ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକସପ୍ତତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ସ ପ୍ରାନ୍ ମୁଖୋ ରାଜ ଗୃହାତ୍ ଅଭିନିର୍ଯାଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ।
ତତଃ ସୁଦାମାଂ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସମ୍ତୀର୍ଵାଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାଂ ନଦୀମ୍ ॥ 1 ॥
ହ୍ଲାଦିନୀଂ ଦୂରପାରାଂ ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ସ୍ରୋତସ୍ତରଙ୍ଗିଣୀମ୍ ।
ଶତଦ୍ରୂମତରଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ନଦୀମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନଃ ॥ 2 ॥
ସ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ରାଜଗୃହାଦଭିନିର୍ଯାଯ ରାଘଵଃ ।
ତତସ୍ସୁଦାମାଂ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ସନ୍ତୀର୍ଯାଵେକ୍ଷ୍ଯ ତାଂ ନଦୀମ୍ ॥ 3 ॥
ହ୍ଲାଦିନୀଂ ଦୂରପାରାଂ ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ସ୍ରୋତସ୍ତରଙ୍ଗିଣୀମ୍ ।
ଶତଦ୍ରୂମତରଚ୍ଛ୍ରୀମାନ୍ନଦୀମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନଃ ॥ 4 ॥
ଐଲାଧାନେ ନଦୀଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ପ୍ରାପ୍ଯ ଚାପରପର୍ପଟାନ୍ ।
ଶିଲାମକୁର୍ଵତୀଂ ତୀର୍ତ୍ଵା ଆଗ୍ନେଯଂ ଶଲ୍ଯକର୍ଷଣମ୍ ॥ 5 ॥
ସତ୍ଯସନ୍ଧଶ୍ଶୁଚିଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ପ୍ରେକ୍ଷମାଣ ଶ୍ଶିଲାଵହାମ୍ ।
ଅତ୍ଯଯାତ୍ସ ମହାଶୈଲାନ୍ଵନଂ ଚୈତ୍ରରଥଂ ପ୍ରତି ॥ 6 ॥
ସରସ୍ଵତୀଂ ଚ ଗଙ୍ଗାଂ ଚ ଯୁଗ୍ମେନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯଚ ।
ଉତ୍ତରାନ୍ଵୀରମତ୍ସ୍ଯାନାଂ ଭାରୁଣ୍ଡଂ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ଵନମ୍ ॥ 7 ॥
ଵେଗିନୀଂ ଚ କୁଲିଙ୍ଗାଖ୍ଯାଂ ହ୍ଲାଦିନୀଂ ପର୍ଵତାଽଽଵୃତାମ୍ ।
ଯମୁନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସନ୍ତୀର୍ଣଃ ବଲମାଶ୍ଵାସଯତ୍ତଦା ॥ 8 ॥
ସଶୀତୀକୃତ୍ଯ ତୁ ଗାତ୍ରାଣି କ୍ଲାନ୍ତାନାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଵାଜିନଃ ।
ତତ୍ର ସ୍ନାତ୍ଵା ଚ ପୀତ୍ଵା ଚ ପ୍ରାଯାଦାଦାଯ ଚୋଦକମ୍ ॥ 9 ॥
ରାଜପୁତ୍ରୋ ମହାରଣ୍ଯମନଭୀକ୍ଷ୍ଣୋପସେଵିତମ୍ ।
ଭଦ୍ରୋ ଭଦ୍ରେଣ ଯାନେନ ମାରୁତଃ ଖମିଵାତ୍ଯଯାତ୍ ॥ 10 ॥
ଭାଗୀରଥୀଂ ଦୁଷ୍ପ୍ରତରାମଂଶୁଧାନେ ମହାନଦୀମ୍ ।
ଉପାଯାଦ୍ରାଘଵସ୍ତୂର୍ଣଂ ପ୍ରାଗ୍ଵଟେ ଵିଶ୍ରୁତେ ପୁରେ ॥ 11 ॥
ସ ଗଙ୍ଗାଂ ପ୍ରାଗ୍ଵଟେ ତୀର୍ତ୍ଵା ସମାଯାତ୍କୁଟିକୋଷ୍ଠିକାମ୍ ।
ସବଲ ସ୍ତାଂ ସ ତୀର୍ତ୍ଵାଽଥ ସମାଯାଦ୍ଧର୍ମଵର୍ଧନମ୍ ॥ 12 ॥
ତୋରଣଂ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଧେନ ଜମ୍ଭୂପ୍ରସ୍ଥମୁପାଗମତ୍ ।
ଵରୂଥଂ ଚ ଯଯୌ ରମ୍ଯଂ ଗ୍ରାମଂ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ॥ 13 ॥
ତତ୍ର ରମ୍ଯେ ଵନେ ଵାସଂ କୃତ୍ଵାଽସୌ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖୋ ଯଯୌ ।
ଉଦ୍ଯାନମୁଜ୍ଜିହାନାଯାଃ ପ୍ରିଯକା ଯତ୍ର ପାଦପାଃ ॥ 14 ॥
ସାଲାଂସ୍ତୁ ପ୍ରିଯକାନ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ଶୀଘ୍ରାନାସ୍ଥାଯ ଵାଜିନଃ ।
ଅନୁଜ୍ଞାପ୍ଯାଥ ଭରତଃ ଵାହିନୀଂ ତ୍ଵରିତୋ ଯଯୌ ॥ 15 ॥
ଵାସଂ କୃତ୍ଵା ସର୍ଵତୀର୍ଥେ ତୀର୍ତ୍ଵା ଚୋତ୍ତାନିକାଂ ନଦୀମ୍ ।
ଅନ୍ଯା ନଦୀଶ୍ଚ ଵିଵିଧାଃ ପାର୍ଵତୀଯୈସ୍ତୁରଙ୍ଗମୈଃ ॥ 16 ॥
ହସ୍ତିପୃଷ୍ଠକମାସାଦ୍ଯ କୁଟିକାମତ୍ଯଵର୍ତତ ।
ତତାର ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଲୌହିତ୍ଯେ ସ କପୀଵତୀମ୍ ॥ 17 ॥
ଏକସାଲେ ସ୍ଥାଣୁମତୀଂ ଵିନତେ ଗୋମତୀଂ ନଦୀମ୍ ।
କଲିଙ୍ଗନଗରେ ଚାପି ପ୍ରାପ୍ଯ ସାଲଵନଂ ତଦା ॥ 18 ॥
ଭରତଃ କ୍ଷିପ୍ରମାଗଚ୍ଛତ୍ସୁପରିଶ୍ରାନ୍ତଵାହନଃ ।
ଵନଂ ଚ ସମତୀତ୍ଯାଶୁଶର୍ଵର୍ଯାମରୁଣୋଦଯେ ॥ 19 ॥
ଅଯୋଧ୍ଯାଂ ମନୁନା ରାଜ୍ଞା ନିର୍ମିତାଂ ସନ୍ଦଦର୍ଶ ହ ।
ତାଂ ପୁରୀଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରସ୍ସପ୍ତରାତ୍ରୋଷିତଃ ପଥି ॥ 20 ॥
ଅଯୋଧ୍ଯାମଗ୍ରତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାରଥିଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଏଷା ନାତିପ୍ରତୀତା ମେ ପୁଣ୍ଯୋଦ୍ଯାନା ଯଶସ୍ଵିନୀ ॥ 21 ॥
ଅଯୋଧ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୂରାତ୍ସାରଥେ ପାଣ୍ଡୁମୃତ୍ତିକା ।
ଯଜ୍ଵଭିର୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ ॥ 22 ॥
ଭୂଯିଷ୍ଠମୃଦ୍ଧୈରାକୀର୍ଣା ରାଜର୍ଷିପରିପାଲିତା ।
ଏଷା ନାତିପ୍ରତୀତା ମେ ପୁଣ୍ଯୋଦ୍ଯାନା ଯଶସ୍ଵିନୀ ॥ 23 ॥
ଅଯୋଧ୍ଯା ଦୃଶ୍ଯତେ ଦୂରାତ୍ସାରଥେ ପାଣ୍ଡୁମୃତ୍ତିକା ।
ଯଜ୍ଵଭିର୍ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୈର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ ॥ 24 ॥
ଭୂଯିଷ୍ଠମୃଦ୍ଧୈରାକୀର୍ଣା ରାଜର୍ଷିପରିପାଲିତା ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପୁରା ଶବ୍ଦଶ୍ଶ୍ରୂଯତେ ତୁମୁଲୋ ମହାନ୍ ॥ 25 ॥
ସମନ୍ତାନ୍ନରନାରୀଣାଂ ତମଦ୍ଯ ନ ଶ୍ରୁଣୋମ୍ଯହମ୍ ।
ଉଦ୍ଯାନାନି ହି ସାଯାହ୍ନେ କ୍ରୀଡିତ୍ଵୋପରତୈର୍ନରୈଃ ॥ 26 ॥
ସମନ୍ତାତ୍ପରିଧାଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ମମାନ୍ଯଥା ।
ତାନ୍ଯଦ୍ଯାନୁରୁଦନ୍ତୀଵ ପରିତ୍ଯକ୍ତାନି କାମିଭିଃ ॥ 27 ॥
ଅରଣ୍ଯଭୂତେଵ ପୁରୀ ସାରଥେ ପ୍ରତିଭାତି ମେ ।
ନ ହ୍ଯତ୍ର ଯାନୈର୍ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନ ଗଜୈର୍ନ ଚ ଵାଜିଭିଃ ॥ 28 ॥
ନିର୍ଯାନ୍ତୋ ଵାଽଭିଯାନ୍ତୋ ଵା ନରମୁଖ୍ଯା ଯଥାପୁରମ୍ ।
ଉଦ୍ଯାନାନି ପୁରା ଭାନ୍ତି ମତ୍ତପ୍ରମୁଦିତାନି ଚ ॥ 29 ॥
ଜନାନାଂ ରତିସଂଯୋଗେଷ୍ଵତ୍ଯନ୍ତଗୁଣଵନ୍ତି ଚ ।
ତାନ୍ଯେତାନ୍ଯଦ୍ଯ ପଶ୍ଯାମି ନିରାନନ୍ଦାନି ସର୍ଵଶଃ ॥ 30 ॥
ସ୍ରସ୍ତପର୍ଣୈରନୁପଥଂ ଵିକ୍ରୋଶଦ୍ଭିରିଵ ଦ୍ରୁମୈଃ ।
ନାଦ୍ଯାପି ଶ୍ରୂଯତେ ଶବ୍ଦଃ ମତ୍ତାନାଂ ମୃଗପକ୍ଷିଣାମ୍ ॥ 31 ॥
ସଂରକ୍ତାଂ ମଧୁରାଂ ଵାଣୀଂ କଲଂ ଵ୍ଯାହରତାଂ ବହୁ ।
ଚନ୍ଦନାଗରୁସମ୍ପୃକ୍ତୋ ଧୂପସମ୍ମୂର୍ଛିତୋଽତୁଲଃ ॥ 32 ॥
ପ୍ରଵାତି ପଵନ ଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍କିନ୍ନୁନାଦ୍ଯ ଯଥାପୁରମ୍ ।
ଭେରୀମୃଦଙ୍ଗଵୀଣାନାଂ କୋଣସଙ୍ଘଟ୍ଟିତଃ ପୁନଃ ॥ 33 ॥
କିମଦ୍ଯ ଶବ୍ଦୋ ଵିରତସ୍ସଦା ଦୀନଗତିଃ ପୁରା ।
ଅନିଷ୍ଟାନି ଚ ପାପାନି ପଶ୍ଯାମି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥ 34 ॥
ନିମିତ୍ତାନ୍ଯମନୋଜ୍ଞାନିତେନ ସୀଦତି ମେ ମନଃ ।
ସର୍ଵଥା କୁଶଲଂ ସୂତ ଦୁର୍ଲଭଂ ମମ ବନ୍ଦୁଷୁ ॥ 35 ॥
ତଥାହ୍ଯସତି ସମ୍ମୋହେ ହୃଦଯଂ ସୀଦତୀଵ ମେ ।
ଵିଷଣ୍ଣ ଶ୍ଶ୍ରାନ୍ତହୃଦଯସ୍ତ୍ରସ୍ତ ସ୍ସୁଲୁଲିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 36 ॥
ଭରତଃ ପ୍ରଵିଵେଶାଶୁ ପୁରୀମିକ୍ଷ୍ଵାକୁପାଲିତାମ୍ ।
ଦ୍ଵାରେଣ ଵୈଜଯନ୍ତେନ ପ୍ରାଵିଶଚ୍ଛ୍ରାନ୍ତଵାହନଃ ॥ 37 ॥
ଦ୍ଵାସ୍ସ୍ଥୈରୁତ୍ଥାଯ ଵିଜଯଂ ପୃଷ୍ଟସ୍ତୈ ସ୍ସହିତୋ ଯଯୌ ।
ସ ତ୍ଵନେକାଗ୍ରହୃଦଯୋ ଦ୍ଵାସ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରତ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ତଂ ଜନମ୍ ॥ 38 ॥
ସୂତମଶ୍ଵପତେଃ କ୍ଲାନ୍ତମବ୍ରଵୀତ୍ତତ୍ର ରାଘଵଃ ।
କିମହଂ ତ୍ଵରଯାଽନୀତଃ କାରଣେନ ଵିନାନଘ ॥ 39 ॥
ଅଶୁଭାଶଙ୍କି ହୃଦଯଂ ଶୀଲଂ ଚ ପତତୀଵ ମେ ।
ଶ୍ରୁତା ନୋ ଯାଦୃଶାଃ ପୂର୍ଵଂ ନୃପତୀନାଂ ଵିନାଶନେ ॥ 40 ॥
ଆକାରାଂସ୍ତାନହଂ ସର୍ଵାନିହପଶ୍ଯାମି ସାରଥେ ।
ସମ୍ମାର୍ଜନଵିହୀନାନି ପରୁଷାଣ୍ଯୁପଲକ୍ଷଯେ ॥ 41 ॥
ଅସଂଯତ କଵାଟାନି ଶ୍ରୀଵିହୀନାନି ସର୍ଵଶଃ ।
ବଲିକର୍ମଵିହୀନାନି ଧୂପସମ୍ମୋଦନେନ ଚ ॥ 42 ॥
ଅନାଶିତକୁଟୁମ୍ବାନି ପ୍ରଭାହୀନଜନାନି ଚ ।
ଅଲକ୍ଷ୍ମୀକାନି ପଶ୍ଯାମି କୁଟୁମ୍ବିଭଵନାନ୍ଯହମ୍ ॥ 43 ॥
ସମ୍ମାର୍ଜନଵିହୀନାନି ପରୁଷାଣ୍ଯୁପଲକ୍ଷଯେ ॥ 44 ॥
ଅସଂଯତ କଵାଟାନି ଶ୍ରୀଵିହୀନାନି ସର୍ଵଶଃ ।
ବଲିକର୍ମଵିହୀନାନି ଧୂପସମ୍ମୋଦନେନ ଚ ॥ 45 ॥
ଅନାଶିତକୁଟୁମ୍ବାନି ପ୍ରଭାହୀନଜନାନି ଚ ।
ଅଲକ୍ଷ୍ମୀକାନି ପଶ୍ଯାମି କୁଟୁମ୍ବିଭଵନାନ୍ଯହମ୍ ॥ 46 ॥
ଅପେତମାଲ୍ଯଶୋଭାନି ହ୍ଯସମ୍ମୃଷ୍ଟାଜିରାଣି ଚ ।
ଦେଵାଗାରାଣି ଶୂନ୍ଯାନି ନ ଚାଭାନ୍ତି ଯଥାପୁରମ୍ ॥ 47 ॥
ଦେଵତାର୍ଚାଃ ପ୍ରଵିଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞଗୋଷ୍ଠ୍ଯସ୍ତଥାଵିଧାଃ ।
ମାଲ୍ଯାପଣେଷୁ ରାଜନ୍ତେ ନାଦ୍ଯ ପଣ୍ଯାନି ଵା ତଥା ॥ 48 ॥
ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵଣିଜୋଽପ୍ଯଦ୍ଯ ନ ଯଥାପୂର୍ଵମତ୍ରଵୈ ।
ଧ୍ଯାନସଂଵିଗ୍ନହୃଦଯାଃ ନଷ୍ଟଵ୍ଯାପାରଯନ୍ତ୍ରିତାଃ ॥ 49 ॥
ଦେଵାଯତନଚୈତ୍ଯେଷୁ ଦୀନାଃ ପକ୍ଷିଗଣାସ୍ତଥା ॥ 50 ॥
ମଲିନଂ ଚାଶ୍ରୁପୂର୍ଣାକ୍ଷଂ ଦୀନଂ ଧ୍ଯାନପରଂ କୃଶମ୍ ।
ସସ୍ତ୍ରୀପୁଂସଂ ଚ ପଶ୍ଯାମି ଜନମୁତ୍କଣ୍ଠିତଂ ପୁରେ ॥ 51 ॥
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଭରତସ୍ସୂତଂ ତଂ ଦୀନମାନସଃ ।
ତାନ୍ଯନିଷ୍ଟାନ୍ଯଯୋଧ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜଗୃହଂ ଯଯୌ ॥ 52 ॥
ତାଂ ଶୂନ୍ଯଶୃଙ୍ଗାଟକଵେଶ୍ମରଥ୍ଯାଂ ରଜୋଽରୁଣଦ୍ଵାରକଵାଟଯନ୍ତ୍ରାମ୍ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁରୀମିନ୍ଦ୍ରପୁରପ୍ରକାଶାଂ ଦୁଃଖେନ ସମ୍ପୂର୍ଣତରୋ ବଭୂଵ ॥ 53 ॥
ବହୂନି ପଶ୍ଯନ୍ମନସୋଽପ୍ରିଯାଣି ଯାନ୍ଯନ୍ଯଦା ନାସ୍ଯ ପୁରେ ବଭୂଵୁଃ ।
ଅଵାକ୍ଛିରା ଦୀନମନା ନହୃଷ୍ଟଃ ପିତୁର୍ମହାତ୍ମା ପ୍ରଵିଵେଶ ଵେଶ୍ମ ॥ 54 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକସପ୍ତତିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekasaptatitamassargaḥ |
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामां द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 1 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 2 ॥
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।
ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 3 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 4 ॥
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥ 5 ॥
सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ 6 ॥
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥ 7 ॥
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।
यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥ 8 ॥
सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ 9 ॥
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ 10 ॥
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ 11 ॥
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ 12 ॥
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ 13 ॥
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ 14 ॥
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ 15 ॥
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥ 16 ॥
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ 17 ॥
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥ 18 ॥
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ।
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥ 19 ॥
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ।
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥ 20 ॥
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 21 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 22 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 23 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 24 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥ 25 ॥
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ।
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥ 26 ॥
समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ।
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ 27 ॥
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥ 28 ॥
निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ 29 ॥
जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ 30 ॥
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥ 31 ॥
संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ।
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥ 32 ॥
प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥ 33 ॥
किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ 34 ॥
निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः ।
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥ 35 ॥
तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ।
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥ 36 ॥
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥ 37 ॥
द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ।
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥ 38 ॥
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ।
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥ 39 ॥
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥ 40 ॥
आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 41 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 42 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 43 ॥
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 44 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 45 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 46 ॥
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ 47 ॥
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ 48 ॥
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ 49 ॥
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ 50 ॥
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ 51 ॥
इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः ।
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ 52 ॥
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥ 53 ॥
बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekasaptatitamassargaḥ |
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.