શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ એકસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।
સ પ્રાન્ મુખો રાજ ગૃહાત્ અભિનિર્યાય વીર્યવાન્ ।
તતઃ સુદામાં દ્યુતિમાન્ સમ્તીર્વાવેક્ષ્ય તાં નદીમ્ ॥ 1 ॥
હ્લાદિનીં દૂરપારાં ચ પ્રત્યક્સ્રોતસ્તરઙ્ગિણીમ્ ।
શતદ્રૂમતરચ્છ્રીમાન્નદીમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ॥ 2 ॥
સ પ્રાઙ્મુખો રાજગૃહાદભિનિર્યાય રાઘવઃ ।
તતસ્સુદામાં દ્યુતિમાન્ સન્તીર્યાવેક્ષ્ય તાં નદીમ્ ॥ 3 ॥
હ્લાદિનીં દૂરપારાં ચ પ્રત્યક્સ્રોતસ્તરઙ્ગિણીમ્ ।
શતદ્રૂમતરચ્છ્રીમાન્નદીમિક્ષ્વાકુનન્દનઃ ॥ 4 ॥
ઐલાધાને નદીં તીર્ત્વા પ્રાપ્ય ચાપરપર્પટાન્ ।
શિલામકુર્વતીં તીર્ત્વા આગ્નેયં શલ્યકર્ષણમ્ ॥ 5 ॥
સત્યસન્ધશ્શુચિશ્શ્રીમાન્પ્રેક્ષમાણ શ્શિલાવહામ્ ।
અત્યયાત્સ મહાશૈલાન્વનં ચૈત્રરથં પ્રતિ ॥ 6 ॥
સરસ્વતીં ચ ગઙ્ગાં ચ યુગ્મેન પ્રતિપદ્યચ ।
ઉત્તરાન્વીરમત્સ્યાનાં ભારુણ્ડં પ્રાવિશદ્વનમ્ ॥ 7 ॥
વેગિનીં ચ કુલિઙ્ગાખ્યાં હ્લાદિનીં પર્વતાઽઽવૃતામ્ ।
યમુનાં પ્રાપ્ય સન્તીર્ણઃ બલમાશ્વાસયત્તદા ॥ 8 ॥
સશીતીકૃત્ય તુ ગાત્રાણિ ક્લાન્તાનાશ્વાસ્ય વાજિનઃ ।
તત્ર સ્નાત્વા ચ પીત્વા ચ પ્રાયાદાદાય ચોદકમ્ ॥ 9 ॥
રાજપુત્રો મહારણ્યમનભીક્ષ્ણોપસેવિતમ્ ।
ભદ્રો ભદ્રેણ યાનેન મારુતઃ ખમિવાત્યયાત્ ॥ 10 ॥
ભાગીરથીં દુષ્પ્રતરામંશુધાને મહાનદીમ્ ।
ઉપાયાદ્રાઘવસ્તૂર્ણં પ્રાગ્વટે વિશ્રુતે પુરે ॥ 11 ॥
સ ગઙ્ગાં પ્રાગ્વટે તીર્ત્વા સમાયાત્કુટિકોષ્ઠિકામ્ ।
સબલ સ્તાં સ તીર્ત્વાઽથ સમાયાદ્ધર્મવર્ધનમ્ ॥ 12 ॥
તોરણં દક્ષિણાર્ધેન જમ્ભૂપ્રસ્થમુપાગમત્ ।
વરૂથં ચ યયૌ રમ્યં ગ્રામં દશરથાત્મજઃ ॥ 13 ॥
તત્ર રમ્યે વને વાસં કૃત્વાઽસૌ પ્રાઙ્મુખો યયૌ ।
ઉદ્યાનમુજ્જિહાનાયાઃ પ્રિયકા યત્ર પાદપાઃ ॥ 14 ॥
સાલાંસ્તુ પ્રિયકાન્પ્રાપ્ય શીઘ્રાનાસ્થાય વાજિનઃ ।
અનુજ્ઞાપ્યાથ ભરતઃ વાહિનીં ત્વરિતો યયૌ ॥ 15 ॥
વાસં કૃત્વા સર્વતીર્થે તીર્ત્વા ચોત્તાનિકાં નદીમ્ ।
અન્યા નદીશ્ચ વિવિધાઃ પાર્વતીયૈસ્તુરઙ્ગમૈઃ ॥ 16 ॥
હસ્તિપૃષ્ઠકમાસાદ્ય કુટિકામત્યવર્તત ।
તતાર ચ નરવ્યાઘ્રો લૌહિત્યે સ કપીવતીમ્ ॥ 17 ॥
એકસાલે સ્થાણુમતીં વિનતે ગોમતીં નદીમ્ ।
કલિઙ્ગનગરે ચાપિ પ્રાપ્ય સાલવનં તદા ॥ 18 ॥
ભરતઃ ક્ષિપ્રમાગચ્છત્સુપરિશ્રાન્તવાહનઃ ।
વનં ચ સમતીત્યાશુશર્વર્યામરુણોદયે ॥ 19 ॥
અયોધ્યાં મનુના રાજ્ઞા નિર્મિતાં સન્દદર્શ હ ।
તાં પુરીં પુરુષવ્યાઘ્રસ્સપ્તરાત્રોષિતઃ પથિ ॥ 20 ॥
અયોધ્યામગ્રતો દૃષ્ટ્વા સારથિં વાક્યમબ્રવીત્ ।
એષા નાતિપ્રતીતા મે પુણ્યોદ્યાના યશસ્વિની ॥ 21 ॥
અયોધ્યા દૃશ્યતે દૂરાત્સારથે પાણ્ડુમૃત્તિકા ।
યજ્વભિર્ગુણસમ્પન્નૈર્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ॥ 22 ॥
ભૂયિષ્ઠમૃદ્ધૈરાકીર્ણા રાજર્ષિપરિપાલિતા ।
એષા નાતિપ્રતીતા મે પુણ્યોદ્યાના યશસ્વિની ॥ 23 ॥
અયોધ્યા દૃશ્યતે દૂરાત્સારથે પાણ્ડુમૃત્તિકા ।
યજ્વભિર્ગુણસમ્પન્નૈર્બ્રાહ્મણૈર્વેદપારગૈઃ ॥ 24 ॥
ભૂયિષ્ઠમૃદ્ધૈરાકીર્ણા રાજર્ષિપરિપાલિતા ।
અયોધ્યાયાં પુરા શબ્દશ્શ્રૂયતે તુમુલો મહાન્ ॥ 25 ॥
સમન્તાન્નરનારીણાં તમદ્ય ન શ્રુણોમ્યહમ્ ।
ઉદ્યાનાનિ હિ સાયાહ્ને ક્રીડિત્વોપરતૈર્નરૈઃ ॥ 26 ॥
સમન્તાત્પરિધાવદ્ભિઃ પ્રકાશન્તે મમાન્યથા ।
તાન્યદ્યાનુરુદન્તીવ પરિત્યક્તાનિ કામિભિઃ ॥ 27 ॥
અરણ્યભૂતેવ પુરી સારથે પ્રતિભાતિ મે ।
ન હ્યત્ર યાનૈર્દૃશ્યન્તે ન ગજૈર્ન ચ વાજિભિઃ ॥ 28 ॥
નિર્યાન્તો વાઽભિયાન્તો વા નરમુખ્યા યથાપુરમ્ ।
ઉદ્યાનાનિ પુરા ભાન્તિ મત્તપ્રમુદિતાનિ ચ ॥ 29 ॥
જનાનાં રતિસંયોગેષ્વત્યન્તગુણવન્તિ ચ ।
તાન્યેતાન્યદ્ય પશ્યામિ નિરાનન્દાનિ સર્વશઃ ॥ 30 ॥
સ્રસ્તપર્ણૈરનુપથં વિક્રોશદ્ભિરિવ દ્રુમૈઃ ।
નાદ્યાપિ શ્રૂયતે શબ્દઃ મત્તાનાં મૃગપક્ષિણામ્ ॥ 31 ॥
સંરક્તાં મધુરાં વાણીં કલં વ્યાહરતાં બહુ ।
ચન્દનાગરુસમ્પૃક્તો ધૂપસમ્મૂર્છિતોઽતુલઃ ॥ 32 ॥
પ્રવાતિ પવન શ્શ્રીમાન્કિન્નુનાદ્ય યથાપુરમ્ ।
ભેરીમૃદઙ્ગવીણાનાં કોણસઙ્ઘટ્ટિતઃ પુનઃ ॥ 33 ॥
કિમદ્ય શબ્દો વિરતસ્સદા દીનગતિઃ પુરા ।
અનિષ્ટાનિ ચ પાપાનિ પશ્યામિ વિવિધાનિ ચ ॥ 34 ॥
નિમિત્તાન્યમનોજ્ઞાનિતેન સીદતિ મે મનઃ ।
સર્વથા કુશલં સૂત દુર્લભં મમ બન્દુષુ ॥ 35 ॥
તથાહ્યસતિ સમ્મોહે હૃદયં સીદતીવ મે ।
વિષણ્ણ શ્શ્રાન્તહૃદયસ્ત્રસ્ત સ્સુલુલિતેન્દ્રિયઃ ॥ 36 ॥
ભરતઃ પ્રવિવેશાશુ પુરીમિક્ષ્વાકુપાલિતામ્ ।
દ્વારેણ વૈજયન્તેન પ્રાવિશચ્છ્રાન્તવાહનઃ ॥ 37 ॥
દ્વાસ્સ્થૈરુત્થાય વિજયં પૃષ્ટસ્તૈ સ્સહિતો યયૌ ।
સ ત્વનેકાગ્રહૃદયો દ્વાસ્સ્થં પ્રત્યર્ચ્ય તં જનમ્ ॥ 38 ॥
સૂતમશ્વપતેઃ ક્લાન્તમબ્રવીત્તત્ર રાઘવઃ ।
કિમહં ત્વરયાઽનીતઃ કારણેન વિનાનઘ ॥ 39 ॥
અશુભાશઙ્કિ હૃદયં શીલં ચ પતતીવ મે ।
શ્રુતા નો યાદૃશાઃ પૂર્વં નૃપતીનાં વિનાશને ॥ 40 ॥
આકારાંસ્તાનહં સર્વાનિહપશ્યામિ સારથે ।
સમ્માર્જનવિહીનાનિ પરુષાણ્યુપલક્ષયે ॥ 41 ॥
અસંયત કવાટાનિ શ્રીવિહીનાનિ સર્વશઃ ।
બલિકર્મવિહીનાનિ ધૂપસમ્મોદનેન ચ ॥ 42 ॥
અનાશિતકુટુમ્બાનિ પ્રભાહીનજનાનિ ચ ।
અલક્ષ્મીકાનિ પશ્યામિ કુટુમ્બિભવનાન્યહમ્ ॥ 43 ॥
સમ્માર્જનવિહીનાનિ પરુષાણ્યુપલક્ષયે ॥ 44 ॥
અસંયત કવાટાનિ શ્રીવિહીનાનિ સર્વશઃ ।
બલિકર્મવિહીનાનિ ધૂપસમ્મોદનેન ચ ॥ 45 ॥
અનાશિતકુટુમ્બાનિ પ્રભાહીનજનાનિ ચ ।
અલક્ષ્મીકાનિ પશ્યામિ કુટુમ્બિભવનાન્યહમ્ ॥ 46 ॥
અપેતમાલ્યશોભાનિ હ્યસમ્મૃષ્ટાજિરાણિ ચ ।
દેવાગારાણિ શૂન્યાનિ ન ચાભાન્તિ યથાપુરમ્ ॥ 47 ॥
દેવતાર્ચાઃ પ્રવિદ્ધાશ્ચ યજ્ઞગોષ્ઠ્યસ્તથાવિધાઃ ।
માલ્યાપણેષુ રાજન્તે નાદ્ય પણ્યાનિ વા તથા ॥ 48 ॥
દૃશ્યન્તે વણિજોઽપ્યદ્ય ન યથાપૂર્વમત્રવૈ ।
ધ્યાનસંવિગ્નહૃદયાઃ નષ્ટવ્યાપારયન્ત્રિતાઃ ॥ 49 ॥
દેવાયતનચૈત્યેષુ દીનાઃ પક્ષિગણાસ્તથા ॥ 50 ॥
મલિનં ચાશ્રુપૂર્ણાક્ષં દીનં ધ્યાનપરં કૃશમ્ ।
સસ્ત્રીપુંસં ચ પશ્યામિ જનમુત્કણ્ઠિતં પુરે ॥ 51 ॥
ઇત્યેવમુક્ત્વા ભરતસ્સૂતં તં દીનમાનસઃ ।
તાન્યનિષ્ટાન્યયોધ્યાયાં પ્રેક્ષ્ય રાજગૃહં યયૌ ॥ 52 ॥
તાં શૂન્યશૃઙ્ગાટકવેશ્મરથ્યાં રજોઽરુણદ્વારકવાટયન્ત્રામ્ ।
દૃષ્ટ્વા પુરીમિન્દ્રપુરપ્રકાશાં દુઃખેન સમ્પૂર્ણતરો બભૂવ ॥ 53 ॥
બહૂનિ પશ્યન્મનસોઽપ્રિયાણિ યાન્યન્યદા નાસ્ય પુરે બભૂવુઃ ।
અવાક્છિરા દીનમના નહૃષ્ટઃ પિતુર્મહાત્મા પ્રવિવેશ વેશ્મ ॥ 54 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે એકસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekasaptatitamassargaḥ |
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामां द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 1 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 2 ॥
स प्राङ्मुखो राजगृहादभिनिर्याय राघवः ।
ततस्सुदामां द्युतिमान् सन्तीर्यावेक्ष्य तां नदीम् ॥ 3 ॥
ह्लादिनीं दूरपारां च प्रत्यक्स्रोतस्तरङ्गिणीम् ।
शतद्रूमतरच्छ्रीमान्नदीमिक्ष्वाकुनन्दनः ॥ 4 ॥
ऐलाधाने नदीं तीर्त्वा प्राप्य चापरपर्पटान् ।
शिलामकुर्वतीं तीर्त्वा आग्नेयं शल्यकर्षणम् ॥ 5 ॥
सत्यसन्धश्शुचिश्श्रीमान्प्रेक्षमाण श्शिलावहाम् ।
अत्ययात्स महाशैलान्वनं चैत्ररथं प्रति ॥ 6 ॥
सरस्वतीं च गङ्गां च युग्मेन प्रतिपद्यच ।
उत्तरान्वीरमत्स्यानां भारुण्डं प्राविशद्वनम् ॥ 7 ॥
वेगिनीं च कुलिङ्गाख्यां ह्लादिनीं पर्वताऽऽवृताम् ।
यमुनां प्राप्य सन्तीर्णः बलमाश्वासयत्तदा ॥ 8 ॥
सशीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तानाश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायादादाय चोदकम् ॥ 9 ॥
राजपुत्रो महारण्यमनभीक्ष्णोपसेवितम् ।
भद्रो भद्रेण यानेन मारुतः खमिवात्ययात् ॥ 10 ॥
भागीरथीं दुष्प्रतरामंशुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णं प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ 11 ॥
स गङ्गां प्राग्वटे तीर्त्वा समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबल स्तां स तीर्त्वाऽथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ 12 ॥
तोरणं दक्षिणार्धेन जम्भूप्रस्थमुपागमत् ।
वरूथं च ययौ रम्यं ग्रामं दशरथात्मजः ॥ 13 ॥
तत्र रम्ये वने वासं कृत्वाऽसौ प्राङ्मुखो ययौ ।
उद्यानमुज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ 14 ॥
सालांस्तु प्रियकान्प्राप्य शीघ्रानास्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्याथ भरतः वाहिनीं त्वरितो ययौ ॥ 15 ॥
वासं कृत्वा सर्वतीर्थे तीर्त्वा चोत्तानिकां नदीम् ।
अन्या नदीश्च विविधाः पार्वतीयैस्तुरङ्गमैः ॥ 16 ॥
हस्तिपृष्ठकमासाद्य कुटिकामत्यवर्तत ।
ततार च नरव्याघ्रो लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ 17 ॥
एकसाले स्थाणुमतीं विनते गोमतीं नदीम् ।
कलिङ्गनगरे चापि प्राप्य सालवनं तदा ॥ 18 ॥
भरतः क्षिप्रमागच्छत्सुपरिश्रान्तवाहनः ।
वनं च समतीत्याशुशर्वर्यामरुणोदये ॥ 19 ॥
अयोध्यां मनुना राज्ञा निर्मितां सन्ददर्श ह ।
तां पुरीं पुरुषव्याघ्रस्सप्तरात्रोषितः पथि ॥ 20 ॥
अयोध्यामग्रतो दृष्ट्वा सारथिं वाक्यमब्रवीत् ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 21 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 22 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
एषा नातिप्रतीता मे पुण्योद्याना यशस्विनी ॥ 23 ॥
अयोध्या दृश्यते दूरात्सारथे पाण्डुमृत्तिका ।
यज्वभिर्गुणसम्पन्नैर्ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ॥ 24 ॥
भूयिष्ठमृद्धैराकीर्णा राजर्षिपरिपालिता ।
अयोध्यायां पुरा शब्दश्श्रूयते तुमुलो महान् ॥ 25 ॥
समन्तान्नरनारीणां तमद्य न श्रुणोम्यहम् ।
उद्यानानि हि सायाह्ने क्रीडित्वोपरतैर्नरैः ॥ 26 ॥
समन्तात्परिधावद्भिः प्रकाशन्ते ममान्यथा ।
तान्यद्यानुरुदन्तीव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ 27 ॥
अरण्यभूतेव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न ह्यत्र यानैर्दृश्यन्ते न गजैर्न च वाजिभिः ॥ 28 ॥
निर्यान्तो वाऽभियान्तो वा नरमुख्या यथापुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ 29 ॥
जनानां रतिसंयोगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य पश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ 30 ॥
स्रस्तपर्णैरनुपथं विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दः मत्तानां मृगपक्षिणाम् ॥ 31 ॥
संरक्तां मधुरां वाणीं कलं व्याहरतां बहु ।
चन्दनागरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्छितोऽतुलः ॥ 32 ॥
प्रवाति पवन श्श्रीमान्किन्नुनाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानां कोणसङ्घट्टितः पुनः ॥ 33 ॥
किमद्य शब्दो विरतस्सदा दीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ 34 ॥
निमित्तान्यमनोज्ञानितेन सीदति मे मनः ।
सर्वथा कुशलं सूत दुर्लभं मम बन्दुषु ॥ 35 ॥
तथाह्यसति सम्मोहे हृदयं सीदतीव मे ।
विषण्ण श्श्रान्तहृदयस्त्रस्त स्सुलुलितेन्द्रियः ॥ 36 ॥
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशच्छ्रान्तवाहनः ॥ 37 ॥
द्वास्स्थैरुत्थाय विजयं पृष्टस्तै स्सहितो ययौ ।
स त्वनेकाग्रहृदयो द्वास्स्थं प्रत्यर्च्य तं जनम् ॥ 38 ॥
सूतमश्वपतेः क्लान्तमब्रवीत्तत्र राघवः ।
किमहं त्वरयाऽनीतः कारणेन विनानघ ॥ 39 ॥
अशुभाशङ्कि हृदयं शीलं च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वं नृपतीनां विनाशने ॥ 40 ॥
आकारांस्तानहं सर्वानिहपश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 41 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 42 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 43 ॥
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ 44 ॥
असंयत कवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मोदनेन च ॥ 45 ॥
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्ष्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ 46 ॥
अपेतमाल्यशोभानि ह्यसम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ 47 ॥
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञगोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ 48 ॥
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसंविग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ 49 ॥
देवायतनचैत्येषु दीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ 50 ॥
मलिनं चाश्रुपूर्णाक्षं दीनं ध्यानपरं कृशम् ।
सस्त्रीपुंसं च पश्यामि जनमुत्कण्ठितं पुरे ॥ 51 ॥
इत्येवमुक्त्वा भरतस्सूतं तं दीनमानसः ।
तान्यनिष्टान्ययोध्यायां प्रेक्ष्य राजगृहं ययौ ॥ 52 ॥
तां शून्यशृङ्गाटकवेश्मरथ्यां रजोऽरुणद्वारकवाटयन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीमिन्द्रपुरप्रकाशां दुःखेन सम्पूर्णतरो बभूव ॥ 53 ॥
बहूनि पश्यन्मनसोऽप्रियाणि यान्यन्यदा नास्य पुरे बभूवुः ।
अवाक्छिरा दीनमना नहृष्टः पितुर्महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekasaptatitamassargaḥ |
sa prān mukho rāja gṛhāt abhiniryāya vīryavān |
tataḥ sudāmāṃ dyutimān samtīrvāvekṣya tāṃ nadīm || 1 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 2 ||
sa prāṅmukho rājagṛhādabhiniryāya rāghavaḥ |
tatassudāmāṃ dyutimān santīryāvekṣya tāṃ nadīm || 3 ||
hlādinīṃ dūrapārāṃ ca pratyaksrotastaraṅgiṇīm |
śatadrūmataracchrīmānnadīmikṣvākunandanaḥ || 4 ||
ailādhāne nadīṃ tīrtvā prāpya cāparaparpaṭān |
śilāmakurvatīṃ tīrtvā āgneyaṃ śalyakarṣaṇam || 5 ||
satyasandhaśśuciśśrīmānprekṣamāṇa śśilāvahām |
atyayātsa mahāśailānvanaṃ caitrarathaṃ prati || 6 ||
sarasvatīṃ ca gaṅgāṃ ca yugmena pratipadyaca |
uttarānvīramatsyānāṃ bhāruṇḍaṃ prāviśadvanam || 7 ||
veginīṃ ca kuliṅgākhyāṃ hlādinīṃ parvatā''vṛtām |
yamunāṃ prāpya santīrṇaḥ balamāśvāsayattadā || 8 ||
saśītīkṛtya tu gātrāṇi klāntānāśvāsya vājinaḥ |
tatra snātvā ca pītvā ca prāyādādāya codakam || 9 ||
rājaputro mahāraṇyamanabhīkṣṇopasevitam |
bhadro bhadreṇa yānena mārutaḥ khamivātyayāt || 10 ||
bhāgīrathīṃ duṣpratarāmaṃśudhāne mahānadīm |
upāyādrāghavastūrṇaṃ prāgvaṭe viśrute pure || 11 ||
sa gaṅgāṃ prāgvaṭe tīrtvā samāyātkuṭikoṣṭhikām |
sabala stāṃ sa tīrtvā'tha samāyāddharmavardhanam || 12 ||
toraṇaṃ dakṣiṇārdhena jambhūprasthamupāgamat |
varūthaṃ ca yayau ramyaṃ grāmaṃ daśarathātmajaḥ || 13 ||
tatra ramye vane vāsaṃ kṛtvā'sau prāṅmukho yayau |
udyānamujjihānāyāḥ priyakā yatra pādapāḥ || 14 ||
sālāṃstu priyakānprāpya śīghrānāsthāya vājinaḥ |
anujñāpyātha bharataḥ vāhinīṃ tvarito yayau || 15 ||
vāsaṃ kṛtvā sarvatīrthe tīrtvā cottānikāṃ nadīm |
anyā nadīśca vividhāḥ pārvatīyaisturaṅgamaiḥ || 16 ||
hastipṛṣṭhakamāsādya kuṭikāmatyavartata |
tatāra ca naravyāghro lauhitye sa kapīvatīm || 17 ||
ekasāle sthāṇumatīṃ vinate gomatīṃ nadīm |
kaliṅganagare cāpi prāpya sālavanaṃ tadā || 18 ||
bharataḥ kṣipramāgacchatsupariśrāntavāhanaḥ |
vanaṃ ca samatītyāśuśarvaryāmaruṇodaye || 19 ||
ayodhyāṃ manunā rājñā nirmitāṃ sandadarśa ha |
tāṃ purīṃ puruṣavyāghrassaptarātroṣitaḥ pathi || 20 ||
ayodhyāmagrato dṛṣṭvā sārathiṃ vākyamabravīt |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 21 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 22 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
eṣā nātipratītā me puṇyodyānā yaśasvinī || 23 ||
ayodhyā dṛśyate dūrātsārathe pāṇḍumṛttikā |
yajvabhirguṇasampannairbrāhmaṇairvedapāragaiḥ || 24 ||
bhūyiṣṭhamṛddhairākīrṇā rājarṣiparipālitā |
ayodhyāyāṃ purā śabdaśśrūyate tumulo mahān || 25 ||
samantānnaranārīṇāṃ tamadya na śruṇomyaham |
udyānāni hi sāyāhne krīḍitvoparatairnaraiḥ || 26 ||
samantātparidhāvadbhiḥ prakāśante mamānyathā |
tānyadyānurudantīva parityaktāni kāmibhiḥ || 27 ||
araṇyabhūteva purī sārathe pratibhāti me |
na hyatra yānairdṛśyante na gajairna ca vājibhiḥ || 28 ||
niryānto vā'bhiyānto vā naramukhyā yathāpuram |
udyānāni purā bhānti mattapramuditāni ca || 29 ||
janānāṃ ratisaṃyogeṣvatyantaguṇavanti ca |
tānyetānyadya paśyāmi nirānandāni sarvaśaḥ || 30 ||
srastaparṇairanupathaṃ vikrośadbhiriva drumaiḥ |
nādyāpi śrūyate śabdaḥ mattānāṃ mṛgapakṣiṇām || 31 ||
saṃraktāṃ madhurāṃ vāṇīṃ kalaṃ vyāharatāṃ bahu |
candanāgarusampṛkto dhūpasammūrchito'tulaḥ || 32 ||
pravāti pavana śśrīmānkinnunādya yathāpuram |
bherīmṛdaṅgavīṇānāṃ koṇasaṅghaṭṭitaḥ punaḥ || 33 ||
kimadya śabdo viratassadā dīnagatiḥ purā |
aniṣṭāni ca pāpāni paśyāmi vividhāni ca || 34 ||
nimittānyamanojñānitena sīdati me manaḥ |
sarvathā kuśalaṃ sūta durlabhaṃ mama banduṣu || 35 ||
tathāhyasati sammohe hṛdayaṃ sīdatīva me |
viṣaṇṇa śśrāntahṛdayastrasta ssululitendriyaḥ || 36 ||
bharataḥ praviveśāśu purīmikṣvākupālitām |
dvāreṇa vaijayantena prāviśacchrāntavāhanaḥ || 37 ||
dvāssthairutthāya vijayaṃ pṛṣṭastai ssahito yayau |
sa tvanekāgrahṛdayo dvāssthaṃ pratyarcya taṃ janam || 38 ||
sūtamaśvapateḥ klāntamabravīttatra rāghavaḥ |
kimahaṃ tvarayā'nītaḥ kāraṇena vinānagha || 39 ||
aśubhāśaṅki hṛdayaṃ śīlaṃ ca patatīva me |
śrutā no yādṛśāḥ pūrvaṃ nṛpatīnāṃ vināśane || 40 ||
ākārāṃstānahaṃ sarvānihapaśyāmi sārathe |
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 41 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 42 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 43 ||
sammārjanavihīnāni paruṣāṇyupalakṣaye || 44 ||
asaṃyata kavāṭāni śrīvihīnāni sarvaśaḥ |
balikarmavihīnāni dhūpasammodanena ca || 45 ||
anāśitakuṭumbāni prabhāhīnajanāni ca |
alakṣmīkāni paśyāmi kuṭumbibhavanānyaham || 46 ||
apetamālyaśobhāni hyasammṛṣṭājirāṇi ca |
devāgārāṇi śūnyāni na cābhānti yathāpuram || 47 ||
devatārcāḥ praviddhāśca yajñagoṣṭhyastathāvidhāḥ |
mālyāpaṇeṣu rājante nādya paṇyāni vā tathā || 48 ||
dṛśyante vaṇijo'pyadya na yathāpūrvamatravai |
dhyānasaṃvignahṛdayāḥ naṣṭavyāpārayantritāḥ || 49 ||
devāyatanacaityeṣu dīnāḥ pakṣigaṇāstathā || 50 ||
malinaṃ cāśrupūrṇākṣaṃ dīnaṃ dhyānaparaṃ kṛśam |
sastrīpuṃsaṃ ca paśyāmi janamutkaṇṭhitaṃ pure || 51 ||
ityevamuktvā bharatassūtaṃ taṃ dīnamānasaḥ |
tānyaniṣṭānyayodhyāyāṃ prekṣya rājagṛhaṃ yayau || 52 ||
tāṃ śūnyaśṛṅgāṭakaveśmarathyāṃ rajo'ruṇadvārakavāṭayantrām |
dṛṣṭvā purīmindrapuraprakāśāṃ duḥkhena sampūrṇataro babhūva || 53 ||
bahūni paśyanmanaso'priyāṇi yānyanyadā nāsya pure babhūvuḥ |
avākchirā dīnamanā nahṛṣṭaḥ piturmahātmā praviveśa veśma || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.