2.64 Ayodhyakanda - Chatuhshashtitama Sargah — Oriya Script

ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।

ଅଥ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।

ଵଧମପ୍ରତିରୂପଂ ତୁ ମହର୍ଷେସ୍ତସ୍ଯ ରାଘଵଃ ।

ଵିଲପନ୍ନେଵ ଧର୍ମାତ୍ମା କୌସଲ୍ଯାଂ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥

ତଦଜ୍ଞାନାନ୍ମହତ୍ପାପଂ କୃତ୍ଵାହଂ ସଙ୍କୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ।

ଏକସ୍ତ୍ଵଚିନ୍ତଯଂ ବୁଧ୍ଯା କଥଂ ନୁ ସୁକୃତଂ ଭଵେତ୍ ॥ 2 ॥

ତତସ୍ତଂ ଘଟମାଦାଯ ପୂର୍ଣଂ ପରମଵାରିଣା ।

ଆଶ୍ରମଂ ତମହଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥାଽଖ୍ଯାତପଥଂ ଗତଃ ॥ 3 ॥

ତତ୍ରାହଂ ଦୁର୍ବଲାଵନ୍ଧୌ ଵୃଦ୍ଧାଵପରିଣାଯକୌ ।

ଅପଶ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ପିତରୌ ଲୂନପକ୍ଷାଵିଵ ଦ୍ଵିଜୌ ॥ 4 ॥

ତନ୍ନିମିତ୍ତାଭିରାସୀନୌ କଥାଭିରପରିଶ୍ରମୌ ।

ତାମାଶାଂ ମତ୍କୃତେ ହୀନାଵୁଦାସୀନାଵନାଥଵତ୍ ॥ 5 ॥

ଶୋକୋପହତଚିତ୍ତଶ୍ଚ ଭଯସନ୍ତ୍ରସ୍ତଚେତନଃ ।

ତଚ୍ଚାଽଶ୍ରମପଦଂ ଗତ୍ଵା ଭୂଯଶ୍ଶୋକମହଂ ଗତଃ ॥ 6 ॥

ପଦଶବ୍ଦଂ ତୁ ମେ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମୁନିର୍ଵାକ୍ଯମଭାଷତ ।

କିଂ ଚିରାଯସି ମେ ପୁତ୍ର ପାନୀଯଂ କ୍ଷିପ୍ରମାନଯ ॥ 7 ॥

ଯନ୍ନିମିତ୍ତମିଦଂ ତାତ ସଲିଲେ କ୍ରୀଡିତଂ ତ୍ଵଯା ।

ଉତ୍କଣ୍ଠିତା ତେ ମାତେଯଂ ପ୍ରଵିଶ କ୍ଷିପ୍ରମାଶ୍ରମମ୍ ॥ 8 ॥

ଯଦ୍ଵ୍ଯଲୀକଂ କୃତଂ ପୁତ୍ର ମାତ୍ରା ତେ ଯଦି ଵା ମଯା ।

ନ ତନ୍ମନସି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ତାତ ତପସ୍ଵିନା ॥ 9 ॥

ତ୍ଵଂ ଗତିସ୍ତ୍ଵଗତୀନାଂ ଚକ୍ଷୁସ୍ତ୍ଵଂ ହୀନଚକ୍ଷୁଷାମ୍ ।

ସମାସକ୍ତାସ୍ତ୍ଵଯି ପ୍ରାଣାଃ କିଂ ତ୍ଵଂ ନୋ ନାଭିଭାଷସେ ॥ 10 ॥

ମୁନିମଵ୍ଯକ୍ତଯା ଵାଚା ତମହଂ ସଜ୍ଜମାନଯା ।

ହୀନଵ୍ଯଞ୍ଜନଯା ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଭୀତଚିତ୍ତ ଇଵାବ୍ରୁଵମ୍ ॥ 11 ॥

ମନସଃ କର୍ମ ଚେଷ୍ଟାଭିରଭିସଂସ୍ତଭ୍ଯ ଵାଗ୍ବଲମ୍ ।

ଆଚଚକ୍ଷେ ତ୍ଵହଂ ତସ୍ମୈ ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନଜଂ ଭଯମ୍ ॥ 12 ॥

କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽହଂ ଦଶରଥୋ ନାହଂ ପୁତ୍ରୋ ମହାତ୍ମନଃ ।

ସଜ୍ଜନାଵମତଂ ଦୁଃଖମିଦଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସ୍ଵକର୍ମଜମ୍ ॥ 13 ॥

ଭଗଵଂଶ୍ଚାପହସ୍ତୋଽହଂ ସରଯୂତୀରମାଗତଃ ।

ଜିଘାଂସୁଶ୍ଶ୍ଵାପଦଂ କଞ୍ଚିନ୍ନିପାନେ ଚାଽଗତଂ ଗଜମ୍ ॥ 14 ॥

ତତଶ୍ଶ୍ରୁତୋ ମଯା ଶବ୍ଦୋ ଜଲେ କୁମ୍ଭସ୍ଯ ପୂର୍ଯତଃ ।

ଦ୍ଵିପୋଽଯମିତି ମତ୍ଵାଽଯଂ ବାଣେନାଭିହତୋ ମଯା ॥ 15 ॥

ଗତ୍ଵା ନଦ୍ଯାସ୍ତତ ସ୍ତୀରମପଶ୍ଯମିଷୁଣା ହୃଦି ।

ଵିନିର୍ଭିନ୍ନଂ ଗତପ୍ରାଣଂ ଶଯାନଂ ଭୁଵି ତାପସମ୍ ॥ 16 ॥

ଭଗଵଚ୍ଛଶବ୍ଦମାଲକ୍ଷ୍ଯ ମଯା ଗଜଜିଘାଂସୁନା ।

ଵିସୃପ୍ଟୋଽମ୍ଭସି ନାରାଚସ୍ତେନ ତେ ନିହତସ୍ସୁତଃ ॥ 17 ॥

ତତସ୍ତସ୍ଯୈଵ ଵଚନାଦୁପେତ୍ଯ ପରିତପ୍ଯତଃ ।

ସ ମଯା ସହସା ବାଣ ଉଧୃତୋ ମର୍ମତସ୍ତଦା ॥ 18 ॥

ସ ଚୋଧୃତେନ ବାଣେନ ତତ୍ରୈଵ ସ୍ଵର୍ଗମାସ୍ଥିତଃ ।

ଭଵନ୍ତୌ ପିତରୌ ଶୋଚନ୍ନନ୍ଧାଵିତି ଵିଲପ୍ଯ ଚ ॥ 19 ॥

ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଭଵତଃ ପୁତ୍ର ସ୍ସହସାଽଭିହତୋ ମଯା ।

ଶେଷମେଵଂ ଗତେ ଯତ୍ସ୍ଯାତ୍ତତ୍ପ୍ରସୀଦତୁ ମେ ମୁନିଃ ॥ 20 ॥

ସ ତଚ୍ଚ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚଃ କ୍ରୂରଂ ମଯୋକ୍ତମଘଶଂସିନା ।

ନାଶକତ୍ତୀଵ୍ରମାଯାସମକର୍ତୁଂ ଭଗଵାନୃଷିଃ ॥ 21 ॥

ସ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣଵଦନୋ ନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ଶୋକକର୍ଶିତଃ ।

ମାମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ କୃତାଞ୍ଜଲିମୁପସ୍ଥିତମ୍ ॥ 22 ॥

ଯଦ୍ଯେତଦଶୁଭଂ କର୍ମ ନ ତ୍ଵଂ ମେ କଥଯେସ୍ସ୍ଵଯମ୍ ।

ଫଲେନ୍ମୂର୍ଧା ସ୍ମ ତେ ରାଜନ୍ ସଦ୍ଯ ଶ୍ଶତସହସ୍ରଧା ॥ 23 ॥

କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ଵଧୋ ରାଜନ୍ ଵାନପ୍ରସ୍ଥେ ଵିଶେଷତଃ ।

ଜ୍ଞାନପୂର୍ଵଂ କୃତ ସ୍ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ୍ଯାଵଯେଦପି ଵଜ୍ରିଣମ୍ ॥ 24 ॥

ସପ୍ତଧା ତୁ ଫଲେନ୍ମୂର୍ଧା ମୁନୌ ତପସି ତିଷ୍ଠତି ।

ଜ୍ଞାନାଦ୍ଵିସୃଜତଶ୍ଶସ୍ତ୍ରଂ ତାଦୃଶେ ବ୍ରହ୍ମାଵାଦିନି ॥ 25 ॥

ଅଜ୍ଞାନାଦ୍ଧିକୃତଂ ଯସ୍ମାଦିଦଂ ତେନୈଵ ଜଵସି ।

ଅପି ହ୍ଯଦ୍ଯ କୁଲଂ ନ ସ୍ଯାଦିକ୍ଷ୍ଵାକୂଣାଂ କୁତୋ ଭଵାନ୍ ॥ 26 ॥

ନଯ ନୌ ନୃପ ତଂ ଦେଶମିତି ମାଂ ଚାଭ୍ଯଭାଷତ ।

ଅଦ୍ଯ ତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାଵଃ ପୁତ୍ରଂ ପଶ୍ଚିମଦର୍ଶନମ୍ ॥ 27 ॥

ରୁଧିରେଣାଵସିକ୍ତାଙ୍ଗଂ ପ୍ରକୀର୍ଣାଜିନଵାସସମ୍ ।

ଶଯାନଂ ଭୁଵି ନିସ୍ସଞ୍ଜ୍ଞଂ ଧର୍ମ ରାଜଵଶଂ ଗତମ୍ ॥ 28 ॥

ଅଥାହମେକସ୍ତଂ ଦେଶଂ ନୀତ୍ଵା ତୌ ଭୃଶଦୁଃଖିତୌ ।

ଅସ୍ପର୍ଶଯମହଂ ପୁତ୍ରଂ ତଂ ମୁନିଂ ସହ ଭାର୍ଯଯା ॥ 29 ॥

ନାଭିଵାଦଯସେ ମାଦ୍ଯ ନ ଚ ମାଽମଭିଭାଷସେ ।

କିଂ ନୁ ଶେଷେ ତୁ ଭୂମୌ ତ୍ଵଂ ଵତ୍ସ କିଂ କୁପିତୋ ହ୍ଯସି ॥ 30 ॥

ନ ତ୍ଵହଂ ତେ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ର ମାତରଂ ପଶ୍ଯ ଧାର୍ମିକ ।

କିଂ ନୁ ନାଲିଙ୍ଗସେ ପୁତ୍ର ସୁକୁମାର ଵଚୋ ଵଦ ॥ 31 ॥

କସ୍ଯ ଵା¶ରାତ୍ରେଽହଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯାମି ହୃଦଯଙ୍ଗମମ୍ ।

ଅଧୀଯାନସ୍ଯ ମଧୁରଂ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଵାନ୍ଯଦ୍ଵିଶେଷତଃ ॥ 32 ॥

କୋ ମାଂ ସନ୍ଦ୍ଯାମୁପାସ୍ଯୈଵ ସ୍ନାତ୍ଵା ହୁତହୁତାଶନଃ ।

ଶ୍ଲାଘଯିଷ୍ଯତ୍ଯୁପାସୀନଃ ପୁତ୍ର ଶୋକଭଯାର୍ଦିତମ୍ ॥ 33 ॥

କନ୍ଦମୂଲଫଲଂ ହୃତ୍ଵା କୋ ମାଂ ପ୍ରିଯମିଵାତିଥିମ୍ ।

ଭୋଜଯିଷ୍ଯତ୍ଯକର୍ମଣ୍ଯମପ୍ରଗ୍ରହମନାଯକମ୍ ॥ 34 ॥

ଇମାମନ୍ଧାଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧାଂ ଚ ମାତରଂ ତେ ତପସ୍ଵିନୀମ୍ ।

କଥଂ ଵତ୍ସ ଭରିଷ୍ଯାମି କୃପଣାଂ ପୁତ୍ରଗର୍ଧିନୀମ୍ ॥ 35 ॥

ତିଷ୍ଠ ମାଂ ମାଗମଃ ପୁତ୍ର ଯମସ୍ଯ ସଦନଂ ପ୍ରତି ।

ଶ୍ଵୋ ମଯା ସହ ଗନ୍ତାସି ଜନନ୍ଯା ଚ ସମେଧିତଃ ॥ 36 ॥

ତତୋ ଵୈଵସ୍ଵତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାରତୀମ୍ ।

କ୍ଷମତାଂ ଧର୍ମରାଜୋ ମେ ବିଭୃଯାତ୍ପିତରାଵଯମ୍ ॥ 37 ॥

ଦାତୁମର୍ହତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋକପାଲୋ ମହାଯଶାଃ ।

ଈଦୃଶସ୍ଯ ମମାକ୍ଷଯ୍ଯା ମେକାମଭଯଦକ୍ଷିଣାମ୍ ॥ 38 ॥

ଅପାପୋଽସି ଯଦା ପୁତ୍ର ନିହତଃ ପାପକର୍ମଣା ।

ତେନ ସତ୍ଯେନ ଗଚ୍ଛାଽଽଶୁ ଯେ ଲୋକାଶ୍ଶସ୍ତ୍ରଯୋଧିନାମ୍ ॥ 39 ॥

ଯାନ୍ତି ଶୂରା ଗତିଂ ଯାଂ ଚ ସଙ୍ଗ୍ରାମେଷ୍ଵନିଵର୍ତିନଃ ।

ହତାସ୍ତ୍ଵଭିମୁଖାଃ ପୁତ୍ର ଗତିଂ ତାଂ ପରମାଂ ଵ୍ରଜ ॥ 40 ॥

ଯାଂ ଗତିଂ ସଗରଶ୍ଶୈବ୍ଯୋ ଦିଲୀପୋ ଜନମେଜଯଃ ।

ନହୁଷୋ ଦୁନ୍ଦୁମାରଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତାଂ ଗଚ୍ଛ ପୁତ୍ରକ ॥ 41 ॥

ଯା ଗତି ସ୍ସର୍ଵସାଧୂନାଂ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାତ୍ତପସାଚ ଯା ।

ଯା ଭୂମିଦସ୍ଯାହିଽତାଗ୍ନେରେକପତ୍ନୀ ଵ୍ରତସ୍ଯ ଚ ॥ 42 ॥

ଗୋସହସ୍ରପ୍ରଦାତୃଣାଂ ଯା ଯା ଗୁରୁଭୃତାମପି ।

ଦେହନ୍ଯାସକୃତାଂ ଯା ଚ ତାଂ ଗତିଂ ଗଚ୍ଛ ପୁତ୍ରକ ॥ 43 ॥

ନ ହି ତ୍ଵସ୍ମିନ୍କୁଲେ ଜାତୋ ଗଚ୍ଛତ୍ଯକୁଶଲାଂ ଗତିମ୍ ।

ସ ତୁ ଯାସ୍ଯତି ଯେନ ତ୍ଵଂ ନିହତୋ ମମ ବାନ୍ଧଵଃ ॥ 44 ॥

ଏଵଂ ସ କୃପଣଂ ତତ୍ର ପର୍ଯଦେଵଯତାସକୃତ୍ ।

ତତୋଽସ୍ମୈ କର୍ତୁମୁଦକଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ସହଭାର୍ଯଯା ॥ 45 ॥

ସ ତୁ ଦିଵ୍ଯେନ ରୂପେଣ ମୁନିପୁତ୍ରସ୍ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ ।

ସ୍ଵର୍ଗମଧ୍ଯାରୁହତ୍କ୍ଷିପ୍ରଂ ଶକ୍ରେଣ ସହ ଧର୍ମଵିତ୍ ॥ 46 ॥

ଆବଭାଷେ ଚ ଵୃଦ୍ଧୌ ତୌ ସହ ଶକ୍ରେଣ ତାପସଃ ।

ଆଶ୍ଵାସ୍ଯଚ ମୁହୂର୍ତଂ ତୁ ପିତରୌ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 47 ॥

ସ୍ଥାନମସ୍ମି ମହତ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଭଵତୋଃ ପରିଚାରଣାତ୍ ।

ଭଵନ୍ତାଵପି ଚ କ୍ଷିପ୍ରଂ ମମ ମୂଲମୁପୈଷ୍ଯତଃ ॥ 48 ॥

ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ଦିଵ୍ଯେନ ଵିମାନେନ ଵପୁଷ୍ମତା ।

ଆରୁରୋହ ଦିଵଂ କ୍ଷିପ୍ରଂ ମୁନିପୁତ୍ରୋ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ ॥ 49 ॥

ସ କୃତ୍ଵା ତୂଦକଂ ତୂର୍ଣଂ ତାପସ ସ୍ସହ ଭାର୍ଯଯା ।

ମାମୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ କୃତାଞ୍ଜଲିମୁପସ୍ଥିତମ୍ ॥ 50 ॥

ଅଦ୍ଯୈଵ ଜହିଂ ମାଂ ରାଜନ୍ମରଣେ ନାସ୍ତି ମେ ଵ୍ଯଥା ।

ଯଚ୍ଛରେଣୈକପୁତ୍ରଂ ମାଂ ତ୍ଵମକର୍ଷୀରପୁତ୍ରକମ୍ ॥ 51 ॥

ତ୍ଵଯା ତୁ ଯଦଵିଜ୍ଞାନାନ୍ନିହତୋ ମେ ସୁତଶ୍ଶୁଚିଃ ।

ତେନ ତ୍ଵାମଭିଶପ୍ସ୍ଯାମି ସୁଦୁଃଖମତିଦାରୁଣମ୍ ॥ 52 ॥

ପୁତ୍ରଵ୍ଯସନଜଂ ଦୁଃଖଂ ଯଦେତନ୍ମମ ସାମ୍ପ୍ରତମ୍ ।

ଏଵଂ ତ୍ଵଂ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ରାଜନ୍କାଲଂ କରିଷ୍ଯସି ॥ 53 ॥

ଅଜ୍ଞାନାତ୍ତୁ ହତୋ ଯସ୍ମାତ୍କ୍ଷତ୍ରିଯେଣ ତ୍ଵଯା ମୁନିଃ ।

ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାଂ ନାଵିଶତ୍ଯାଶୁ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନରାଧିପ ॥ 54 ॥

ତ୍ଵାମପ୍ଯେତାଦୃଶୋ ଭାଵଃ କ୍ଷିପ୍ରମେଵ ଗମିଷ୍ଯତି ।

ଜୀଵିତାନ୍ତକରୋ ଘୋରୋ ଦାତାରମିଵ ଦକ୍ଷିଣା ॥ 55 ॥

ଏଵଂ ଶାପଂ ମଯି ନ୍ଯସ୍ଯ ଵିଲପ୍ଯ କରୁଣଂ ବହୁ ।

ଚିତାମାରୋପ୍ଯ ଦେହଂ ତନ୍ମିଥୁନଂ ସ୍ଵର୍ଗମଭ୍ଯଯାତ୍ ॥ 56 ॥

ତଦେତଚ୍ଛିନ୍ତଯାନେନ ସ୍ମୃତଂ ପାପଂ ମଯା ସ୍ଵଯମ୍ ।

ତଦା ବାଲ୍ଯାତ୍କୃତଂ ଦେଵି ଶବ୍ଦଵେଧ୍ଯନୁଶିକ୍ଷିଣା ॥ 57 ॥

ତସ୍ଯାଯଂ କର୍ମଣୋ ଦେଵି ଵିପାକସ୍ସମୁପସ୍ଥିତଃ ।

ଅପଥ୍ଯୈସ୍ସହମ୍ଭୁକ୍ତେ ଵ୍ଯାଧିରନ୍ନରସେ ଯଥା ॥ 58 ॥

ତସ୍ମାନ୍ମାମାଗତଂ ଭଦ୍ରେ ତସ୍ଯୋଦାରସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚଃ ।

ଯଦହଂ ପୁତ୍ରଶୋକେନ ସନ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯଦ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ ॥ 59 ॥

ଚକ୍ଷୁଭ୍ଯାଂ ତ୍ଵାଂ ନ ପଶ୍ଯାମି କୌସଲ୍ଯେ ସାଧୁ ମାଂ ସ୍ଫୃଶ ।

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରୁଦଂସ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ଭାର୍ଯାମାହ ଚ ଭୂମିପଃ ॥ 60 ॥

ଏତନ୍ମେ ସଦୃଶଂ ଦେଵି ଯନ୍ମଯା ରାଘଵେ କୃତମ୍ ।

ସଦୃଶଂ ତତ୍ତୁ ତସ୍ଯୈଵ ଯଦନେନ କୃତଂ ମଯି ॥ 61 ॥

ଦୁର୍ଵୃତ୍ତମପି କଃ ପୁତ୍ରଂ ତ୍ଯଜେଦ୍ଭୁଵି ଵିଚକ୍ଷଣଃ ।

କଶ୍ଚ ପ୍ରଵ୍ରାଜ୍ଯମାନୋ ଵା ନାସୂଯେତ୍ପିତରଂ ସୁତଃ ॥ 62 ॥

ଯଦି ମାଂ ସଂସ୍ପୃଶେଦ୍ରାମସ୍ସକୃଦଦ୍ଯ ଲଭେତ ଵା ।

ଯମକ୍ଷଯମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ନ ହି ମାନଵାଃ ॥ 63 ॥

ଚକ୍ଷୁଷା ତ୍ଵାଂ ନ ପଶ୍ଯାମି ସ୍ମୃତିର୍ମମ ଵିଲୁପ୍ଯତେ ।

ଦୂତା ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯୈତେ କୌସଲ୍ଯେ ତ୍ଵରଯନ୍ତି ମାମ୍ ॥ 64 ॥

ଅତସ୍ତୁ କିଂ ଦୁଃଖତରଂ ଯଦହଂ ଜୀଵିତକ୍ଷଯେ ।

ନ ହି ପଶ୍ଯାମି ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ରାମଂ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍ ॥ 65 ॥

ତସ୍ଯାଦର୍ଶନଜଶ୍ଶୋକସ୍ସୁତସ୍ଯାପ୍ରତିକର୍ମଣଃ ।

ଉଚ୍ଛୋଷଯତି ମେ ପ୍ରାଣାନ୍ଵାରିସ୍ତୋକମିଵାତପଃ ॥ 66 ॥

ନ ତେ ମନୁଷ୍ଯା ଦେଵାସ୍ତେ ଯେ ଚାରୁଶୁଭକୁଣ୍ଡଲମ୍ ।

ମୁଖଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ଵର୍ଷେ ପଞ୍ଚଦଶେ ପୁନଃ ॥ 67 ॥

ପଦ୍ମପତ୍ରେକ୍ଷଣଂ ସୁଭ୍ରୁ ସୁଦଂଷ୍ଟ୍ରଂ ଚାରୁନାସିକମ୍ ।

ଧନ୍ଯା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ତାରାଧିପନିଭଂ ମୁଖମ୍ ॥ 68 ॥

ସଦୃଶଂ ଶାରଦସ୍ଯେନ୍ଦୋଃ ପୁଲ୍ଲସ୍ଯ କମଲସ୍ଯ ଚ ।

ସୁଗନ୍ଧି ମମ ନାଥସ୍ଯ ଧନ୍ଯା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ତନ୍ମୁଖମ୍ ॥ 69 ॥

ନିଵୃତ୍ତଵନଵାସଂ ତମଯୋଧ୍ଯାଂ ପୁନରାଗତମ୍ ।

ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସୁଖିନୋ ରାମଂ ଶୁକ୍ରଂ ମାର୍ଗଗତଂ ଯଥା ॥ 70 ॥

କୌସଲ୍ଯେ ଚିତ୍ତମୋହେନ ହୃଦଯଂ ସୀଦତୀଵ ମେ ।

ଵେଦଯେ ନ ଚ ସଂଯୁକ୍ତାନ୍ ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରସାନହମ୍ ॥ 71 ॥

ଚିତ୍ତନାଶାଦ୍ଵିପଦ୍ଯନ୍ତେ ସର୍ଵାଣ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ମେ ।

କ୍ଷୀଣସ୍ନେହସ୍ଯ ଦୀପସ୍ଯ ସଂସକ୍ତା ରଶ୍ମଯୋ ଯଥା ॥ 72 ॥

ଅଯମାତ୍ମଭଵଶ୍ଶୋକୋ ମାମନାଥମଚେତନମ୍ ।

ସଂସାଦଯତି ଵେଗେନ ଯଥା କୂଲଂ ନଦୀରଯଃ ॥ 73 ॥

ହା ରାଘଵ ମହାବାହୋ ହା ମମାଽଯାସନାଶନ ।

ହା ପିତୃପ୍ରିଯ ମେ ନାଥ ହାଽଦ୍ଯ କ୍ଵାସି ଗତସ୍ସୁତ ॥ 74 ॥

ହା କୌସଲ୍ଯେ ନଶିଷ୍ଯାମି ହା ସୁମିତ୍ରେ ତପସ୍ଵିନି ।

ହା ନୃଶଂସେ ମମାମିତ୍ରେ କୈକେଯି କୁଲପାଂସନି ॥ 75 ॥

ଇତି ରାମସ୍ଯ ମାତୁଶ୍ଚ ସୁମିତ୍ରାଯାଶ୍ଚ ସନ୍ନିଧୌ ।

ରାଜା ଦଶରଥ ଶ୍ଶୋଚଞ୍ଜୀଵିତାନ୍ତମୁପାଗମତ୍ ॥ 76 ॥

ଯଦା ତୁ ଦୀନଂ କଥଯନ୍ନରାଧିପଃ ପ୍ରିଯସ୍ଯ ପୁତ୍ତ୍ରସ୍ଯ ଵିଵାସନାତୁରଃ ।

ଗତେଽର୍ଧରାତ୍ରେ ଭୃଶଦୁଃଖପୀଡିତସ୍ତଦା ଜହୌ ପ୍ରାଣମୁଦାରଦର୍ଶନଃ ॥ 77 ॥

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |

vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||

tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |

ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||

tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |

āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||

tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |

apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||

tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |

tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||

śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |

taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||

padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |

kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||

yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |

utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||

yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |

na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||

tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |

samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||

munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |

hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||

manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |

ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||

kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |

sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||

bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |

jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||

tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |

dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||

gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |

vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||

bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |

visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||

tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |

sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||

sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |

bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||

ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |

śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||

sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |

nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||

sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||

yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |

phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |

jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||

saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |

jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||

ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |

api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||

naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |

adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |

śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||

athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |

asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||

nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |

kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||

na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |

kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||

kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |

adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||

ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |

ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |

bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||

imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |

kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||

tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |

śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |

kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||

dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |

īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||

apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |

tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |

hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||

yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |

nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||

yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |

yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||

gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |

dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||

na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |

sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |

tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||

sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |

svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||

ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |

āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||

sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |

bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||

evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |

āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||

adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |

yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||

tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |

tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |

evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||

ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |

tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||

tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |

jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||

evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |

citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||

tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |

tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||

tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |

apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||

tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |

yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||

cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |

ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||

etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |

sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||

durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |

kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||

yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |

yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |

dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||

atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |

na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||

tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |

ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||

na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |

mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |

dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |

sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||

nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |

drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||

kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |

vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||

cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |

kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||

ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |

saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||

hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |

hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||

hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |

hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||

iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |

rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||

yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |

gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः ।

विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥ 1 ॥

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः ।

एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ 2 ॥

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा ।

आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः ॥ 3 ॥

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।

अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ 4 ॥

तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ ।

तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥ 5 ॥

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः ।

तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः ॥ 6 ॥

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।

किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥ 7 ॥

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।

उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ 8 ॥

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।

न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ 9 ॥

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।

समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥ 10 ॥

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।

हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम् ॥ 11 ॥

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।

आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ 12 ॥

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।

सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ 13 ॥

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।

जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम् ॥ 14 ॥

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।

द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया ॥ 15 ॥

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।

विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ॥ 16 ॥

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।

विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः ॥ 17 ॥

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।

स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा ॥ 18 ॥

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।

भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ 19 ॥

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया ।

शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥ 20 ॥

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना ।

नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥ 21 ॥

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः ।

मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 22 ॥

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम् ।

फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा ॥ 23 ॥

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।

ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ 24 ॥

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।

ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि ॥ 25 ॥

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि ।

अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान् ॥ 26 ॥

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।

अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ 27 ॥

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् ।

शयानं भुवि निस्सञ्ज्ञं धर्म राजवशं गतम् ॥ 28 ॥

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।

अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ 29 ॥

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे ।

किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि ॥ 30 ॥

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।

किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ 31 ॥

कस्य वा¶रात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम् ।

अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ 32 ॥

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।

श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम् ॥ 33 ॥

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।

भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ 34 ॥

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।

कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ 35 ॥

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।

श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ 36 ॥

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।

क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥ 37 ॥

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।

ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ 38 ॥

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।

तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम् ॥ 39 ॥

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।

हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ 40 ॥

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।

नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ 41 ॥

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या ।

या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च ॥ 42 ॥

गोसहस्रप्रदातृणां या या गुरुभृतामपि ।

देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ॥ 43 ॥

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ।

स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः ॥ 44 ॥

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।

ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया ॥ 45 ॥

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः ।

स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित् ॥ 46 ॥

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।

आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ 47 ॥

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।

भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ 48 ॥

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।

आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ 49 ॥

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया ।

मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 50 ॥

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।

यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम् ॥ 51 ॥

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः ।

तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ 52 ॥

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।

एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥ 53 ॥

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।

तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ 54 ॥

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।

जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ 55 ॥

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु ।

चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात् ॥ 56 ॥

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।

तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा ॥ 57 ॥

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः ।

अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ 58 ॥

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।

यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ 59 ॥

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश ।

इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ 60 ॥

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ।

सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि ॥ 61 ॥

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।

कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः ॥ 62 ॥

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा ।

यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ 63 ॥

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।

दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ 64 ॥

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।

न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ 65 ॥

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः ।

उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः ॥ 66 ॥

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।

मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ 67 ॥

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।

धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ 68 ॥

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च ।

सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ 69 ॥

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।

द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ 70 ॥

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे ।

वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ 71 ॥

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे ।

क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा ॥ 72 ॥

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम् ।

संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ 73 ॥

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन ।

हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत ॥ 74 ॥

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।

हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि ॥ 75 ॥

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ ।

राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ 76 ॥

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः ।

गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ 77 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥