 5 ||

महार्ह शयनाला योग्य असा तो राम भूमीवर झोपून, सौमित्राला या शुभ गोष्टी सांगू लागला. ^AI

ମହାର୍ହ ଶଯ୍ୟାରେ ଶୟନ କରିବାର ଯୋଗ୍ୟ ସେ ରାମ ଭୂମିରେ ଶୟନ କରି ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଏହି ଶୁଭ କଥାମାନ କହିଲେ ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

ਧ੍ਰੁਵਮਦ੍ਯ ਮਹਾਰਾਜੋ ਦੁਃਖਂ ਸ੍ਵਪਿਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਕृਤਕਾਮਾ ਤੁ ਕੈਕੇਯੀ ਤੁष੍ਟਾ ਭਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ॥ 6 ॥

dhruvamadya mahārājo duḥkhaṃ svapiti lakṣmaṇa |
kṛtakāmā tu kaikeyī tuṣṭā bhavitumarhati || 6 ||

हे लक्ष्मण, आज महाराज निश्चितच दुःखाने झोपले असतील; आणि कैकेयी मात्र आपले मनोरथ साधलेले असल्याने संतुष्ट झाली असेल. ^AI

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଶ୍ଚୟ ଆଜି ମହାରାଜା ଦୁଃଖରେ ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କୈକେୟୀ ତ ମନୋରଥ ସିଦ୍ଧ କରିଅଛନ୍ତି, ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

ਸਾ ਹਿ ਦੇਵੀ ਮਹਾਰਾਜਂ ਕੈਕੇਯੀ ਰਾਜ੍ਯਕਾਰਣਾਤ੍ ।
ਅਪਿ ਨ ਚ੍ਯਾਵਯੇਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭਰਤਮਾਗਤਮ੍ ॥ 7 ॥

sā hi devī mahārājaṃ kaikeyī rājyakāraṇāt |
api na cyāvayetprāṇān dṛṣṭvā bharatamāgatam || 7 ||

ती देवी कैकेयी राज्याच्या कारणाने भरताला आलेला पाहून महाराजांचे प्राणही कदाचित घेऊन टाकेल. ^AI

ସେ ଦେବୀ କୈକେୟୀ ରାଜ୍ୟ କାରଣରୁ ଭରତଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି ମହାରାଜାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ମଧ୍ୟ ହରଣ ନ କରନ୍ତି କି (ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରାଣ ହରଣ କରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଯାଇପାରନ୍ତି) ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

ਅਨਾਥਸ਼੍ਚ ਹਿ ਵृਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਮਯਾ ਚੈਵ ਵਿਨਾਕृਤਃ ।
ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਕਾਮਾਤ੍ਮਾ ਕੈਕੇਯੀ ਵਸ਼ਮਾਗਤਃ ॥ 8 ॥

anāthaśca hi vṛddhaśca mayā caiva vinākṛtaḥ |
kiṃ kariṣyati kāmātmā kaikeyī vaśamāgataḥ || 8 ||

आणि अनाथ, वृद्ध आणि माझ्यापासून वेगळा झालेला, कामात्मा असलेला, कैकेयीच्या वशात गेलेला महाराज काय करतील? ^AI

ଅନାଥ ଓ ବୃଦ୍ଧ ତଥା ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସେ କାମାତ୍ମା ମହାରାଜା କୈକେୟୀଙ୍କ ବଶବର୍ତ୍ତୀ ହୋଇ କଣ କରିବେ? ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

ਇਦਂ ਵ੍ਯਸਨਮਾਲੋਕ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਮਤਿਵਿਭ੍ਰਮਮ੍ ।
ਕਾਮ ਏਵਾਰ੍ਥਧਰ੍ਮਾਭ੍ਯਾਂ ਗਰੀਯਾਨਿਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ ॥ 9 ॥

idaṃ vyasanamālokya rājñaśca mativibhramam |
kāma evārthadharmābhyāṃ garīyāniti me matiḥ || 9 ||

हे व्यसन आणि राजाचा मतीभ्रम पाहून, काम हेच अर्थ व धर्म यांच्यापेक्षा मोठे आहे, असे मला वाटते. ^AI

ରାଜାଙ୍କର ଏହି ବିପତ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିଭ୍ରଂଶକୁ ଦେଖି ମୋର ମତ ହେଉଛି ଯେ ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମ ଦୁଇଠାରୁ କାମ ହିଁ ଅଧିକ ବଳବାନ୍ ଅଟେ ॥ 9 ॥ ^AI

Shloka 10

ਕੋ ਹ੍ਯਵਿਦ੍ਵਾਨਪਿ ਪੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਰਮਦਾਯਾਃ ਕृਤੇ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।
ਛਨ੍ਦਾਨੁਵਰ੍ਤਿਨਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤਾਤੋ ਮਾਮਿਵ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 10 ॥

ko hyavidvānapi pumān pramadāyāḥ kṛte tyajet |
chandānuvartinaṃ putraṃ tāto māmiva lakṣmaṇa || 10 ||

हे लक्ष्मणा, जो अज्ञानी असला तरी कोणता पुरुष स्त्रीसाठी आपल्या लाडक्या, आपल्या इच्छेप्रमाणे वागणाऱ्या पुत्राला — जसा मी माझ्या पित्याचा आहे — त्याग करेल? ^AI

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁ ପିତା ମୋତେ ପରିତ୍ୟାଗ କରୁଛନ୍ତି, ସେହିପରି ନିଜର ପ୍ରିୟ ଅନୁଗାମୀ ପୁତ୍ରକୁ କେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ପରିତ୍ୟାଗ କରିବ ? ॥ 10 ॥ ^AI

Shloka 11

ਸੁਖੀ ਬਤ ਸਭਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਭਰਤਃ ਕੇਕਯੀਸੁਤਃ ।
ਮੁਦਿਤਾਨ੍ ਕੋਸਲਾਨੇਕੋ ਯੋ ਭੋਕ੍ष੍ਯਤ੍ਯਧਿਰਾਜਵਤ੍ ॥ 11 ॥

sukhī bata sabhāryaśca bharataḥ kekayīsutaḥ |
muditān kosalāneko yo bhokṣyatyadhirājavat || 11 ||

केकयीचा पुत्र भरत हा आपल्या पत्नीसह सुखी होवो; जो एकटाच अधिराजासारखा आनंदी कोसल देशाचा उपभोग घेईल. ^AI

ଆହା, କେକୟୀପୁତ୍ର ଭରତ ପତ୍ନୀ ସହିତ କେତେ ସୁଖୀ ହେବେ; କାରଣ ସେ ଏକାକୀ ପ୍ରସନ୍ନ କୋସଳ ଦେଶକୁ ମହାରାଜାଙ୍କ ପରି ଭୋଗ କରିବେ ॥ 11 ॥ ^AI

Shloka 12

ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਮੁਖਮੇਕਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਤਾਤੇ ਚ ਵਯਸਾऽਤੀਤੇ ਮਯਿ ਚਾਰਣ੍ਯਮਾਸ੍ਥਿਤੇ ॥ 12 ॥

sa hi sarvasya rājyasya mukhamekaṃ bhaviṣyati |
tāte ca vayasā'tīte mayi cāraṇyamāsthite || 12 ||

पित्याचे वय झाल्यावर आणि मी वनात गेल्यावर, तोच संपूर्ण राज्याचे एकमेव मुख होईल. ^AI

ପିତା ବୟସରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଓ ମୁଁ ବନକୁ ଯାଇଥିବାରୁ, ସେ ହିଁ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ମୁଖ୍ୟ ହେବେ ॥ 12 ॥ ^AI

Shloka 13

ਅਰ੍ਥਧਰ੍ਮੌ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯ ਕਾਮਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਏਵਮਾਪਦ੍ਯਤੇ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਯਥਾ ॥ 13 ॥

arthadharmau parityajya ya kāmamanuvartate |
evamāpadyate kṣipraṃ rājā daśaratho yathā || 13 ||

जो अर्थ व धर्म यांचा त्याग करून केवळ कामाचे अनुसरण करतो, तो लवकरच राजा दशरथासारखा संकटात पडतो. ^AI

ଯେ ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି କାମର ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ପରି ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼େ ॥ 13 ॥ ^AI

Shloka 14

ਮਨ੍ਯੇ ਦਸ਼ਰਥਾਨ੍ਤਾਯ ਮਮ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਾਯ ਚ ।
ਕੈਕੇਯੀ ਸੌਮ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਰਾਜ੍ਯਾਯ ਭਰਤਸ੍ਯ ਚ ॥ 14 ॥

manye daśarathāntāya mama pravrājanāya ca |
kaikeyī saumya samprāptā rājyāya bharatasya ca || 14 ||

हे सौम्य, मला वाटते की कैकेयी दशरथाच्या नाशासाठी, माझ्या वनवासासाठी आणि भरताच्या राज्यासाठी आली आहे. ^AI

ହେ ସୌମ୍ୟ, ମୁଁ ମନେ କରେ ଯେ କୈକେୟୀ ଦଶରଥଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ମୋର ବନବାସ ପାଇଁ ଓ ଭରତଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ହିଁ ଆସିଛନ୍ତି ॥ 14 ॥ ^AI

Shloka 15

ਅਪੀਦਾਨੀਂ ਤੁ ਕੈਕੇਯੀ ਸੌਭਾਗ੍ਯਮਦਮੋਹਿਤਾ ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਂ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਬਾਧੇਤ ਮਤ੍ਕृਤੇ ॥ 15 ॥

apīdānīṃ tu kaikeyī saubhāgyamadamohitā |
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca samprabādheta matkṛte || 15 ||

आता तरी कैकेयी सौभाग्याच्या मदाने मोहित होऊन माझ्यामुळे कौसल्येला व सुमित्रेला त्रास देईल. ^AI

ଏବେ କୈକେୟୀ ସୌଭାଗ୍ୟର ମଦରେ ମୋହିତ ହୋଇ ମୋ କାରଣରୁ କୌଶଲ୍ୟା ଓ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ଉତ୍ପୀଡ଼ନ କରିପାରନ୍ତି ॥ 15 ॥ ^AI

Shloka 16

ਮਾ ਸ੍ਮ ਮਤ੍ਕਾਰਣਾਦ੍ਦੇਵੀ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੁਃਖਮਾਵਸੇਤ੍ ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਮਿਤ ਏਵ ਤ੍ਵਂ ਕਾਲ੍ਯੇ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ॥ 16 ॥

mā sma matkāraṇāddevī sumitrā duḥkhamāvaset |
ayodhyāmita eva tvaṃ kālye praviśa lakṣmaṇa || 16 ||

माझ्यामुळे देवी सुमित्रेला दुःखात राहावे लागू नये; हे लक्ष्मणा, तू आताच सकाळी अयोध्येत परत जा. ^AI

ମୋ କାରଣରୁ ଦେବୀ ସୁମିତ୍ରା ଦୁଃଖ ନ ପାଆନ୍ତୁ; ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଏଠାରୁ ପ୍ରତ୍ୟୁଷରେ ହିଁ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କର ॥ 16 ॥ ^AI

Shloka 17

ਅਹਮੇਕੋ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ ।
ਅਨਾਥਾਯਾ ਹਿ ਨਾਥਸ੍ਤ੍ਵਂ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਯਾ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥ 17 ॥

ahameko gamiṣyāmi sītayā saha daṇḍakān |
anāthāyā hi nāthastvaṃ kauśalyāyā bhaviṣyasi || 17 ||

मी एकटाच सीतासह दंडकारण्यात जाईन. लक्ष्मणा, तू निराधार कौसल्येचा आधार होशील. ^AI

ମୁଁ ଏକାକୀ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଯିବି। ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଅନାଥା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କର ନାଥ ହେବ। ^AI

Shloka 18

ਕ੍षੁਦ੍ਰਕਰ੍ਮਾ ਹਿ ਕੈਕੇਯੀ ਦ੍ਵੇष੍ਯਮਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮਾਚਰੇਤ੍ ।
ਪਰਿਦਦ੍ਯਾਹਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇ ਭਰਤੇ ਮਮ ਮਾਤਰਮ੍ ॥ 18 ॥

kṣudrakarmā hi kaikeyī dveṣyamanyāyyamācaret |
paridadyāhi dharmajñe bharate mama mātaram || 18 ||

कैकेयी क्षुद्र कर्म करणारी आहे; ती द्वेषपूर्ण व अन्याय्य कृत्य करू शकते. हे धर्मज्ञा, माझ्या आईला भरताच्या स्वाधीन कर. ^AI

କୈକେୟୀ କ୍ଷୁଦ୍ର କର୍ମ କରୁଥିବା ହେତୁ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଆଚରଣ କରିପାରେ। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋର ମାତାଙ୍କୁ ଭରତଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କର। ^AI

Shloka 19

ਨੂਨਂ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਪੁਤ੍ਰੈਰ੍ਵਿਯੋਜਿਤਾਃ ।
ਜਨਨ੍ਯਾ ਮਮ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 19 ॥

nūnaṃ jātyantare kasmin striyaḥ putrairviyojitāḥ |
jananyā mama saumitre tasmādetadupasthitam || 19 ||

हे सौमित्रे, निश्चितच कोणत्या तरी पूर्वजन्मी स्त्रियांना पुत्रांपासून वियुक्त केले असावे; म्हणूनच माझ्या जननीचे हे असे झाले आहे. ^AI

ହେ ସୌମିତ୍ର, ନିଶ୍ଚୟ କୌଣସି ଜାତ୍ୟନ୍ତରରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ପାଇଥିବେ; ସେହି କାରଣରୁ ମୋ ମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହା ଘଟିଛି। ^AI

Shloka 20

ਮਯਾ ਹਿ ਚਿਰਪੁष੍ਟੇਨ ਦੁਖਸਂਵਰ੍ਧਿਤੇਨ ਚ ।
ਵਿਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਫਲਕਾਲੇ ਧਿਗਸ੍ਤੁ ਮਾਮ੍ ॥ 20 ॥

mayā hi cirapuṣṭena dukhasaṃvardhitena ca |
viprayujyata kauśalyā phalakāle dhigastu mām || 20 ||

मी बराच काळ पोसलेला व दुःखाने वाढवलेला असूनही फळाच्या वेळी कौसल्या माझ्यापासून वियुक्त होत आहे; माझा धिक्कार असो. ^AI

ମୁଁ ବହୁକାଳ ପାଳିତ ଓ ଦୁଃଖରେ ବର୍ଦ୍ଧିତ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଫଳପ୍ରାପ୍ତିର ସମୟରେ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ବିଚ୍ଛେଦ ଦେଉଛି; ମୋତେ ଧିକ୍କାର ହେଉ। ^AI

Shloka 21

ਮਾ ਸ੍ਮ ਸੀਮਨ੍ਤਿਨੀ ਕਾਚਿਜ੍ਜਨਯੇਤ੍ਪੁਤ੍ਰਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਯੋऽਹਮਮ੍ਬਾਯਾ ਦਦ੍ਮਿ ਸ਼ੋਕਮਨਨ੍ਤਕਮ੍ ॥ 21 ॥

mā sma sīmantinī kācijjanayetputramīdṛśam |
saumitre yo'hamambāyā dadmi śokamanantakam || 21 ||

हे सौमित्रे, जो मी आईला अनंत शोक देत आहे, अशा पुत्राला कोणतीही स्त्री जन्म देवो नये. ^AI

ହେ ସୌମିତ୍ର, ଯେଉଁ ମୁଁ ମୋ ମାତାଙ୍କୁ ଅନନ୍ତ ଶୋକ ଦେଉଛି, ଏପରି ପୁତ୍ରକୁ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀ ଜନ୍ମ ନ ଦେଉ। ^AI

Shloka 22

ਮਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰੀਤਿਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਸਾ ਮਤ੍ਤੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਸ਼ਾਰਿਕਾ ।
ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤਚ੍ਛ੍ਰੂਯਤੇ ਵਾਕ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ ਪਾਦਮਰੇਰ੍ਦਸ਼ ॥ 22 ॥

manye prītiviśiṣṭā sā matto lakṣmaṇa śārikā |
yasyāstacchrūyate vākyaṃ śuka pādamarerdaśa || 22 ||

हे लक्ष्मणा, माझ्यापेक्षा ती शारिका (मैना) अधिक प्रेमळ वाटते; जिचे 'शुक, पायाला दश (नमस्कार)' असे वाक्य ऐकू येते. ^AI

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ମନେ କରୁଛି ସେହି ଶାରିକା ପକ୍ଷୀ ମୋଠାରୁ ଅଧିକ ସ୍ନେହଶୀଳା; ଯାହାର ଏହି କଥା ଶୁଣାଯାଉଛି — ହେ ଶୁକ, ଶତ୍ରୁର ପାଦ ଦର୍ଶନ କର। ^AI

Shloka 23

ਸ਼ੋਚਨ੍ਤ੍ਯਾ ਅਲ੍ਪਭਾਗ੍ਯਾਯਾ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦੁਪਕੁਰ੍ਵਤਾ ।
ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਕਿਮਪੁਤ੍ਰਾਯਾ ਮਯਾ ਕਾਰ੍ਯਮਰਿਨ੍ਦਮ ॥ 23 ॥

śocantyā alpabhāgyāyā na kiñcidupakurvatā |
putreṇa kimaputrāyā mayā kāryamarindama || 23 ||

हे अरिंदमा, अल्पभाग्य, शोक करणाऱ्या आईला काहीही उपकार न करणाऱ्या माझ्या पुत्राने, जणू पुत्र नसलेल्या तिच्या, काय उपयोग? ^AI

ହେ ଅରିନ୍ଦମ, ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟା ମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରୁଥିବା ମୁଁ ତାଙ୍କର କିଛି ଉପକାର କରି ନ ପାରି, ପୁତ୍ର ଥାଇ ମଧ୍ୟ ପୁତ୍ରହୀନା ପରି ହୋଇଛି; ମୋର କି ଆବଶ୍ୟକ? ^AI

Shloka 24

ਅਲ੍ਪਭਾਗ੍ਯਾ ਹਿ ਮੇ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਰਹਿਤਾ ਮਯਾ ।
ਸ਼ੇਤੇ ਪਰਮਦੁਃਖਾਰ੍ਤਾ ਪਤਿਤਾ ਸ਼ੋਕਸਾਗਰੇ ॥ 24 ॥

alpabhāgyā hi me mātā kauśalyā rahitā mayā |
śete paramaduḥkhārtā patitā śokasāgare || 24 ||

माझी अल्पभाग्य आई कौसल्या माझ्याविना परमदुःखाने पीडित होऊन शोकसागरात बुडालेली आहे. ^AI

ମୋ ମାତା କୌଶଲ୍ୟା ଅଳ୍ପଭାଗ୍ୟା, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନା ହୋଇ ପରମ ଦୁଃଖରେ ଆର୍ତ୍ତା ହୋଇ ଶୋକସାଗରରେ ପଡ଼ି ଶୟନ କରୁଛନ୍ତି। ^AI

Shloka 25

ਏਕੋ ਹ੍ਯਹਮਯੋਧ੍ਯਾਂ ਚ ਪृਥਿਵੀਂ ਚਾਪਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਤਰੇਯਮਿषੁਭਿਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਨਨੁ ਵੀਰ੍ਯਮਕਾਰਣਮ੍ ॥ 25 ॥

eko hyahamayodhyāṃ ca pṛthivīṃ cāpi lakṣmaṇa |
tareyamiṣubhiḥ kruddho nanu vīryamakāraṇam || 25 ||

हे लक्ष्मण, मी एकटाच माझ्या बाणांनी रागाने अयोध्येला आणि पृथ्वीलाही तरून जाऊ शकतो; खरोखर, माझे पराक्रम व्यर्थ नाही. ^AI

ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ! ମୁଁ ଏକାକୀ କ୍ରୁଦ୍ଧ ହୋଇ ମୋର ବାଣଦ୍ୱାରା ଅଯୋଧ୍ୟା ଓ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ପାର କରିପାରେ; ମୋର ବୀର୍ଯ୍ୟ କ'ଣ ଅକାରଣ? ^AI

Shloka 26

ਅਧਰ੍ਮਭਯਭੀਤਸ਼੍ਚ ਪਰਲੋਕਸ੍ਯ ਚਾਨਘ ।
ਤੇਨ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਨਾਦ੍ਯਾਹ ਮਾਤ੍ਮਾਨਮਭਿषੇਚਯੇ ॥ 26 ॥

adharmabhayabhītaśca paralokasya cānagha |
tena lakṣmaṇa nādyāha mātmānamabhiṣecaye || 26 ||

हे निर्दोष लक्ष्मण, अधर्माच्या भयाने आणि परलोकाच्या भयाने भीत असल्यामुळेच मी आज स्वतःचा राज्याभिषेक केला नाही. ^AI

ହେ ନିଷ୍ପାପ! ଅଧର୍ମର ଭୟ ଓ ପରଲୋକର ଭୟରେ ଭୀତ ହୋଇ, ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେହି କାରଣରୁ ଆଜି ମୁଁ ନିଜକୁ ଅଭିଷେକ କରି ନାହିଁ। ^AI

Shloka 27

ਏਤਦਨ੍ਯਸ਼੍ਚ ਕਰੁਣਂ ਵਿਲਪ੍ਯ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ ।
ਅਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਮੁਖੋ ਰਾਮੋ ਨਿਸ਼ਿ ਤੂष੍ਣੀਮੁਪਾਵਿਸ਼ਤ੍ ॥ 27 ॥

etadanyaśca karuṇaṃ vilapya vijane vane |
aśrupūrṇamukho rāmo niśi tūṣṇīmupāviśat || 27 ||

हे आणखी करुणाजनक असे विलाप करून, निर्जन अरण्यात राम अश्रुपूर्ण मुखाने रात्री शांतपणे बसला. ^AI

ଏହା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କରୁଣ କଥା ନିର୍ଜନ ବନରେ ବିଳାପ କରି, ଅଶ୍ରୁପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁଖରେ ରାମ ରାତ୍ରିରେ ନୀରବରେ ବସି ପଡ଼ିଲେ। ^AI

Shloka 28

ਵਿਲਪ੍ਯੋਪਰਤਂ ਰਾਮਂ ਗਤਾਰ੍ਚਿषਮਿਵਾਨਲਮ੍ ।
ਸਮੁਦ੍ਰਮਿਵ ਨਿਰ੍ਵੇਗਮਾਸ਼੍ਵਾਸਯਤ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 28 ॥

vilapyoparataṃ rāmaṃ gatārciṣamivānalam |
samudramiva nirvegamāśvāsayata lakṣmaṇaḥ || 28 ||

विलाप करून थांबलेल्या, विझलेल्या अग्नीसारख्या आणि शांत समुद्रासारख्या रामाला लक्ष्मणाने धीर दिला. ^AI

ବିଳାପ କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଥିବା, ନିଭିଯାଇଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଓ ନିର୍ବେଗ ସମୁଦ୍ର ପରି ହୋଇଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ। ^AI

Shloka 29

ਧ੍ਰੁਵਮਦ੍ਯ ਪੁਰੀ ਰਾਜਨ੍ਨਯੋਧ੍ਯਾਯੁਧਿਨਾਂ ਵਰ ।
ਨਿष੍ਪ੍ਰਭਾ ਤ੍ਵਯਿ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਗਤਚਨ੍ਦ੍ਰੇਵ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ॥ 29 ॥

dhruvamadya purī rājannayodhyāyudhināṃ vara |
niṣprabhā tvayi niṣkrānte gatacandreva śarvarī || 29 ||

हे राजा, धनुर्धाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, तू निघून गेल्यावर आज अयोध्यानगरी चंद्र नसलेल्या रात्रीसारखी निश्चितच प्रकाशहीन होईल. ^AI

ହେ ରାଜନ! ହେ ଧନୁର୍ଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଆଜି ତୁମେ ନିର୍ଗତ ହେବାରୁ ଅଯୋଧ୍ୟା ନଗରୀ ନିଶ୍ଚୟ ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ରାତ୍ରି ପରି ଦୀପ୍ତିହୀନ ହୋଇଛି। ^AI

Shloka 30

ਨੈਤਦੌਪਯਿਕਂ ਰਾਮ ਯਦਿਦਂ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ ।
ਵਿषਾਦਯਸਿ ਸੀਤਾਂ ਚ ਮਾਂ ਚੈਵ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ॥ 30 ॥

naitadaupayikaṃ rāma yadidaṃ paritapyate |
viṣādayasi sītāṃ ca māṃ caiva puruṣarṣabha || 30 ||

हे पुरुषश्रेष्ठ राम, तू असा संताप करतोस हे योग्य नाही; तू सीतेला आणि मलाही खिन्न करतोस. ^AI

ହେ ରାମ! ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ! ତୁମେ ଏପରି ପରିତାପ କରୁଛ ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମେ ସୀତାଙ୍କୁ ଓ ମୋତେ ବିଷାଦିତ କରୁଛ। ^AI

Shloka 31

ਨ ਚ ਸੀਤਾ ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਨਾ ਨ ਚਾਹਮਪਿ ਰਾਘਵ ।
ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਪਿ ਜੀਵਾਵੋ ਜਲਾਨ੍ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਵਿਨੋਦ੍ਧृਤੌ ॥ 31 ॥

na ca sītā tvayā hīnā na cāhamapi rāghava |
muhūrtamapi jīvāvo jalānmatsyāvinoddhṛtau || 31 ||

हे राघव, तुझ्याशिवाय सीता जगू शकणार नाही आणि मीही जगू शकणार नाही; पाण्यातून बाहेर काढलेल्या दोन माशांप्रमाणे आम्ही एक क्षणही जगू शकणार नाही. ^AI

ହେ ରାଘବ! ତୁମଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ସୀତା କିମ୍ବା ମୁଁ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଧାର କରାଯାଇଥିବା ମାଛ ପରି ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚି ପାରିବୁ ନାହିଁ। ^AI

Shloka 32

ਨਹਿ ਤਾਤਂ ਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਂ ਨ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਂ ਪਰਨ੍ਤਪ ।
ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛੇਯਮਦ੍ਯਾਹਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਚਾਪਿ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਨਾ ॥ 32 ॥

nahi tātaṃ na śatrughnaṃ na sumitrāṃ parantapa |
draṣṭumiccheyamadyāhaṃ svargaṃ cāpi tvayā vinā || 32 ||

हे शत्रूंना तापवणाऱ्या, तुझ्याशिवाय मला आज वडिलांना, शत्रुघ्नाला, सुमित्रेला आणि स्वर्गालाही पाहण्याची इच्छा नाही. ^AI

ହେ ପରନ୍ତପ! ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ବିନା ପିତାଙ୍କୁ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କୁ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ। ^AI

Shloka 33

ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸੁਖਾਸੀਨੌ ਨਾਤਿਦੂਰੇ ਨਿਰੀਕ੍ष੍ਯ ਤਾਮ੍ ।
ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧੇ ਸੁਕृਤਾਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਭੇਜਾਤੇ ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲੌ ॥ 33 ॥

tatastatra sukhāsīnau nātidūre nirīkṣya tām |
nyagrodhe sukṛtāṃ śayyāṃ bhejāte dharmavatsalau || 33 ||

मग तेथे ते दोघेही सुखाने बसलेले असता, फार दूर नाही अशा ठिकाणी त्या सुंदर वाळूची केलेली शय्या पाहून, धर्मातत्पर असे ते दोघे (राम व लक्ष्मण) त्या वडाच्या झाडाखालील शय्येवर गेले. ^AI

ତା'ପରେ ସେଠାରେ ସୁଖରେ ବସିଥିବା ଧର୍ମପରାୟଣ ସେ ଦୁଇଜଣ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଅଧିକ ଦୂରରେ ନ ଥାଇ ଦେଖି ଏକ ବରଗଛ ମୂଳେ ଭଲଭାବେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଶଯ୍ୟାର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ । ^AI

Shloka 34

ਸ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਪੁष੍ਕਲਂ ਵਚੋ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਚੈਵਂ ਵਨਵਾਸਮਾਦਰਾਤ੍ ।
ਸਮਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਵਿਦਧੇ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯ ਧਰ੍ਮਂ ਸੁਚਿਰਾਯ ਰਾਘਵਃ ॥ 34 ॥

sa lakṣmaṇasyottamapuṣkalaṃ vaco niśamya caivaṃ vanavāsamādarāt |
samāḥ samastā vidadhe parantapaḥ prapadya dharmaṃ sucirāya rāghavaḥ || 34 ||

मग शत्रूंना तापविणाऱ्या राघवाने लक्ष्मणाचे हे अत्यंत उत्तम व पुष्कळ असे वचन ऐकून, आदराने सर्व वर्षे वनवासाचा नियम पाळला आणि बराच काळ धर्माचे पालन केले. ^AI

ଶତ୍ରୁତାପକାରୀ ରାଘବ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ପ୍ରଶଂସନୀୟ ବଚନ ଶୁଣି ଆଦର ସହିତ ବନବାସର ସମସ୍ତ ବର୍ଷ ଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବହୁକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅତିବାହିତ କଲେ । ^AI

Shloka 35

ਤਤਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ ਤਦਾ ਮਹਾਬਲੌ ਰਾਘਵਵਂਸ਼ਵਰ੍ਧਨੌ ।
ਨ ਤੌ ਭਯਂ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਮਭ੍ਯੁਪੇਯਤੁ ਰ੍ਯਥੈਵ ਸਿਂਹੌ ਗਿਰਿਸਾਨੁਗੋਚਰੌ ॥ 35 ॥

tatastu tasmin vijane vane tadā mahābalau rāghavavaṃśavardhanau |
na tau bhayaṃ sambhramamabhyupeyatu ryathaiva siṃhau girisānugocarau || 35 ||

मग त्या निर्जन वनात, महाबलवान व रघुवंशाची वाढ करणारे ते दोघे, पर्वताच्या कड्यावर संचार करणाऱ्या सिंहांप्रमाणे, भय व घबराट यांना प्राप्त झाले नाहीत. ^AI

ତା'ପରେ ସେହି ନିର୍ଜନ ବନରେ ମହାବଳୀ ଓ ରାଘବ ବଂଶର ବର୍ଦ୍ଧନକାରୀ ସେ ଦୁଇଜଣ ପର୍ବତର ପାର୍ଶ୍ୱଦେଶରେ ବିଚରଣ କରୁଥିବା ସିଂହ ଦୁଇଟି ପରି ଭୟ କିମ୍ବା ବ୍ୟାକୁଳତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ ନାହିଁ । ^AI

ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।

स तं वृक्षं समासाद्य सन्ध्यामन्वास्यपश्चिमाम् ।

रामो रमयतां श्रेष्ठ इति होवाच लक्ष्मणम् ॥ 1 ॥

अद्येयं प्रथमा रात्रिर्याता जनपदाद्बहिः ।

या सुमन्त्रेण रहिता तां नोत्कण्ठितुमर्हसि ॥ 2 ॥

जागर्तव्यमतन्द्रिभ्यामद्यप्रभृति रात्रिषु ।

योगक्षेमौ हि सीताया वर्तेते लक्ष्मणावयोः ॥ 3 ॥

रात्रिं कथञ्चिदेवेमां सौमित्रे वर्तयामहे ।

अपावर्तामहे भूमावास्तीर्य स्वयमार्जितैः ॥ 4 ॥

स तु संविश्य मेदिन्यां महार्हशयनोचितः ।

इमाः सौमित्रये रामो व्याजहार कथाः शुभाः ॥ 5 ॥

ध्रुवमद्य महाराजो दुःखं स्वपिति लक्ष्मण ।

कृतकामा तु कैकेयी तुष्टा भवितुमर्हति ॥ 6 ॥

सा हि देवी महाराजं कैकेयी राज्यकारणात् ।

अपि न च्यावयेत्प्राणान् दृष्ट्वा भरतमागतम् ॥ 7 ॥

अनाथश्च हि वृद्धश्च मया चैव विनाकृतः ।

किं करिष्यति कामात्मा कैकेयी वशमागतः ॥ 8 ॥

इदं व्यसनमालोक्य राज्ञश्च मतिविभ्रमम् ।

काम एवार्थधर्माभ्यां गरीयानिति मे मतिः ॥ 9 ॥

को ह्यविद्वानपि पुमान् प्रमदायाः कृते त्यजेत् ।

छन्दानुवर्तिनं पुत्रं तातो मामिव लक्ष्मण ॥ 10 ॥

सुखी बत सभार्यश्च भरतः केकयीसुतः ।

मुदितान् कोसलानेको यो भोक्ष्यत्यधिराजवत् ॥ 11 ॥

स हि सर्वस्य राज्यस्य मुखमेकं भविष्यति ।

ताते च वयसाऽतीते मयि चारण्यमास्थिते ॥ 12 ॥

अर्थधर्मौ परित्यज्य य काममनुवर्तते ।

एवमापद्यते क्षिप्रं राजा दशरथो यथा ॥ 13 ॥

मन्ये दशरथान्ताय मम प्रव्राजनाय च ।

कैकेयी सौम्य सम्प्राप्ता राज्याय भरतस्य च ॥ 14 ॥

अपीदानीं तु कैकेयी सौभाग्यमदमोहिता ।

कौसल्यां च सुमित्रां च सम्प्रबाधेत मत्कृते ॥ 15 ॥

मा स्म मत्कारणाद्देवी सुमित्रा दुःखमावसेत् ।

अयोध्यामित एव त्वं काल्ये प्रविश लक्ष्मण ॥ 16 ॥

अहमेको गमिष्यामि सीतया सह दण्डकान् ।

अनाथाया हि नाथस्त्वं कौशल्याया भविष्यसि ॥ 17 ॥

क्षुद्रकर्मा हि कैकेयी द्वेष्यमन्याय्यमाचरेत् ।

परिदद्याहि धर्मज्ञे भरते मम मातरम् ॥ 18 ॥

नूनं जात्यन्तरे कस्मिन् स्त्रियः पुत्रैर्वियोजिताः ।

जनन्या मम सौमित्रे तस्मादेतदुपस्थितम् ॥ 19 ॥

मया हि चिरपुष्टेन दुखसंवर्धितेन च ।

विप्रयुज्यत कौशल्या फलकाले धिगस्तु माम् ॥ 20 ॥

मा स्म सीमन्तिनी काचिज्जनयेत्पुत्रमीदृशम् ।

सौमित्रे योऽहमम्बाया दद्मि शोकमनन्तकम् ॥ 21 ॥

मन्ये प्रीतिविशिष्टा सा मत्तो लक्ष्मण शारिका ।

यस्यास्तच्छ्रूयते वाक्यं शुक पादमरेर्दश ॥ 22 ॥

शोचन्त्या अल्पभाग्याया न किञ्चिदुपकुर्वता ।

पुत्रेण किमपुत्राया मया कार्यमरिन्दम ॥ 23 ॥

अल्पभाग्या हि मे माता कौशल्या रहिता मया ।

शेते परमदुःखार्ता पतिता शोकसागरे ॥ 24 ॥

एको ह्यहमयोध्यां च पृथिवीं चापि लक्ष्मण ।

तरेयमिषुभिः क्रुद्धो ननु वीर्यमकारणम् ॥ 25 ॥

अधर्मभयभीतश्च परलोकस्य चानघ ।

तेन लक्ष्मण नाद्याह मात्मानमभिषेचये ॥ 26 ॥

एतदन्यश्च करुणं विलप्य विजने वने ।

अश्रुपूर्णमुखो रामो निशि तूष्णीमुपाविशत् ॥ 27 ॥

विलप्योपरतं रामं गतार्चिषमिवानलम् ।

समुद्रमिव निर्वेगमाश्वासयत लक्ष्मणः ॥ 28 ॥

ध्रुवमद्य पुरी राजन्नयोध्यायुधिनां वर ।

निष्प्रभा त्वयि निष्क्रान्ते गतचन्द्रेव शर्वरी ॥ 29 ॥

नैतदौपयिकं राम यदिदं परितप्यते ।

विषादयसि सीतां च मां चैव पुरुषर्षभ ॥ 30 ॥

न च सीता त्वया हीना न चाहमपि राघव ।

मुहूर्तमपि जीवावो जलान्मत्स्याविनोद्धृतौ ॥ 31 ॥

नहि तातं न शत्रुघ्नं न सुमित्रां परन्तप ।

द्रष्टुमिच्छेयमद्याहं स्वर्गं चापि त्वया विना ॥ 32 ॥

ततस्तत्र सुखासीनौ नातिदूरे निरीक्ष्य ताम् ।

न्यग्रोधे सुकृतां शय्यां भेजाते धर्मवत्सलौ ॥ 33 ॥

स लक्ष्मणस्योत्तमपुष्कलं वचो निशम्य चैवं वनवासमादरात् ।

समाः समस्ता विदधे परन्तपः प्रपद्य धर्मं सुचिराय राघवः ॥ 34 ॥

ततस्तु तस्मिन् विजने वने तदा महाबलौ राघववंशवर्धनौ ।

न तौ भयं सम्भ्रममभ्युपेयतु र्यथैव सिंहौ गिरिसानुगोचरौ ॥ 35 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

2.53 ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡ - ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ ਸਰ੍ਗਃ