ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අයෝධ්යාකාණ්ඩම් .
අථ ඒකසප්තතිතමස්සර්ගඃ .
ස ප්රාන් මුඛෝ රාජ ගෘහාත් අභිනිර්යාය වීර්යවාන් .
තතඃ සුදාමාං ද්යුතිමාන් සම්තීර්වාවේක්ෂ්ය තාං නදීම් .. 1 ..
හ්ලාදිනීං දූරපාරාං ච ප්රත්යක්ස්රෝතස්තරඞ්ගිණීම් .
ශතද්රූමතරච්ඡ්රීමාන්නදීමික්ෂ්වාකුනන්දනඃ .. 2 ..
ස ප්රාඞ්මුඛෝ රාජගෘහාදභිනිර්යාය රාඝවඃ .
තතස්සුදාමාං ද්යුතිමාන් සන්තීර්යාවේක්ෂ්ය තාං නදීම් .. 3 ..
හ්ලාදිනීං දූරපාරාං ච ප්රත්යක්ස්රෝතස්තරඞ්ගිණීම් .
ශතද්රූමතරච්ඡ්රීමාන්නදීමික්ෂ්වාකුනන්දනඃ .. 4 ..
ඓලාධානේ නදීං තීර්ත්වා ප්රාප්ය චාපරපර්පටාන් .
ශිලාමකුර්වතීං තීර්ත්වා ආග්නේයං ශල්යකර්ෂණම් .. 5 ..
සත්යසන්ධශ්ශුචිශ්ශ්රීමාන්ප්රේක්ෂමාණ ශ්ශිලාවහාම් .
අත්යයාත්ස මහාශෛලාන්වනං චෛත්රරථං ප්රති .. 6 ..
සරස්වතීං ච ගඞ්ගාං ච යුග්මේන ප්රතිපද්යච .
උත්තරාන්වීරමත්ස්යානාං භාරුණ්ඩං ප්රාවිශද්වනම් .. 7 ..
වේගිනීං ච කුලිඞ්ගාඛ්යාං හ්ලාදිනීං පර්වතා(අ)(අ)වෘතාම් .
යමුනාං ප්රාප්ය සන්තීර්ණඃ බලමාශ්වාසයත්තදා .. 8 ..
සශීතීකෘත්ය තු ගාත්රාණි ක්ලාන්තානාශ්වාස්ය වාජිනඃ .
තත්ර ස්නාත්වා ච පීත්වා ච ප්රායාදාදාය චෝදකම් .. 9 ..
රාජපුත්රෝ මහාරණ්යමනභීක්ෂ්ණෝපසේවිතම් .
භද්රෝ භද්රේණ යානේන මාරුතඃ ඛමිවාත්යයාත් .. 10 ..
භාගීරථීං දුෂ්ප්රතරාමංශුධානේ මහානදීම් .
උපායාද්රාඝවස්තූර්ණං ප්රාග්වටේ විශ්රුතේ පුරේ .. 11 ..
ස ගඞ්ගාං ප්රාග්වටේ තීර්ත්වා සමායාත්කුටිකෝෂ්ඨිකාම් .
සබල ස්තාං ස තීර්ත්වා(අ)ථ සමායාද්ධර්මවර්ධනම් .. 12 ..
තෝරණං දක්ෂිණාර්ධේන ජම්භූප්රස්ථමුපාගමත් .
වරූථං ච යයෞ රම්යං ග්රාමං දශරථාත්මජඃ .. 13 ..
තත්ර රම්යේ වනේ වාසං කෘත්වා(අ)සෞ ප්රාඞ්මුඛෝ යයෞ .
උද්යානමුජ්ජිහානායාඃ ප්රියකා යත්ර පාදපාඃ .. 14 ..
සාලාංස්තු ප්රියකාන්ප්රාප්ය ශීඝ්රානාස්ථාය වාජිනඃ .
අනුජ්ඤාප්යාථ භරතඃ වාහිනීං ත්වරිතෝ යයෞ .. 15 ..
වාසං කෘත්වා සර්වතීර්ථේ තීර්ත්වා චෝත්තානිකාං නදීම් .
අන්යා නදීශ්ච විවිධාඃ පාර්වතීයෛස්තුරඞ්ගමෛඃ .. 16 ..
හස්තිපෘෂ්ඨකමාසාද්ය කුටිකාමත්යවර්තත .
තතාර ච නරව්යාඝ්රෝ ලෞහිත්යේ ස කපීවතීම් .. 17 ..
ඒකසාලේ ස්ථාණුමතීං විනතේ ගෝමතීං නදීම් .
කලිඞ්ගනගරේ චාපි ප්රාප්ය සාලවනං තදා .. 18 ..
භරතඃ ක්ෂිප්රමාගච්ඡත්සුපරිශ්රාන්තවාහනඃ .
වනං ච සමතීත්යාශුශර්වර්යාමරුණෝදයේ .. 19 ..
අයෝධ්යාං මනුනා රාජ්ඤා නිර්මිතාං සන්දදර්ශ හ .
තාං පුරීං පුරුෂව්යාඝ්රස්සප්තරාත්රෝෂිතඃ පථි .. 20 ..
අයෝධ්යාමග්රතෝ දෘෂ්ට්වා සාරථිං වාක්යමබ්රවීත් .
ඒෂා නාතිප්රතීතා මේ පුණ්යෝද්යානා යශස්විනී .. 21 ..
අයෝධ්යා දෘශ්යතේ දූරාත්සාරථේ පාණ්ඩුමෘත්තිකා .
යජ්වභිර්ගුණසම්පන්නෛර්බ්රාහ්මණෛර්වේදපාරගෛඃ .. 22 ..
භූයිෂ්ඨමෘද්ධෛරාකීර්ණා රාජර්ෂිපරිපාලිතා .
ඒෂා නාතිප්රතීතා මේ පුණ්යෝද්යානා යශස්විනී .. 23 ..
අයෝධ්යා දෘශ්යතේ දූරාත්සාරථේ පාණ්ඩුමෘත්තිකා .
යජ්වභිර්ගුණසම්පන්නෛර්බ්රාහ්මණෛර්වේදපාරගෛඃ .. 24 ..
භූයිෂ්ඨමෘද්ධෛරාකීර්ණා රාජර්ෂිපරිපාලිතා .
අයෝධ්යායාං පුරා ශබ්දශ්ශ්රූයතේ තුමුලෝ මහාන් .. 25 ..
සමන්තාන්නරනාරීණාං තමද්ය න ශ්රුණෝම්යහම් .
උද්යානානි හි සායාහ්නේ ක්රීඩිත්වෝපරතෛර්නරෛඃ .. 26 ..
සමන්තාත්පරිධාවද්භිඃ ප්රකාශන්තේ මමාන්යථා .
තාන්යද්යානුරුදන්තීව පරිත්යක්තානි කාමිභිඃ .. 27 ..
අරණ්යභූතේව පුරී සාරථේ ප්රතිභාති මේ .
න හ්යත්ර යානෛර්දෘශ්යන්තේ න ගජෛර්න ච වාජිභිඃ .. 28 ..
නිර්යාන්තෝ වා(අ)භියාන්තෝ වා නරමුඛ්යා යථාපුරම් .
උද්යානානි පුරා භාන්ති මත්තප්රමුදිතානි ච .. 29 ..
ජනානාං රතිසංයෝගේෂ්වත්යන්තගුණවන්ති ච .
තාන්යේතාන්යද්ය පශ්යාමි නිරානන්දානි සර්වශඃ .. 30 ..
ස්රස්තපර්ණෛරනුපථං වික්රෝශද්භිරිව ද්රුමෛඃ .
නාද්යාපි ශ්රූයතේ ශබ්දඃ මත්තානාං මෘගපක්ෂිණාම් .. 31 ..
සංරක්තාං මධුරාං වාණීං කලං ව්යාහරතාං බහු .
චන්දනාගරුසම්පෘක්තෝ ධූපසම්මූර්ඡිතෝ(අ)තුලඃ .. 32 ..
ප්රවාති පවන ශ්ශ්රීමාන්කින්නුනාද්ය යථාපුරම් .
භේරීමෘදඞ්ගවීණානාං කෝණසඞ්ඝට්ටිතඃ පුනඃ .. 33 ..
කිමද්ය ශබ්දෝ විරතස්සදා දීනගතිඃ පුරා .
අනිෂ්ටානි ච පාපානි පශ්යාමි විවිධානි ච .. 34 ..
නිමිත්තාන්යමනෝජ්ඤානිතේන සීදති මේ මනඃ .
සර්වථා කුශලං සූත දුර්ලභං මම බන්දුෂු .. 35 ..
තථාහ්යසති සම්මෝහේ හෘදයං සීදතීව මේ .
විෂණ්ණ ශ්ශ්රාන්තහෘදයස්ත්රස්ත ස්සුලුලිතේන්ද්රියඃ .. 36 ..
භරතඃ ප්රවිවේශාශු පුරීමික්ෂ්වාකුපාලිතාම් .
ද්වාරේණ වෛජයන්තේන ප්රාවිශච්ඡ්රාන්තවාහනඃ .. 37 ..
ද්වාස්ස්ථෛරුත්ථාය විජයං පෘෂ්ටස්තෛ ස්සහිතෝ යයෞ .
ස ත්වනේකාග්රහෘදයෝ ද්වාස්ස්ථං ප්රත්යර්ච්ය තං ජනම් .. 38 ..
සූතමශ්වපතේඃ ක්ලාන්තමබ්රවීත්තත්ර රාඝවඃ .
කිමහං ත්වරයා(අ)නීතඃ කාරණේන විනානඝ .. 39 ..
අශුභාශඞ්කි හෘදයං ශීලං ච පතතීව මේ .
ශ්රුතා නෝ යාදෘශාඃ පූර්වං නෘපතීනාං විනාශනේ .. 40 ..
ආකාරාංස්තානහං සර්වානිහපශ්යාමි සාරථේ .
සම්මාර්ජනවිහීනානි පරුෂාණ්යුපලක්ෂයේ .. 41 ..
අසංයත කවාටානි ශ්රීවිහීනානි සර්වශඃ .
බලිකර්මවිහීනානි ධූපසම්මෝදනේන ච .. 42 ..
අනාශිතකුටුම්බානි ප්රභාහීනජනානි ච .
අලක්ෂ්මීකානි පශ්යාමි කුටුම්බිභවනාන්යහම් .. 43 ..
සම්මාර්ජනවිහීනානි පරුෂාණ්යුපලක්ෂයේ .. 44 ..
අසංයත කවාටානි ශ්රීවිහීනානි සර්වශඃ .
බලිකර්මවිහීනානි ධූපසම්මෝදනේන ච .. 45 ..
අනාශිතකුටුම්බානි ප්රභාහීනජනානි ච .
අලක්ෂ්මීකානි පශ්යාමි කුටුම්බිභවනාන්යහම් .. 46 ..
අපේතමාල්යශෝභානි හ්යසම්මෘෂ්ටාජිරාණි ච .
දේවාගාරාණි ශූන්යානි න චාභාන්ති යථාපුරම් .. 47 ..
දේවතාර්චාඃ ප්රවිද්ධාශ්ච යජ්ඤගෝෂ්ඨ්යස්තථාවිධාඃ .
මාල්යාපණේෂු රාජන්තේ නාද්ය පණ්යානි වා තථා .. 48 ..
දෘශ්යන්තේ වණිජෝ(අ)ප්යද්ය න යථාපූර්වමත්රවෛ .
ධ්යානසංවිග්නහෘදයාඃ නෂ්ටව්යාපාරයන්ත්රිතාඃ .. 49 ..
දේවායතනචෛත්යේෂු දීනාඃ පක්ෂිගණාස්තථා .. 50 ..
මලිනං චාශ්රුපූර්ණාක්ෂං දීනං ධ්යානපරං කෘශම් .
සස්ත්රීපුංසං ච පශ්යාමි ජනමුත්කණ්ඨිතං පුරේ .. 51 ..
ඉත්යේවමුක්ත්වා භරතස්සූතං තං දීනමානසඃ .
තාන්යනිෂ්ටාන්යයෝධ්යායාං ප්රේක්ෂ්ය රාජගෘහං යයෞ .. 52 ..
තාං ශූන්යශෘඞ්ගාටකවේශ්මරථ්යාං රජෝ(අ)රුණද්වාරකවාටයන්ත්රාම් .
දෘෂ්ට්වා පුරීමින්ද්රපුරප්රකාශාං දුඃඛේන සම්පූර්ණතරෝ බභූව .. 53 ..
බහූනි පශ්යන්මනසෝ(අ)ප්රියාණි යාන්යන්යදා නාස්ය පුරේ බභූවුඃ .
අවාක්ඡිරා දීනමනා නහෘෂ්ටඃ පිතුර්මහාත්මා ප්රවිවේශ වේශ්ම .. 54 ..
ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අයෝධ්යාකාණ්ඩේ ඒකසප්තතිතමස්සර්ගඃ ..
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekasaptatitamassargaḥ |
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामां द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 1 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 2 ॥
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।
ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 3 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 4 ॥
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥ 5 ॥
सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ 6 ॥
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥ 7 ॥
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।
यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥ 8 ॥
सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ 9 ॥
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ 10 ॥
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ 11 ॥
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ 12 ॥
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ 13 ॥
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ 14 ॥
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ 15 ॥
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥ 16 ॥
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ 17 ॥
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥ 18 ॥
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ।
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥ 19 ॥
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ।
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥ 20 ॥
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 21 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 22 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 23 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 24 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥ 25 ॥
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ।
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥ 26 ॥
समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ।
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ 27 ॥
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥ 28 ॥
निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ 29 ॥
जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ 30 ॥
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥ 31 ॥
संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ।
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥ 32 ॥
प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥ 33 ॥
किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ 34 ॥
निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः ।
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥ 35 ॥
तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ।
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥ 36 ॥
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥ 37 ॥
द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ।
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥ 38 ॥
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ।
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥ 39 ॥
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥ 40 ॥
आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 41 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 42 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 43 ॥
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 44 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 45 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 46 ॥
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ 47 ॥
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ 48 ॥
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ 49 ॥
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ 50 ॥
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ 51 ॥
इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः ।
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ 52 ॥
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥ 53 ॥
बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekasaptatitamassargaḥ |
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.