2.64 Ayodhyakanda - Chatuhshashtitama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ।

વધમપ્રતિરૂપં તુ મહર્ષેસ્તસ્ય રાઘવઃ ।

વિલપન્નેવ ધર્માત્મા કૌસલ્યાં પુનરબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

તદજ્ઞાનાન્મહત્પાપં કૃત્વાહં સઙ્કુલેન્દ્રિયઃ ।

એકસ્ત્વચિન્તયં બુધ્યા કથં નુ સુકૃતં ભવેત્ ॥ 2 ॥

તતસ્તં ઘટમાદાય પૂર્ણં પરમવારિણા ।

આશ્રમં તમહં પ્રાપ્ય યથાઽખ્યાતપથં ગતઃ ॥ 3 ॥

તત્રાહં દુર્બલાવન્ધૌ વૃદ્ધાવપરિણાયકૌ ।

અપશ્યં તસ્ય પિતરૌ લૂનપક્ષાવિવ દ્વિજૌ ॥ 4 ॥

તન્નિમિત્તાભિરાસીનૌ કથાભિરપરિશ્રમૌ ।

તામાશાં મત્કૃતે હીનાવુદાસીનાવનાથવત્ ॥ 5 ॥

શોકોપહતચિત્તશ્ચ ભયસન્ત્રસ્તચેતનઃ ।

તચ્ચાઽશ્રમપદં ગત્વા ભૂયશ્શોકમહં ગતઃ ॥ 6 ॥

પદશબ્દં તુ મે શ્રુત્વા મુનિર્વાક્યમભાષત ।

કિં ચિરાયસિ મે પુત્ર પાનીયં ક્ષિપ્રમાનય ॥ 7 ॥

યન્નિમિત્તમિદં તાત સલિલે ક્રીડિતં ત્વયા ।

ઉત્કણ્ઠિતા તે માતેયં પ્રવિશ ક્ષિપ્રમાશ્રમમ્ ॥ 8 ॥

યદ્વ્યલીકં કૃતં પુત્ર માત્રા તે યદિ વા મયા ।

ન તન્મનસિ કર્તવ્યં ત્વયા તાત તપસ્વિના ॥ 9 ॥

ત્વં ગતિસ્ત્વગતીનાં ચક્ષુસ્ત્વં હીનચક્ષુષામ્ ।

સમાસક્તાસ્ત્વયિ પ્રાણાઃ કિં ત્વં નો નાભિભાષસે ॥ 10 ॥

મુનિમવ્યક્તયા વાચા તમહં સજ્જમાનયા ।

હીનવ્યઞ્જનયા પ્રેક્ષ્ય ભીતચિત્ત ઇવાબ્રુવમ્ ॥ 11 ॥

મનસઃ કર્મ ચેષ્ટાભિરભિસંસ્તભ્ય વાગ્બલમ્ ।

આચચક્ષે ત્વહં તસ્મૈ પુત્રવ્યસનજં ભયમ્ ॥ 12 ॥

ક્ષત્રિયોઽહં દશરથો નાહં પુત્રો મહાત્મનઃ ।

સજ્જનાવમતં દુઃખમિદં પ્રાપ્તં સ્વકર્મજમ્ ॥ 13 ॥

ભગવંશ્ચાપહસ્તોઽહં સરયૂતીરમાગતઃ ।

જિઘાંસુશ્શ્વાપદં કઞ્ચિન્નિપાને ચાઽગતં ગજમ્ ॥ 14 ॥

તતશ્શ્રુતો મયા શબ્દો જલે કુમ્ભસ્ય પૂર્યતઃ ।

દ્વિપોઽયમિતિ મત્વાઽયં બાણેનાભિહતો મયા ॥ 15 ॥

ગત્વા નદ્યાસ્તત સ્તીરમપશ્યમિષુણા હૃદિ ।

વિનિર્ભિન્નં ગતપ્રાણં શયાનં ભુવિ તાપસમ્ ॥ 16 ॥

ભગવચ્છશબ્દમાલક્ષ્ય મયા ગજજિઘાંસુના ।

વિસૃપ્ટોઽમ્ભસિ નારાચસ્તેન તે નિહતસ્સુતઃ ॥ 17 ॥

તતસ્તસ્યૈવ વચનાદુપેત્ય પરિતપ્યતઃ ।

સ મયા સહસા બાણ ઉધૃતો મર્મતસ્તદા ॥ 18 ॥

સ ચોધૃતેન બાણેન તત્રૈવ સ્વર્ગમાસ્થિતઃ ।

ભવન્તૌ પિતરૌ શોચન્નન્ધાવિતિ વિલપ્ય ચ ॥ 19 ॥

અજ્ઞાનાદ્ભવતઃ પુત્ર સ્સહસાઽભિહતો મયા ।

શેષમેવં ગતે યત્સ્યાત્તત્પ્રસીદતુ મે મુનિઃ ॥ 20 ॥

સ તચ્ચ્રુત્વા વચઃ ક્રૂરં મયોક્તમઘશંસિના ।

નાશકત્તીવ્રમાયાસમકર્તું ભગવાનૃષિઃ ॥ 21 ॥

સ બાષ્પપૂર્ણવદનો નિશ્શ્વસન્શોકકર્શિતઃ ।

મામુવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમુપસ્થિતમ્ ॥ 22 ॥

યદ્યેતદશુભં કર્મ ન ત્વં મે કથયેસ્સ્વયમ્ ।

ફલેન્મૂર્ધા સ્મ તે રાજન્ સદ્ય શ્શતસહસ્રધા ॥ 23 ॥

ક્ષત્રિયેણ વધો રાજન્ વાનપ્રસ્થે વિશેષતઃ ।

જ્ઞાનપૂર્વં કૃત સ્સ્થાનાચ્ચ્યાવયેદપિ વજ્રિણમ્ ॥ 24 ॥

સપ્તધા તુ ફલેન્મૂર્ધા મુનૌ તપસિ તિષ્ઠતિ ।

જ્ઞાનાદ્વિસૃજતશ્શસ્ત્રં તાદૃશે બ્રહ્માવાદિનિ ॥ 25 ॥

અજ્ઞાનાદ્ધિકૃતં યસ્માદિદં તેનૈવ જવસિ ।

અપિ હ્યદ્ય કુલં ન સ્યાદિક્ષ્વાકૂણાં કુતો ભવાન્ ॥ 26 ॥

નય નૌ નૃપ તં દેશમિતિ માં ચાભ્યભાષત ।

અદ્ય તં દ્રષ્ટુમિચ્છાવઃ પુત્રં પશ્ચિમદર્શનમ્ ॥ 27 ॥

રુધિરેણાવસિક્તાઙ્ગં પ્રકીર્ણાજિનવાસસમ્ ।

શયાનં ભુવિ નિસ્સઞ્જ્ઞં ધર્મ રાજવશં ગતમ્ ॥ 28 ॥

અથાહમેકસ્તં દેશં નીત્વા તૌ ભૃશદુઃખિતૌ ।

અસ્પર્શયમહં પુત્રં તં મુનિં સહ ભાર્યયા ॥ 29 ॥

નાભિવાદયસે માદ્ય ન ચ માઽમભિભાષસે ।

કિં નુ શેષે તુ ભૂમૌ ત્વં વત્સ કિં કુપિતો હ્યસિ ॥ 30 ॥

ન ત્વહં તે પ્રિયં પુત્ર માતરં પશ્ય ધાર્મિક ।

કિં નુ નાલિઙ્ગસે પુત્ર સુકુમાર વચો વદ ॥ 31 ॥

કસ્ય વા¶રાત્રેઽહં શ્રોષ્યામિ હૃદયઙ્ગમમ્ ।

અધીયાનસ્ય મધુરં શાસ્ત્રં વાન્યદ્વિશેષતઃ ॥ 32 ॥

કો માં સન્દ્યામુપાસ્યૈવ સ્નાત્વા હુતહુતાશનઃ ।

શ્લાઘયિષ્યત્યુપાસીનઃ પુત્ર શોકભયાર્દિતમ્ ॥ 33 ॥

કન્દમૂલફલં હૃત્વા કો માં પ્રિયમિવાતિથિમ્ ।

ભોજયિષ્યત્યકર્મણ્યમપ્રગ્રહમનાયકમ્ ॥ 34 ॥

ઇમામન્ધાં ચ વૃદ્ધાં ચ માતરં તે તપસ્વિનીમ્ ।

કથં વત્સ ભરિષ્યામિ કૃપણાં પુત્રગર્ધિનીમ્ ॥ 35 ॥

તિષ્ઠ માં માગમઃ પુત્ર યમસ્ય સદનં પ્રતિ ।

શ્વો મયા સહ ગન્તાસિ જનન્યા ચ સમેધિતઃ ॥ 36 ॥

તતો વૈવસ્વતં દૃષ્ટ્વા તં પ્રવક્ષ્યામિ ભારતીમ્ ।

ક્ષમતાં ધર્મરાજો મે બિભૃયાત્પિતરાવયમ્ ॥ 37 ॥

દાતુમર્હતિ ધર્માત્મા લોકપાલો મહાયશાઃ ।

ઈદૃશસ્ય મમાક્ષય્યા મેકામભયદક્ષિણામ્ ॥ 38 ॥

અપાપોઽસિ યદા પુત્ર નિહતઃ પાપકર્મણા ।

તેન સત્યેન ગચ્છાઽઽશુ યે લોકાશ્શસ્ત્રયોધિનામ્ ॥ 39 ॥

યાન્તિ શૂરા ગતિં યાં ચ સઙ્ગ્રામેષ્વનિવર્તિનઃ ।

હતાસ્ત્વભિમુખાઃ પુત્ર ગતિં તાં પરમાં વ્રજ ॥ 40 ॥

યાં ગતિં સગરશ્શૈબ્યો દિલીપો જનમેજયઃ ।

નહુષો દુન્દુમારશ્ચ પ્રાપ્તાસ્તાં ગચ્છ પુત્રક ॥ 41 ॥

યા ગતિ સ્સર્વસાધૂનાં સ્વાધ્યાયાત્તપસાચ યા ।

યા ભૂમિદસ્યાહિઽતાગ્નેરેકપત્ની વ્રતસ્ય ચ ॥ 42 ॥

ગોસહસ્રપ્રદાતૃણાં યા યા ગુરુભૃતામપિ ।

દેહન્યાસકૃતાં યા ચ તાં ગતિં ગચ્છ પુત્રક ॥ 43 ॥

ન હિ ત્વસ્મિન્કુલે જાતો ગચ્છત્યકુશલાં ગતિમ્ ।

સ તુ યાસ્યતિ યેન ત્વં નિહતો મમ બાન્ધવઃ ॥ 44 ॥

એવં સ કૃપણં તત્ર પર્યદેવયતાસકૃત્ ।

તતોઽસ્મૈ કર્તુમુદકં પ્રવૃત્તસ્સહભાર્યયા ॥ 45 ॥

સ તુ દિવ્યેન રૂપેણ મુનિપુત્રસ્સ્વકર્મભિઃ ।

સ્વર્ગમધ્યારુહત્ક્ષિપ્રં શક્રેણ સહ ધર્મવિત્ ॥ 46 ॥

આબભાષે ચ વૃદ્ધૌ તૌ સહ શક્રેણ તાપસઃ ।

આશ્વાસ્યચ મુહૂર્તં તુ પિતરૌ વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 47 ॥

સ્થાનમસ્મિ મહત્પ્રાપ્તો ભવતોઃ પરિચારણાત્ ।

ભવન્તાવપિ ચ ક્ષિપ્રં મમ મૂલમુપૈષ્યતઃ ॥ 48 ॥

એવમુક્ત્વા તુ દિવ્યેન વિમાનેન વપુષ્મતા ।

આરુરોહ દિવં ક્ષિપ્રં મુનિપુત્રો જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 49 ॥

સ કૃત્વા તૂદકં તૂર્ણં તાપસ સ્સહ ભાર્યયા ।

મામુવાચ મહાતેજાઃ કૃતાઞ્જલિમુપસ્થિતમ્ ॥ 50 ॥

અદ્યૈવ જહિં માં રાજન્મરણે નાસ્તિ મે વ્યથા ।

યચ્છરેણૈકપુત્રં માં ત્વમકર્ષીરપુત્રકમ્ ॥ 51 ॥

ત્વયા તુ યદવિજ્ઞાનાન્નિહતો મે સુતશ્શુચિઃ ।

તેન ત્વામભિશપ્સ્યામિ સુદુઃખમતિદારુણમ્ ॥ 52 ॥

પુત્રવ્યસનજં દુઃખં યદેતન્મમ સામ્પ્રતમ્ ।

એવં ત્વં પુત્રશોકેન રાજન્કાલં કરિષ્યસિ ॥ 53 ॥

અજ્ઞાનાત્તુ હતો યસ્માત્ક્ષત્રિયેણ ત્વયા મુનિઃ ।

તસ્માત્ત્વાં નાવિશત્યાશુ બ્રહ્મહત્યા નરાધિપ ॥ 54 ॥

ત્વામપ્યેતાદૃશો ભાવઃ ક્ષિપ્રમેવ ગમિષ્યતિ ।

જીવિતાન્તકરો ઘોરો દાતારમિવ દક્ષિણા ॥ 55 ॥

એવં શાપં મયિ ન્યસ્ય વિલપ્ય કરુણં બહુ ।

ચિતામારોપ્ય દેહં તન્મિથુનં સ્વર્ગમભ્યયાત્ ॥ 56 ॥

તદેતચ્છિન્તયાનેન સ્મૃતં પાપં મયા સ્વયમ્ ।

તદા બાલ્યાત્કૃતં દેવિ શબ્દવેધ્યનુશિક્ષિણા ॥ 57 ॥

તસ્યાયં કર્મણો દેવિ વિપાકસ્સમુપસ્થિતઃ ।

અપથ્યૈસ્સહમ્ભુક્તે વ્યાધિરન્નરસે યથા ॥ 58 ॥

તસ્માન્મામાગતં ભદ્રે તસ્યોદારસ્ય તદ્વચઃ ।

યદહં પુત્રશોકેન સન્ત્યક્ષ્યામ્યદ્ય જીવિતમ્ ॥ 59 ॥

ચક્ષુભ્યાં ત્વાં ન પશ્યામિ કૌસલ્યે સાધુ માં સ્ફૃશ ।

ઇત્યુક્ત્વા સ રુદંસ્ત્રસ્તો ભાર્યામાહ ચ ભૂમિપઃ ॥ 60 ॥

એતન્મે સદૃશં દેવિ યન્મયા રાઘવે કૃતમ્ ।

સદૃશં તત્તુ તસ્યૈવ યદનેન કૃતં મયિ ॥ 61 ॥

દુર્વૃત્તમપિ કઃ પુત્રં ત્યજેદ્ભુવિ વિચક્ષણઃ ।

કશ્ચ પ્રવ્રાજ્યમાનો વા નાસૂયેત્પિતરં સુતઃ ॥ 62 ॥

યદિ માં સંસ્પૃશેદ્રામસ્સકૃદદ્ય લભેત વા ।

યમક્ષયમનુપ્રાપ્તા દ્રક્ષ્યન્તિ ન હિ માનવાઃ ॥ 63 ॥

ચક્ષુષા ત્વાં ન પશ્યામિ સ્મૃતિર્મમ વિલુપ્યતે ।

દૂતા વૈવસ્વતસ્યૈતે કૌસલ્યે ત્વરયન્તિ મામ્ ॥ 64 ॥

અતસ્તુ કિં દુઃખતરં યદહં જીવિતક્ષયે ।

ન હિ પશ્યામિ ધર્મજ્ઞં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ॥ 65 ॥

તસ્યાદર્શનજશ્શોકસ્સુતસ્યાપ્રતિકર્મણઃ ।

ઉચ્છોષયતિ મે પ્રાણાન્વારિસ્તોકમિવાતપઃ ॥ 66 ॥

ન તે મનુષ્યા દેવાસ્તે યે ચારુશુભકુણ્ડલમ્ ।

મુખં દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય વર્ષે પઞ્ચદશે પુનઃ ॥ 67 ॥

પદ્મપત્રેક્ષણં સુભ્રુ સુદંષ્ટ્રં ચારુનાસિકમ્ ।

ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ રામસ્ય તારાધિપનિભં મુખમ્ ॥ 68 ॥

સદૃશં શારદસ્યેન્દોઃ પુલ્લસ્ય કમલસ્ય ચ ।

સુગન્ધિ મમ નાથસ્ય ધન્યા દ્રક્ષ્યન્તિ તન્મુખમ્ ॥ 69 ॥

નિવૃત્તવનવાસં તમયોધ્યાં પુનરાગતમ્ ।

દ્રક્ષ્યન્તિ સુખિનો રામં શુક્રં માર્ગગતં યથા ॥ 70 ॥

કૌસલ્યે ચિત્તમોહેન હૃદયં સીદતીવ મે ।

વેદયે ન ચ સંયુક્તાન્ શબ્દસ્પર્શરસાનહમ્ ॥ 71 ॥

ચિત્તનાશાદ્વિપદ્યન્તે સર્વાણ્યેન્દ્રિયાણિ મે ।

ક્ષીણસ્નેહસ્ય દીપસ્ય સંસક્તા રશ્મયો યથા ॥ 72 ॥

અયમાત્મભવશ્શોકો મામનાથમચેતનમ્ ।

સંસાદયતિ વેગેન યથા કૂલં નદીરયઃ ॥ 73 ॥

હા રાઘવ મહાબાહો હા મમાઽયાસનાશન ।

હા પિતૃપ્રિય મે નાથ હાઽદ્ય ક્વાસિ ગતસ્સુત ॥ 74 ॥

હા કૌસલ્યે નશિષ્યામિ હા સુમિત્રે તપસ્વિનિ ।

હા નૃશંસે મમામિત્રે કૈકેયિ કુલપાંસનિ ॥ 75 ॥

ઇતિ રામસ્ય માતુશ્ચ સુમિત્રાયાશ્ચ સન્નિધૌ ।

રાજા દશરથ શ્શોચઞ્જીવિતાન્તમુપાગમત્ ॥ 76 ॥

યદા તુ દીનં કથયન્નરાધિપઃ પ્રિયસ્ય પુત્ત્રસ્ય વિવાસનાતુરઃ ।

ગતેઽર્ધરાત્રે ભૃશદુઃખપીડિતસ્તદા જહૌ પ્રાણમુદારદર્શનઃ ॥ 77 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચતુઃષષ્ટિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |

vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||

tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |

ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||

tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |

āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||

tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |

apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||

tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |

tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||

śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |

taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||

padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |

kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||

yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |

utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||

yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |

na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||

tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |

samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||

munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |

hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||

manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |

ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||

kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |

sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||

bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |

jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||

tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |

dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||

gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |

vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||

bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |

visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||

tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |

sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||

sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |

bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||

ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |

śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||

sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |

nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||

sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||

yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |

phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |

jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||

saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |

jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||

ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |

api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||

naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |

adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |

śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||

athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |

asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||

nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |

kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||

na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |

kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||

kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |

adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||

ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |

ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |

bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||

imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |

kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||

tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |

śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |

kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||

dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |

īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||

apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |

tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |

hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||

yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |

nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||

yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |

yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||

gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |

dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||

na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |

sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |

tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||

sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |

svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||

ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |

āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||

sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |

bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||

evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |

āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||

adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |

yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||

tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |

tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |

evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||

ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |

tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||

tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |

jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||

evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |

citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||

tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |

tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||

tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |

apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||

tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |

yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||

cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |

ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||

etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |

sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||

durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |

kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||

yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |

yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |

dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||

atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |

na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||

tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |

ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||

na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |

mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |

dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |

sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||

nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |

drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||

kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |

vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||

cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |

kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||

ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |

saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||

hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |

hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||

hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |

hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||

iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |

rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||

yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |

gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः ।

विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥ 1 ॥

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः ।

एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ 2 ॥

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा ।

आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः ॥ 3 ॥

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।

अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ 4 ॥

तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ ।

तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥ 5 ॥

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः ।

तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः ॥ 6 ॥

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।

किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥ 7 ॥

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।

उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ 8 ॥

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।

न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ 9 ॥

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।

समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥ 10 ॥

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।

हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम् ॥ 11 ॥

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।

आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ 12 ॥

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।

सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ 13 ॥

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।

जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम् ॥ 14 ॥

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।

द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया ॥ 15 ॥

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।

विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ॥ 16 ॥

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।

विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः ॥ 17 ॥

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।

स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा ॥ 18 ॥

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।

भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ 19 ॥

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया ।

शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥ 20 ॥

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना ।

नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥ 21 ॥

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः ।

मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 22 ॥

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम् ।

फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा ॥ 23 ॥

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।

ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ 24 ॥

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।

ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि ॥ 25 ॥

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि ।

अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान् ॥ 26 ॥

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।

अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ 27 ॥

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् ।

शयानं भुवि निस्सञ्ज्ञं धर्म राजवशं गतम् ॥ 28 ॥

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।

अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ 29 ॥

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे ।

किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि ॥ 30 ॥

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।

किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ 31 ॥

कस्य वा¶रात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम् ।

अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ 32 ॥

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।

श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम् ॥ 33 ॥

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।

भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ 34 ॥

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।

कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ 35 ॥

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।

श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ 36 ॥

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।

क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥ 37 ॥

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।

ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ 38 ॥

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।

तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम् ॥ 39 ॥

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।

हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ 40 ॥

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।

नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ 41 ॥

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या ।

या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च ॥ 42 ॥

गोसहस्रप्रदातृणां या या गुरुभृतामपि ।

देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ॥ 43 ॥

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ।

स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः ॥ 44 ॥

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।

ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया ॥ 45 ॥

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः ।

स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित् ॥ 46 ॥

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।

आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ 47 ॥

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।

भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ 48 ॥

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।

आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ 49 ॥

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया ।

मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 50 ॥

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।

यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम् ॥ 51 ॥

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः ।

तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ 52 ॥

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।

एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥ 53 ॥

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।

तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ 54 ॥

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।

जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ 55 ॥

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु ।

चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात् ॥ 56 ॥

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।

तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा ॥ 57 ॥

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः ।

अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ 58 ॥

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।

यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ 59 ॥

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश ।

इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ 60 ॥

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ।

सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि ॥ 61 ॥

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।

कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः ॥ 62 ॥

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा ।

यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ 63 ॥

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।

दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ 64 ॥

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।

न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ 65 ॥

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः ।

उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः ॥ 66 ॥

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।

मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ 67 ॥

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।

धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ 68 ॥

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च ।

सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ 69 ॥

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।

द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ 70 ॥

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे ।

वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ 71 ॥

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे ।

क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा ॥ 72 ॥

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम् ।

संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ 73 ॥

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन ।

हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत ॥ 74 ॥

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।

हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि ॥ 75 ॥

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ ।

राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ 76 ॥

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः ।

गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ 77 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥