ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕਸਪ੍ਤਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸ ਪ੍ਰਾਨ੍ ਮੁਖੋ ਰਾਜ ਗृਹਾਤ੍ ਅਭਿਨਿਰ੍ਯਾਯ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ।
ਤਤਃ ਸੁਦਾਮਾਂ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਸਮ੍ਤੀਰ੍ਵਾਵੇਕ੍ष੍ਯ ਤਾਂ ਨਦੀਮ੍ ॥ 1 ॥
ਹ੍ਲਾਦਿਨੀਂ ਦੂਰਪਾਰਾਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਰਙ੍ਗਿਣੀਮ੍ ।
ਸ਼ਤਦ੍ਰੂਮਤਰਚ੍ਛ੍ਰੀਮਾਨ੍ਨਦੀਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਨ੍ਦਨਃ ॥ 2 ॥
ਸ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਰਾਜਗृਹਾਦਭਿਨਿਰ੍ਯਾਯ ਰਾਘਵਃ ।
ਤਤਸ੍ਸੁਦਾਮਾਂ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ ਸਨ੍ਤੀਰ੍ਯਾਵੇਕ੍ष੍ਯ ਤਾਂ ਨਦੀਮ੍ ॥ 3 ॥
ਹ੍ਲਾਦਿਨੀਂ ਦੂਰਪਾਰਾਂ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਰਙ੍ਗਿਣੀਮ੍ ।
ਸ਼ਤਦ੍ਰੂਮਤਰਚ੍ਛ੍ਰੀਮਾਨ੍ਨਦੀਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਨ੍ਦਨਃ ॥ 4 ॥
ਐਲਾਧਾਨੇ ਨਦੀਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਾਪਰਪਰ੍ਪਟਾਨ੍ ।
ਸ਼ਿਲਾਮਕੁਰ੍ਵਤੀਂ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਆਗ੍ਨੇਯਂ ਸ਼ਲ੍ਯਕਰ੍षਣਮ੍ ॥ 5 ॥
ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਸ਼੍ਸ਼ੁਚਿਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਪ੍ਰੇਕ੍षਮਾਣ ਸ਼੍ਸ਼ਿਲਾਵਹਾਮ੍ ।
ਅਤ੍ਯਯਾਤ੍ਸ ਮਹਾਸ਼ੈਲਾਨ੍ਵਨਂ ਚੈਤ੍ਰਰਥਂ ਪ੍ਰਤਿ ॥ 6 ॥
ਸਰਸ੍ਵਤੀਂ ਚ ਗਙ੍ਗਾਂ ਚ ਯੁਗ੍ਮੇਨ ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਚ ।
ਉਤ੍ਤਰਾਨ੍ਵੀਰਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨਾਂ ਭਾਰੁਣ੍ਡਂ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਦ੍ਵਨਮ੍ ॥ 7 ॥
ਵੇਗਿਨੀਂ ਚ ਕੁਲਿਙ੍ਗਾਖ੍ਯਾਂ ਹ੍ਲਾਦਿਨੀਂ ਪਰ੍ਵਤਾऽऽਵृਤਾਮ੍ ।
ਯਮੁਨਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਨ੍ਤੀਰ੍ਣਃ ਬਲਮਾਸ਼੍ਵਾਸਯਤ੍ਤਦਾ ॥ 8 ॥
ਸਸ਼ੀਤੀਕृਤ੍ਯ ਤੁ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਾਨਾਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯ ਵਾਜਿਨਃ ।
ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਚ ਪੀਤ੍ਵਾ ਚ ਪ੍ਰਾਯਾਦਾਦਾਯ ਚੋਦਕਮ੍ ॥ 9 ॥
ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਰਣ੍ਯਮਨਭੀਕ੍ष੍ਣੋਪਸੇਵਿਤਮ੍ ।
ਭਦ੍ਰੋ ਭਦ੍ਰੇਣ ਯਾਨੇਨ ਮਾਰੁਤਃ ਖਮਿਵਾਤ੍ਯਯਾਤ੍ ॥ 10 ॥
ਭਾਗੀਰਥੀਂ ਦੁष੍ਪ੍ਰਤਰਾਮਂਸ਼ੁਧਾਨੇ ਮਹਾਨਦੀਮ੍ ।
ਉਪਾਯਾਦ੍ਰਾਘਵਸ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਟੇ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤੇ ਪੁਰੇ ॥ 11 ॥
ਸ ਗਙ੍ਗਾਂ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਟੇ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮਾਯਾਤ੍ਕੁਟਿਕੋष੍ਠਿਕਾਮ੍ ।
ਸਬਲ ਸ੍ਤਾਂ ਸ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾऽਥ ਸਮਾਯਾਦ੍ਧਰ੍ਮਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ 12 ॥
ਤੋਰਣਂ ਦਕ੍षਿਣਾਰ੍ਧੇਨ ਜਮ੍ਭੂਪ੍ਰਸ੍ਥਮੁਪਾਗਮਤ੍ ।
ਵਰੂਥਂ ਚ ਯਯੌ ਰਮ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਮਂ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 13 ॥
ਤਤ੍ਰ ਰਮ੍ਯੇ ਵਨੇ ਵਾਸਂ ਕृਤ੍ਵਾऽਸੌ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖੋ ਯਯੌ ।
ਉਦ੍ਯਾਨਮੁਜ੍ਜਿਹਾਨਾਯਾਃ ਪ੍ਰਿਯਕਾ ਯਤ੍ਰ ਪਾਦਪਾਃ ॥ 14 ॥
ਸਾਲਾਂਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਿਯਕਾਨ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ਼ੀਘ੍ਰਾਨਾਸ੍ਥਾਯ ਵਾਜਿਨਃ ।
ਅਨੁਜ੍ਞਾਪ੍ਯਾਥ ਭਰਤਃ ਵਾਹਿਨੀਂ ਤ੍ਵਰਿਤੋ ਯਯੌ ॥ 15 ॥
ਵਾਸਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਤੀਰ੍ਥੇ ਤੀਰ੍ਤ੍ਵਾ ਚੋਤ੍ਤਾਨਿਕਾਂ ਨਦੀਮ੍ ।
ਅਨ੍ਯਾ ਨਦੀਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧਾਃ ਪਾਰ੍ਵਤੀਯੈਸ੍ਤੁਰਙ੍ਗਮੈਃ ॥ 16 ॥
ਹਸ੍ਤਿਪृष੍ਠਕਮਾਸਾਦ੍ਯ ਕੁਟਿਕਾਮਤ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ।
ਤਤਾਰ ਚ ਨਰਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਲੌਹਿਤ੍ਯੇ ਸ ਕਪੀਵਤੀਮ੍ ॥ 17 ॥
ਏਕਸਾਲੇ ਸ੍ਥਾਣੁਮਤੀਂ ਵਿਨਤੇ ਗੋਮਤੀਂ ਨਦੀਮ੍ ।
ਕਲਿਙ੍ਗਨਗਰੇ ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸਾਲਵਨਂ ਤਦਾ ॥ 18 ॥
ਭਰਤਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਗਚ੍ਛਤ੍ਸੁਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਵਾਹਨਃ ।
ਵਨਂ ਚ ਸਮਤੀਤ੍ਯਾਸ਼ੁਸ਼ਰ੍ਵਰ੍ਯਾਮਰੁਣੋਦਯੇ ॥ 19 ॥
ਅਯੋਧ੍ਯਾਂ ਮਨੁਨਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਂ ਸਨ੍ਦਦਰ੍ਸ਼ ਹ ।
ਤਾਂ ਪੁਰੀਂ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਸ੍ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੋषਿਤਃ ਪਥਿ ॥ 20 ॥
ਅਯੋਧ੍ਯਾਮਗ੍ਰਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਾਰਥਿਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਏषਾ ਨਾਤਿਪ੍ਰਤੀਤਾ ਮੇ ਪੁਣ੍ਯੋਦ੍ਯਾਨਾ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 21 ॥
ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦੂਰਾਤ੍ਸਾਰਥੇ ਪਾਣ੍ਡੁਮृਤ੍ਤਿਕਾ ।
ਯਜ੍ਵਭਿਰ੍ਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨੈਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਰ੍ਵੇਦਪਾਰਗੈਃ ॥ 22 ॥
ਭੂਯਿष੍ਠਮृਦ੍ਧੈਰਾਕੀਰ੍ਣਾ ਰਾਜਰ੍षਿਪਰਿਪਾਲਿਤਾ ।
ਏषਾ ਨਾਤਿਪ੍ਰਤੀਤਾ ਮੇ ਪੁਣ੍ਯੋਦ੍ਯਾਨਾ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 23 ॥
ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਦੂਰਾਤ੍ਸਾਰਥੇ ਪਾਣ੍ਡੁਮृਤ੍ਤਿਕਾ ।
ਯਜ੍ਵਭਿਰ੍ਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨੈਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਰ੍ਵੇਦਪਾਰਗੈਃ ॥ 24 ॥
ਭੂਯਿष੍ਠਮृਦ੍ਧੈਰਾਕੀਰ੍ਣਾ ਰਾਜਰ੍षਿਪਰਿਪਾਲਿਤਾ ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਪੁਰਾ ਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਤੁਮੁਲੋ ਮਹਾਨ੍ ॥ 25 ॥
ਸਮਨ੍ਤਾਨ੍ਨਰਨਾਰੀਣਾਂ ਤਮਦ੍ਯ ਨ ਸ਼੍ਰੁਣੋਮ੍ਯਹਮ੍ ।
ਉਦ੍ਯਾਨਾਨਿ ਹਿ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ਕ੍ਰੀਡਿਤ੍ਵੋਪਰਤੈਰ੍ਨਰੈਃ ॥ 26 ॥
ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍ਪਰਿਧਾਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ੍ਤੇ ਮਮਾਨ੍ਯਥਾ ।
ਤਾਨ੍ਯਦ੍ਯਾਨੁਰੁਦਨ੍ਤੀਵ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨਿ ਕਾਮਿਭਿਃ ॥ 27 ॥
ਅਰਣ੍ਯਭੂਤੇਵ ਪੁਰੀ ਸਾਰਥੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮੇ ।
ਨ ਹ੍ਯਤ੍ਰ ਯਾਨੈਰ੍ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਨ ਗਜੈਰ੍ਨ ਚ ਵਾਜਿਭਿਃ ॥ 28 ॥
ਨਿਰ੍ਯਾਨ੍ਤੋ ਵਾऽਭਿਯਾਨ੍ਤੋ ਵਾ ਨਰਮੁਖ੍ਯਾ ਯਥਾਪੁਰਮ੍ ।
ਉਦ੍ਯਾਨਾਨਿ ਪੁਰਾ ਭਾਨ੍ਤਿ ਮਤ੍ਤਪ੍ਰਮੁਦਿਤਾਨਿ ਚ ॥ 29 ॥
ਜਨਾਨਾਂ ਰਤਿਸਂਯੋਗੇष੍ਵਤ੍ਯਨ੍ਤਗੁਣਵਨ੍ਤਿ ਚ ।
ਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਦ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 30 ॥
ਸ੍ਰਸ੍ਤਪਰ੍ਣੈਰਨੁਪਥਂ ਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਦ੍ਭਿਰਿਵ ਦ੍ਰੁਮੈਃ ।
ਨਾਦ੍ਯਾਪਿ ਸ਼੍ਰੂਯਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਮਤ੍ਤਾਨਾਂ ਮृਗਪਕ੍षਿਣਾਮ੍ ॥ 31 ॥
ਸਂਰਕ੍ਤਾਂ ਮਧੁਰਾਂ ਵਾਣੀਂ ਕਲਂ ਵ੍ਯਾਹਰਤਾਂ ਬਹੁ ।
ਚਨ੍ਦਨਾਗਰੁਸਮ੍ਪृਕ੍ਤੋ ਧੂਪਸਮ੍ਮੂਰ੍ਛਿਤੋऽਤੁਲਃ ॥ 32 ॥
ਪ੍ਰਵਾਤਿ ਪਵਨ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਕਿਨ੍ਨੁਨਾਦ੍ਯ ਯਥਾਪੁਰਮ੍ ।
ਭੇਰੀਮृਦਙ੍ਗਵੀਣਾਨਾਂ ਕੋਣਸਙ੍ਘਟ੍ਟਿਤਃ ਪੁਨਃ ॥ 33 ॥
ਕਿਮਦ੍ਯ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਰਤਸ੍ਸਦਾ ਦੀਨਗਤਿਃ ਪੁਰਾ ।
ਅਨਿष੍ਟਾਨਿ ਚ ਪਾਪਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵਿਵਿਧਾਨਿ ਚ ॥ 34 ॥
ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨ੍ਯਮਨੋਜ੍ਞਾਨਿਤੇਨ ਸੀਦਤਿ ਮੇ ਮਨਃ ।
ਸਰ੍ਵਥਾ ਕੁਸ਼ਲਂ ਸੂਤ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਮਮ ਬਨ੍ਦੁषੁ ॥ 35 ॥
ਤਥਾਹ੍ਯਸਤਿ ਸਮ੍ਮੋਹੇ ਹृਦਯਂ ਸੀਦਤੀਵ ਮੇ ।
ਵਿषਣ੍ਣ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਹृਦਯਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤ ਸ੍ਸੁਲੁਲਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 36 ॥
ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ਾਸ਼ੁ ਪੁਰੀਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਪਾਲਿਤਾਮ੍ ।
ਦ੍ਵਾਰੇਣ ਵੈਜਯਨ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਾਵਿਸ਼ਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ਤਵਾਹਨਃ ॥ 37 ॥
ਦ੍ਵਾਸ੍ਸ੍ਥੈਰੁਤ੍ਥਾਯ ਵਿਜਯਂ ਪृष੍ਟਸ੍ਤੈ ਸ੍ਸਹਿਤੋ ਯਯੌ ।
ਸ ਤ੍ਵਨੇਕਾਗ੍ਰਹृਦਯੋ ਦ੍ਵਾਸ੍ਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਰ੍ਚ੍ਯ ਤਂ ਜਨਮ੍ ॥ 38 ॥
ਸੂਤਮਸ਼੍ਵਪਤੇਃ ਕ੍ਲਾਨ੍ਤਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ਤਤ੍ਰ ਰਾਘਵਃ ।
ਕਿਮਹਂ ਤ੍ਵਰਯਾऽਨੀਤਃ ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾਨਘ ॥ 39 ॥
ਅਸ਼ੁਭਾਸ਼ਙ੍ਕਿ ਹृਦਯਂ ਸ਼ੀਲਂ ਚ ਪਤਤੀਵ ਮੇ ।
ਸ਼੍ਰੁਤਾ ਨੋ ਯਾਦृਸ਼ਾਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨृਪਤੀਨਾਂ ਵਿਨਾਸ਼ਨੇ ॥ 40 ॥
ਆਕਾਰਾਂਸ੍ਤਾਨਹਂ ਸਰ੍ਵਾਨਿਹਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਾਰਥੇ ।
ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨਵਿਹੀਨਾਨਿ ਪਰੁषਾਣ੍ਯੁਪਲਕ੍षਯੇ ॥ 41 ॥
ਅਸਂਯਤ ਕਵਾਟਾਨਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਹੀਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।
ਬਲਿਕਰ੍ਮਵਿਹੀਨਾਨਿ ਧੂਪਸਮ੍ਮੋਦਨੇਨ ਚ ॥ 42 ॥
ਅਨਾਸ਼ਿਤਕੁਟੁਮ੍ਬਾਨਿ ਪ੍ਰਭਾਹੀਨਜਨਾਨਿ ਚ ।
ਅਲਕ੍ष੍ਮੀਕਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੁਟੁਮ੍ਬਿਭਵਨਾਨ੍ਯਹਮ੍ ॥ 43 ॥
ਸਮ੍ਮਾਰ੍ਜਨਵਿਹੀਨਾਨਿ ਪਰੁषਾਣ੍ਯੁਪਲਕ੍षਯੇ ॥ 44 ॥
ਅਸਂਯਤ ਕਵਾਟਾਨਿ ਸ਼੍ਰੀਵਿਹੀਨਾਨਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।
ਬਲਿਕਰ੍ਮਵਿਹੀਨਾਨਿ ਧੂਪਸਮ੍ਮੋਦਨੇਨ ਚ ॥ 45 ॥
ਅਨਾਸ਼ਿਤਕੁਟੁਮ੍ਬਾਨਿ ਪ੍ਰਭਾਹੀਨਜਨਾਨਿ ਚ ।
ਅਲਕ੍ष੍ਮੀਕਾਨਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੁਟੁਮ੍ਬਿਭਵਨਾਨ੍ਯਹਮ੍ ॥ 46 ॥
ਅਪੇਤਮਾਲ੍ਯਸ਼ੋਭਾਨਿ ਹ੍ਯਸਮ੍ਮृष੍ਟਾਜਿਰਾਣਿ ਚ ।
ਦੇਵਾਗਾਰਾਣਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਨ ਚਾਭਾਨ੍ਤਿ ਯਥਾਪੁਰਮ੍ ॥ 47 ॥
ਦੇਵਤਾਰ੍ਚਾਃ ਪ੍ਰਵਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਯਜ੍ਞਗੋष੍ਠ੍ਯਸ੍ਤਥਾਵਿਧਾਃ ।
ਮਾਲ੍ਯਾਪਣੇषੁ ਰਾਜਨ੍ਤੇ ਨਾਦ੍ਯ ਪਣ੍ਯਾਨਿ ਵਾ ਤਥਾ ॥ 48 ॥
ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਣਿਜੋऽਪ੍ਯਦ੍ਯ ਨ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮਤ੍ਰਵੈ ।
ਧ੍ਯਾਨਸਂਵਿਗ੍ਨਹृਦਯਾਃ ਨष੍ਟਵ੍ਯਾਪਾਰਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ ॥ 49 ॥
ਦੇਵਾਯਤਨਚੈਤ੍ਯੇषੁ ਦੀਨਾਃ ਪਕ੍षਿਗਣਾਸ੍ਤਥਾ ॥ 50 ॥
ਮਲਿਨਂ ਚਾਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਾਕ੍षਂ ਦੀਨਂ ਧ੍ਯਾਨਪਰਂ ਕृਸ਼ਮ੍ ।
ਸਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਂਸਂ ਚ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਜਨਮੁਤ੍ਕਣ੍ਠਿਤਂ ਪੁਰੇ ॥ 51 ॥
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਰਤਸ੍ਸੂਤਂ ਤਂ ਦੀਨਮਾਨਸਃ ।
ਤਾਨ੍ਯਨਿष੍ਟਾਨ੍ਯਯੋਧ੍ਯਾਯਾਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਰਾਜਗृਹਂ ਯਯੌ ॥ 52 ॥
ਤਾਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਸ਼ृਙ੍ਗਾਟਕਵੇਸ਼੍ਮਰਥ੍ਯਾਂ ਰਜੋऽਰੁਣਦ੍ਵਾਰਕਵਾਟਯਨ੍ਤ੍ਰਾਮ੍ ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਰੀਮਿਨ੍ਦ੍ਰਪੁਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਂ ਦੁਃਖੇਨ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਤਰੋ ਬਭੂਵ ॥ 53 ॥
ਬਹੂਨਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਮਨਸੋऽਪ੍ਰਿਯਾਣਿ ਯਾਨ੍ਯਨ੍ਯਦਾ ਨਾਸ੍ਯ ਪੁਰੇ ਬਭੂਵੁਃ ।
ਅਵਾਕ੍ਛਿਰਾ ਦੀਨਮਨਾ ਨਹृष੍ਟਃ ਪਿਤੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਵੇਸ਼੍ਮ ॥ 54 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕਸਪ੍ਤਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekasaptatitamassargaḥ |
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामां द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 1 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 2 ॥
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।
ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 3 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 4 ॥
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥ 5 ॥
सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ 6 ॥
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥ 7 ॥
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।
यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥ 8 ॥
सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ 9 ॥
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ 10 ॥
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ 11 ॥
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ 12 ॥
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ 13 ॥
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ 14 ॥
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ 15 ॥
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥ 16 ॥
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ 17 ॥
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥ 18 ॥
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ।
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥ 19 ॥
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ।
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥ 20 ॥
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 21 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 22 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 23 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 24 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥ 25 ॥
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ।
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥ 26 ॥
समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ।
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ 27 ॥
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥ 28 ॥
निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ 29 ॥
जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ 30 ॥
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥ 31 ॥
संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ।
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥ 32 ॥
प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥ 33 ॥
किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ 34 ॥
निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः ।
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥ 35 ॥
तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ।
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥ 36 ॥
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥ 37 ॥
द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ।
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥ 38 ॥
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ।
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥ 39 ॥
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥ 40 ॥
आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 41 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 42 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 43 ॥
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 44 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 45 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 46 ॥
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ 47 ॥
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ 48 ॥
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ 49 ॥
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ 50 ॥
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ 51 ॥
इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः ।
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ 52 ॥
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥ 53 ॥
बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekasaptatitamassargaḥ |
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.