ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਃषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਵਧਮਪ੍ਰਤਿਰੂਪਂ ਤੁ ਮਹਰ੍षੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਘਵਃ ।
ਵਿਲਪਨ੍ਨੇਵ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਤਦਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਮਹਤ੍ਪਾਪਂ ਕृਤ੍ਵਾਹਂ ਸਙ੍ਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਏਕਸ੍ਤ੍ਵਚਿਨ੍ਤਯਂ ਬੁਧ੍ਯਾ ਕਥਂ ਨੁ ਸੁਕृਤਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ 2 ॥
ਤਤਸ੍ਤਂ ਘਟਮਾਦਾਯ ਪੂਰ੍ਣਂ ਪਰਮਵਾਰਿਣਾ ।
ਆਸ਼੍ਰਮਂ ਤਮਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਯਥਾऽਖ੍ਯਾਤਪਥਂ ਗਤਃ ॥ 3 ॥
ਤਤ੍ਰਾਹਂ ਦੁਰ੍ਬਲਾਵਨ੍ਧੌ ਵृਦ੍ਧਾਵਪਰਿਣਾਯਕੌ ।
ਅਪਸ਼੍ਯਂ ਤਸ੍ਯ ਪਿਤਰੌ ਲੂਨਪਕ੍षਾਵਿਵ ਦ੍ਵਿਜੌ ॥ 4 ॥
ਤਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਭਿਰਾਸੀਨੌ ਕਥਾਭਿਰਪਰਿਸ਼੍ਰਮੌ ।
ਤਾਮਾਸ਼ਾਂ ਮਤ੍ਕृਤੇ ਹੀਨਾਵੁਦਾਸੀਨਾਵਨਾਥਵਤ੍ ॥ 5 ॥
ਸ਼ੋਕੋਪਹਤਚਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਭਯਸਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਚੇਤਨਃ ।
ਤਚ੍ਚਾऽਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਗਤ੍ਵਾ ਭੂਯਸ਼੍ਸ਼ੋਕਮਹਂ ਗਤਃ ॥ 6 ॥
ਪਦਸ਼ਬ੍ਦਂ ਤੁ ਮੇ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮੁਨਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਭਾषਤ ।
ਕਿਂ ਚਿਰਾਯਸਿ ਮੇ ਪੁਤ੍ਰ ਪਾਨੀਯਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਨਯ ॥ 7 ॥
ਯਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਦਂ ਤਾਤ ਸਲਿਲੇ ਕ੍ਰੀਡਿਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ।
ਉਤ੍ਕਣ੍ਠਿਤਾ ਤੇ ਮਾਤੇਯਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਸ਼੍ਰਮਮ੍ ॥ 8 ॥
ਯਦ੍ਵ੍ਯਲੀਕਂ ਕृਤਂ ਪੁਤ੍ਰ ਮਾਤ੍ਰਾ ਤੇ ਯਦਿ ਵਾ ਮਯਾ ।
ਨ ਤਨ੍ਮਨਸਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਾ ਤਾਤ ਤਪਸ੍ਵਿਨਾ ॥ 9 ॥
ਤ੍ਵਂ ਗਤਿਸ੍ਤ੍ਵਗਤੀਨਾਂ ਚਕ੍षੁਸ੍ਤ੍ਵਂ ਹੀਨਚਕ੍षੁषਾਮ੍ ।
ਸਮਾਸਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਕਿਂ ਤ੍ਵਂ ਨੋ ਨਾਭਿਭਾषਸੇ ॥ 10 ॥
ਮੁਨਿਮਵ੍ਯਕ੍ਤਯਾ ਵਾਚਾ ਤਮਹਂ ਸਜ੍ਜਮਾਨਯਾ ।
ਹੀਨਵ੍ਯਞ੍ਜਨਯਾ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਭੀਤਚਿਤ੍ਤ ਇਵਾਬ੍ਰੁਵਮ੍ ॥ 11 ॥
ਮਨਸਃ ਕਰ੍ਮ ਚੇष੍ਟਾਭਿਰਭਿਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯ ਵਾਗ੍ਬਲਮ੍ ।
ਆਚਚਕ੍षੇ ਤ੍ਵਹਂ ਤਸ੍ਮੈ ਪੁਤ੍ਰਵ੍ਯਸਨਜਂ ਭਯਮ੍ ॥ 12 ॥
ਕ੍षਤ੍ਰਿਯੋऽਹਂ ਦਸ਼ਰਥੋ ਨਾਹਂ ਪੁਤ੍ਰੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਸਜ੍ਜਨਾਵਮਤਂ ਦੁਃਖਮਿਦਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਜਮ੍ ॥ 13 ॥
ਭਗਵਂਸ਼੍ਚਾਪਹਸ੍ਤੋऽਹਂ ਸਰਯੂਤੀਰਮਾਗਤਃ ।
ਜਿਘਾਂਸੁਸ਼੍ਸ਼੍ਵਾਪਦਂ ਕਞ੍ਚਿਨ੍ਨਿਪਾਨੇ ਚਾऽਗਤਂ ਗਜਮ੍ ॥ 14 ॥
ਤਤਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤੋ ਮਯਾ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜਲੇ ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਯਤਃ ।
ਦ੍ਵਿਪੋऽਯਮਿਤਿ ਮਤ੍ਵਾऽਯਂ ਬਾਣੇਨਾਭਿਹਤੋ ਮਯਾ ॥ 15 ॥
ਗਤ੍ਵਾ ਨਦ੍ਯਾਸ੍ਤਤ ਸ੍ਤੀਰਮਪਸ਼੍ਯਮਿषੁਣਾ ਹृਦਿ ।
ਵਿਨਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਂ ਗਤਪ੍ਰਾਣਂ ਸ਼ਯਾਨਂ ਭੁਵਿ ਤਾਪਸਮ੍ ॥ 16 ॥
ਭਗਵਚ੍ਛਸ਼ਬ੍ਦਮਾਲਕ੍ष੍ਯ ਮਯਾ ਗਜਜਿਘਾਂਸੁਨਾ ।
ਵਿਸृਪ੍ਟੋऽਮ੍ਭਸਿ ਨਾਰਾਚਸ੍ਤੇਨ ਤੇ ਨਿਹਤਸ੍ਸੁਤਃ ॥ 17 ॥
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯੈਵ ਵਚਨਾਦੁਪੇਤ੍ਯ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤਃ ।
ਸ ਮਯਾ ਸਹਸਾ ਬਾਣ ਉਧृਤੋ ਮਰ੍ਮਤਸ੍ਤਦਾ ॥ 18 ॥
ਸ ਚੋਧृਤੇਨ ਬਾਣੇਨ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਭਵਨ੍ਤੌ ਪਿਤਰੌ ਸ਼ੋਚਨ੍ਨਨ੍ਧਾਵਿਤਿ ਵਿਲਪ੍ਯ ਚ ॥ 19 ॥
ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਭਵਤਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸ੍ਸਹਸਾऽਭਿਹਤੋ ਮਯਾ ।
ਸ਼ੇषਮੇਵਂ ਗਤੇ ਯਤ੍ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਸੀਦਤੁ ਮੇ ਮੁਨਿਃ ॥ 20 ॥
ਸ ਤਚ੍ਚ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਃ ਕ੍ਰੂਰਂ ਮਯੋਕ੍ਤਮਘਸ਼ਂਸਿਨਾ ।
ਨਾਸ਼ਕਤ੍ਤੀਵ੍ਰਮਾਯਾਸਮਕਰ੍ਤੁਂ ਭਗਵਾਨृषਿਃ ॥ 21 ॥
ਸ ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣਵਦਨੋ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਸ਼ੋਕਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ।
ਮਾਮੁਵਾਚ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 22 ॥
ਯਦ੍ਯੇਤਦਸ਼ੁਭਂ ਕਰ੍ਮ ਨ ਤ੍ਵਂ ਮੇ ਕਥਯੇਸ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਫਲੇਨ੍ਮੂਰ੍ਧਾ ਸ੍ਮ ਤੇ ਰਾਜਨ੍ ਸਦ੍ਯ ਸ਼੍ਸ਼ਤਸਹਸ੍ਰਧਾ ॥ 23 ॥
ਕ੍षਤ੍ਰਿਯੇਣ ਵਧੋ ਰਾਜਨ੍ ਵਾਨਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ।
ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਕृਤ ਸ੍ਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ੍ਯਾਵਯੇਦਪਿ ਵਜ੍ਰਿਣਮ੍ ॥ 24 ॥
ਸਪ੍ਤਧਾ ਤੁ ਫਲੇਨ੍ਮੂਰ੍ਧਾ ਮੁਨੌ ਤਪਸਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ।
ਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਵਿਸृਜਤਸ਼੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਾਦृਸ਼ੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਵਾਦਿਨਿ ॥ 25 ॥
ਅਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਧਿਕृਤਂ ਯਸ੍ਮਾਦਿਦਂ ਤੇਨੈਵ ਜਵਸਿ ।
ਅਪਿ ਹ੍ਯਦ੍ਯ ਕੁਲਂ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਕ੍ष੍ਵਾਕੂਣਾਂ ਕੁਤੋ ਭਵਾਨ੍ ॥ 26 ॥
ਨਯ ਨੌ ਨृਪ ਤਂ ਦੇਸ਼ਮਿਤਿ ਮਾਂ ਚਾਭ੍ਯਭਾषਤ ।
ਅਦ੍ਯ ਤਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਾਵਃ ਪੁਤ੍ਰਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 27 ॥
ਰੁਧਿਰੇਣਾਵਸਿਕ੍ਤਾਙ੍ਗਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਾਜਿਨਵਾਸਸਮ੍ ।
ਸ਼ਯਾਨਂ ਭੁਵਿ ਨਿਸ੍ਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਧਰ੍ਮ ਰਾਜਵਸ਼ਂ ਗਤਮ੍ ॥ 28 ॥
ਅਥਾਹਮੇਕਸ੍ਤਂ ਦੇਸ਼ਂ ਨੀਤ੍ਵਾ ਤੌ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤੌ ।
ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯਮਹਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤਂ ਮੁਨਿਂ ਸਹ ਭਾਰ੍ਯਯਾ ॥ 29 ॥
ਨਾਭਿਵਾਦਯਸੇ ਮਾਦ੍ਯ ਨ ਚ ਮਾऽਮਭਿਭਾषਸੇ ।
ਕਿਂ ਨੁ ਸ਼ੇषੇ ਤੁ ਭੂਮੌ ਤ੍ਵਂ ਵਤ੍ਸ ਕਿਂ ਕੁਪਿਤੋ ਹ੍ਯਸਿ ॥ 30 ॥
ਨ ਤ੍ਵਹਂ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਂ ਪੁਤ੍ਰ ਮਾਤਰਂ ਪਸ਼੍ਯ ਧਾਰ੍ਮਿਕ ।
ਕਿਂ ਨੁ ਨਾਲਿਙ੍ਗਸੇ ਪੁਤ੍ਰ ਸੁਕੁਮਾਰ ਵਚੋ ਵਦ ॥ 31 ॥
ਕਸ੍ਯ ਵਾ¶ਰਾਤ੍ਰੇऽਹਂ ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਾਮਿ ਹृਦਯਙ੍ਗਮਮ੍ ।
ਅਧੀਯਾਨਸ੍ਯ ਮਧੁਰਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਵਾਨ੍ਯਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ 32 ॥
ਕੋ ਮਾਂ ਸਨ੍ਦ੍ਯਾਮੁਪਾਸ੍ਯੈਵ ਸ੍ਨਾਤ੍ਵਾ ਹੁਤਹੁਤਾਸ਼ਨਃ ।
ਸ਼੍ਲਾਘਯਿष੍ਯਤ੍ਯੁਪਾਸੀਨਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ੋਕਭਯਾਰ੍ਦਿਤਮ੍ ॥ 33 ॥
ਕਨ੍ਦਮੂਲਫਲਂ ਹृਤ੍ਵਾ ਕੋ ਮਾਂ ਪ੍ਰਿਯਮਿਵਾਤਿਥਿਮ੍ ।
ਭੋਜਯਿष੍ਯਤ੍ਯਕਰ੍ਮਣ੍ਯਮਪ੍ਰਗ੍ਰਹਮਨਾਯਕਮ੍ ॥ 34 ॥
ਇਮਾਮਨ੍ਧਾਂ ਚ ਵृਦ੍ਧਾਂ ਚ ਮਾਤਰਂ ਤੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ ।
ਕਥਂ ਵਤ੍ਸ ਭਰਿष੍ਯਾਮਿ ਕृਪਣਾਂ ਪੁਤ੍ਰਗਰ੍ਧਿਨੀਮ੍ ॥ 35 ॥
ਤਿष੍ਠ ਮਾਂ ਮਾਗਮਃ ਪੁਤ੍ਰ ਯਮਸ੍ਯ ਸਦਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ।
ਸ਼੍ਵੋ ਮਯਾ ਸਹ ਗਨ੍ਤਾਸਿ ਜਨਨ੍ਯਾ ਚ ਸਮੇਧਿਤਃ ॥ 36 ॥
ਤਤੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਭਾਰਤੀਮ੍ ।
ਕ੍षਮਤਾਂ ਧਰ੍ਮਰਾਜੋ ਮੇ ਬਿਭृਯਾਤ੍ਪਿਤਰਾਵਯਮ੍ ॥ 37 ॥
ਦਾਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਲੋਕਪਾਲੋ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਈਦृਸ਼ਸ੍ਯ ਮਮਾਕ੍षਯ੍ਯਾ ਮੇਕਾਮਭਯਦਕ੍षਿਣਾਮ੍ ॥ 38 ॥
ਅਪਾਪੋऽਸਿ ਯਦਾ ਪੁਤ੍ਰ ਨਿਹਤਃ ਪਾਪਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਤੇਨ ਸਤ੍ਯੇਨ ਗਚ੍ਛਾऽऽਸ਼ੁ ਯੇ ਲੋਕਾਸ਼੍ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਯੋਧਿਨਾਮ੍ ॥ 39 ॥
ਯਾਨ੍ਤਿ ਸ਼ੂਰਾ ਗਤਿਂ ਯਾਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇष੍ਵਨਿਵਰ੍ਤਿਨਃ ।
ਹਤਾਸ੍ਤ੍ਵਭਿਮੁਖਾਃ ਪੁਤ੍ਰ ਗਤਿਂ ਤਾਂ ਪਰਮਾਂ ਵ੍ਰਜ ॥ 40 ॥
ਯਾਂ ਗਤਿਂ ਸਗਰਸ਼੍ਸ਼ੈਬ੍ਯੋ ਦਿਲੀਪੋ ਜਨਮੇਜਯਃ ।
ਨਹੁषੋ ਦੁਨ੍ਦੁਮਾਰਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ੍ਤਾਂ ਗਚ੍ਛ ਪੁਤ੍ਰਕ ॥ 41 ॥
ਯਾ ਗਤਿ ਸ੍ਸਰ੍ਵਸਾਧੂਨਾਂ ਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਤ੍ਤਪਸਾਚ ਯਾ ।
ਯਾ ਭੂਮਿਦਸ੍ਯਾਹਿऽਤਾਗ੍ਨੇਰੇਕਪਤ੍ਨੀ ਵ੍ਰਤਸ੍ਯ ਚ ॥ 42 ॥
ਗੋਸਹਸ੍ਰਪ੍ਰਦਾਤृਣਾਂ ਯਾ ਯਾ ਗੁਰੁਭृਤਾਮਪਿ ।
ਦੇਹਨ੍ਯਾਸਕृਤਾਂ ਯਾ ਚ ਤਾਂ ਗਤਿਂ ਗਚ੍ਛ ਪੁਤ੍ਰਕ ॥ 43 ॥
ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਕੁਲੇ ਜਾਤੋ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਕੁਸ਼ਲਾਂ ਗਤਿਮ੍ ।
ਸ ਤੁ ਯਾਸ੍ਯਤਿ ਯੇਨ ਤ੍ਵਂ ਨਿਹਤੋ ਮਮ ਬਾਨ੍ਧਵਃ ॥ 44 ॥
ਏਵਂ ਸ ਕृਪਣਂ ਤਤ੍ਰ ਪਰ੍ਯਦੇਵਯਤਾਸਕृਤ੍ ।
ਤਤੋऽਸ੍ਮੈ ਕਰ੍ਤੁਮੁਦਕਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਸ੍ਸਹਭਾਰ੍ਯਯਾ ॥ 45 ॥
ਸ ਤੁ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਰੂਪੇਣ ਮੁਨਿਪੁਤ੍ਰਸ੍ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ।
ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਧ੍ਯਾਰੁਹਤ੍ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਸ਼ਕ੍ਰੇਣ ਸਹ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ ॥ 46 ॥
ਆਬਭਾषੇ ਚ ਵृਦ੍ਧੌ ਤੌ ਸਹ ਸ਼ਕ੍ਰੇਣ ਤਾਪਸਃ ।
ਆਸ਼੍ਵਾਸ੍ਯਚ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਤੁ ਪਿਤਰੌ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 47 ॥
ਸ੍ਥਾਨਮਸ੍ਮਿ ਮਹਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਭਵਤੋਃ ਪਰਿਚਾਰਣਾਤ੍ ।
ਭਵਨ੍ਤਾਵਪਿ ਚ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਮਮ ਮੂਲਮੁਪੈष੍ਯਤਃ ॥ 48 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਦਿਵ੍ਯੇਨ ਵਿਮਾਨੇਨ ਵਪੁष੍ਮਤਾ ।
ਆਰੁਰੋਹ ਦਿਵਂ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਮੁਨਿਪੁਤ੍ਰੋ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 49 ॥
ਸ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੂਦਕਂ ਤੂਰ੍ਣਂ ਤਾਪਸ ਸ੍ਸਹ ਭਾਰ੍ਯਯਾ ।
ਮਾਮੁਵਾਚ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 50 ॥
ਅਦ੍ਯੈਵ ਜਹਿਂ ਮਾਂ ਰਾਜਨ੍ਮਰਣੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਮੇ ਵ੍ਯਥਾ ।
ਯਚ੍ਛਰੇਣੈਕਪੁਤ੍ਰਂ ਮਾਂ ਤ੍ਵਮਕਰ੍षੀਰਪੁਤ੍ਰਕਮ੍ ॥ 51 ॥
ਤ੍ਵਯਾ ਤੁ ਯਦਵਿਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨਿਹਤੋ ਮੇ ਸੁਤਸ਼੍ਸ਼ੁਚਿਃ ।
ਤੇਨ ਤ੍ਵਾਮਭਿਸ਼ਪ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸੁਦੁਃਖਮਤਿਦਾਰੁਣਮ੍ ॥ 52 ॥
ਪੁਤ੍ਰਵ੍ਯਸਨਜਂ ਦੁਃਖਂ ਯਦੇਤਨ੍ਮਮ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮ੍ ।
ਏਵਂ ਤ੍ਵਂ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕੇਨ ਰਾਜਨ੍ਕਾਲਂ ਕਰਿष੍ਯਸਿ ॥ 53 ॥
ਅਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤੁ ਹਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕ੍षਤ੍ਰਿਯੇਣ ਤ੍ਵਯਾ ਮੁਨਿਃ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਾਂ ਨਾਵਿਸ਼ਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾ ਨਰਾਧਿਪ ॥ 54 ॥
ਤ੍ਵਾਮਪ੍ਯੇਤਾਦृਸ਼ੋ ਭਾਵਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੇਵ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ।
ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਕਰੋ ਘੋਰੋ ਦਾਤਾਰਮਿਵ ਦਕ੍षਿਣਾ ॥ 55 ॥
ਏਵਂ ਸ਼ਾਪਂ ਮਯਿ ਨ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਲਪ੍ਯ ਕਰੁਣਂ ਬਹੁ ।
ਚਿਤਾਮਾਰੋਪ੍ਯ ਦੇਹਂ ਤਨ੍ਮਿਥੁਨਂ ਸ੍ਵਰ੍ਗਮਭ੍ਯਯਾਤ੍ ॥ 56 ॥
ਤਦੇਤਚ੍ਛਿਨ੍ਤਯਾਨੇਨ ਸ੍ਮृਤਂ ਪਾਪਂ ਮਯਾ ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਤਦਾ ਬਾਲ੍ਯਾਤ੍ਕृਤਂ ਦੇਵਿ ਸ਼ਬ੍ਦਵੇਧ੍ਯਨੁਸ਼ਿਕ੍षਿਣਾ ॥ 57 ॥
ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਕਰ੍ਮਣੋ ਦੇਵਿ ਵਿਪਾਕਸ੍ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਅਪਥ੍ਯੈਸ੍ਸਹਮ੍ਭੁਕ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਿਰਨ੍ਨਰਸੇ ਯਥਾ ॥ 58 ॥
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਾਮਾਗਤਂ ਭਦ੍ਰੇ ਤਸ੍ਯੋਦਾਰਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਃ ।
ਯਦਹਂ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕੇਨ ਸਨ੍ਤ੍ਯਕ੍ष੍ਯਾਮ੍ਯਦ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥ 59 ॥
ਚਕ੍षੁਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਵਾਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਸਾਧੁ ਮਾਂ ਸ੍ਫृਸ਼ ।
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਰੁਦਂਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤੋ ਭਾਰ੍ਯਾਮਾਹ ਚ ਭੂਮਿਪਃ ॥ 60 ॥
ਏਤਨ੍ਮੇ ਸਦृਸ਼ਂ ਦੇਵਿ ਯਨ੍ਮਯਾ ਰਾਘਵੇ ਕृਤਮ੍ ।
ਸਦृਸ਼ਂ ਤਤ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯੈਵ ਯਦਨੇਨ ਕृਤਂ ਮਯਿ ॥ 61 ॥
ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਮਪਿ ਕਃ ਪੁਤ੍ਰਂ ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਭੁਵਿ ਵਿਚਕ੍षਣਃ ।
ਕਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜ੍ਯਮਾਨੋ ਵਾ ਨਾਸੂਯੇਤ੍ਪਿਤਰਂ ਸੁਤਃ ॥ 62 ॥
ਯਦਿ ਮਾਂ ਸਂਸ੍ਪृਸ਼ੇਦ੍ਰਾਮਸ੍ਸਕृਦਦ੍ਯ ਲਭੇਤ ਵਾ ।
ਯਮਕ੍षਯਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਨ ਹਿ ਮਾਨਵਾਃ ॥ 63 ॥
ਚਕ੍षੁषਾ ਤ੍ਵਾਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ੍ਮृਤਿਰ੍ਮਮ ਵਿਲੁਪ੍ਯਤੇ ।
ਦੂਤਾ ਵੈਵਸ੍ਵਤਸ੍ਯੈਤੇ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਤ੍ਵਰਯਨ੍ਤਿ ਮਾਮ੍ ॥ 64 ॥
ਅਤਸ੍ਤੁ ਕਿਂ ਦੁਃਖਤਰਂ ਯਦਹਂ ਜੀਵਿਤਕ੍षਯੇ ।
ਨ ਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਂ ਰਾਮਂ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 65 ॥
ਤਸ੍ਯਾਦਰ੍ਸ਼ਨਜਸ਼੍ਸ਼ੋਕਸ੍ਸੁਤਸ੍ਯਾਪ੍ਰਤਿਕਰ੍ਮਣਃ ।
ਉਚ੍ਛੋषਯਤਿ ਮੇ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਵਾਰਿਸ੍ਤੋਕਮਿਵਾਤਪਃ ॥ 66 ॥
ਨ ਤੇ ਮਨੁष੍ਯਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤੇ ਯੇ ਚਾਰੁਸ਼ੁਭਕੁਣ੍ਡਲਮ੍ ।
ਮੁਖਂ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਰ੍षੇ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੇ ਪੁਨਃ ॥ 67 ॥
ਪਦ੍ਮਪਤ੍ਰੇਕ੍षਣਂ ਸੁਭ੍ਰੁ ਸੁਦਂष੍ਟ੍ਰਂ ਚਾਰੁਨਾਸਿਕਮ੍ ।
ਧਨ੍ਯਾ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਤਾਰਾਧਿਪਨਿਭਂ ਮੁਖਮ੍ ॥ 68 ॥
ਸਦृਸ਼ਂ ਸ਼ਾਰਦਸ੍ਯੇਨ੍ਦੋਃ ਪੁਲ੍ਲਸ੍ਯ ਕਮਲਸ੍ਯ ਚ ।
ਸੁਗਨ੍ਧਿ ਮਮ ਨਾਥਸ੍ਯ ਧਨ੍ਯਾ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਤਨ੍ਮੁਖਮ੍ ॥ 69 ॥
ਨਿਵृਤ੍ਤਵਨਵਾਸਂ ਤਮਯੋਧ੍ਯਾਂ ਪੁਨਰਾਗਤਮ੍ ।
ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਨ੍ਤਿ ਸੁਖਿਨੋ ਰਾਮਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਮਾਰ੍ਗਗਤਂ ਯਥਾ ॥ 70 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਚਿਤ੍ਤਮੋਹੇਨ ਹृਦਯਂ ਸੀਦਤੀਵ ਮੇ ।
ਵੇਦਯੇ ਨ ਚ ਸਂਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰਸਾਨਹਮ੍ ॥ 71 ॥
ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਾਦ੍ਵਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮੇ ।
ਕ੍षੀਣਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਦੀਪਸ੍ਯ ਸਂਸਕ੍ਤਾ ਰਸ਼੍ਮਯੋ ਯਥਾ ॥ 72 ॥
ਅਯਮਾਤ੍ਮਭਵਸ਼੍ਸ਼ੋਕੋ ਮਾਮਨਾਥਮਚੇਤਨਮ੍ ।
ਸਂਸਾਦਯਤਿ ਵੇਗੇਨ ਯਥਾ ਕੂਲਂ ਨਦੀਰਯਃ ॥ 73 ॥
ਹਾ ਰਾਘਵ ਮਹਾਬਾਹੋ ਹਾ ਮਮਾऽਯਾਸਨਾਸ਼ਨ ।
ਹਾ ਪਿਤृਪ੍ਰਿਯ ਮੇ ਨਾਥ ਹਾऽਦ੍ਯ ਕ੍ਵਾਸਿ ਗਤਸ੍ਸੁਤ ॥ 74 ॥
ਹਾ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਨਸ਼ਿष੍ਯਾਮਿ ਹਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰੇ ਤਪਸ੍ਵਿਨਿ ।
ਹਾ ਨृਸ਼ਂਸੇ ਮਮਾਮਿਤ੍ਰੇ ਕੈਕੇਯਿ ਕੁਲਪਾਂਸਨਿ ॥ 75 ॥
ਇਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯ ਮਾਤੁਸ਼੍ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਨ੍ਨਿਧੌ ।
ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਸ਼੍ਸ਼ੋਚਞ੍ਜੀਵਿਤਾਨ੍ਤਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 76 ॥
ਯਦਾ ਤੁ ਦੀਨਂ ਕਥਯਨ੍ਨਰਾਧਿਪਃ ਪ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਵਾਸਨਾਤੁਰਃ ।
ਗਤੇऽਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰੇ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਪੀਡਿਤਸ੍ਤਦਾ ਜਹੌ ਪ੍ਰਾਣਮੁਦਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥ 77 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |
vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |
ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||
tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||
śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |
taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||
tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||
tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||
bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |
sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||
sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |
śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||
sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||
sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||
yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |
phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||
nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |
kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||
na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||
kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||
ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||
imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||
tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||
dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |
īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||
apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||
yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |
nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||
yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |
yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||
gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||
na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |
sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||
sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||
ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |
āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||
sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||
evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||
adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||
tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||
ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||
tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |
jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||
evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |
citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||
tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |
tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||
tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |
apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||
tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||
cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |
ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||
etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||
durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |
kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||
yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||
tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |
ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||
na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||
padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||
nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||
kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |
vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||
cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |
kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||
ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||
hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |
hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||
hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |
hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||
iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |
rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||
yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥ 1 ॥
तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः ।
एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ 2 ॥
ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा ।
आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः ॥ 3 ॥
तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।
अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ 4 ॥
तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ ।
तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥ 5 ॥
शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः ॥ 6 ॥
पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।
किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥ 7 ॥
यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।
उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ 8 ॥
यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ 9 ॥
त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।
समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥ 10 ॥
मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।
हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम् ॥ 11 ॥
मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।
आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ 12 ॥
क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।
सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ 13 ॥
भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।
जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम् ॥ 14 ॥
ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया ॥ 15 ॥
गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ॥ 16 ॥
भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।
विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः ॥ 17 ॥
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा ॥ 18 ॥
स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।
भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ 19 ॥
अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया ।
शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥ 20 ॥
स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥ 21 ॥
स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः ।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 22 ॥
यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम् ।
फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा ॥ 23 ॥
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ 24 ॥
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि ॥ 25 ॥
अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि ।
अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान् ॥ 26 ॥
नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।
अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ 27 ॥
रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् ।
शयानं भुवि निस्सञ्ज्ञं धर्म राजवशं गतम् ॥ 28 ॥
अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।
अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ 29 ॥
नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे ।
किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि ॥ 30 ॥
न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।
किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ 31 ॥
कस्य वा¶रात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम् ।
अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ 32 ॥
को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।
श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम् ॥ 33 ॥
कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।
भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ 34 ॥
इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।
कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ 35 ॥
तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।
श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ 36 ॥
ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥ 37 ॥
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ 38 ॥
अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।
तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम् ॥ 39 ॥
यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।
हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ 40 ॥
यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ 41 ॥
या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या ।
या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च ॥ 42 ॥
गोसहस्रप्रदातृणां या या गुरुभृतामपि ।
देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ॥ 43 ॥
न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः ॥ 44 ॥
एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।
ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया ॥ 45 ॥
स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः ।
स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित् ॥ 46 ॥
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ 47 ॥
स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।
भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ 48 ॥
एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ 49 ॥
स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया ।
मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 50 ॥
अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।
यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम् ॥ 51 ॥
त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः ।
तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ 52 ॥
पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।
एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥ 53 ॥
अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ 54 ॥
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ 55 ॥
एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु ।
चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात् ॥ 56 ॥
तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा ॥ 57 ॥
तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः ।
अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ 58 ॥
तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।
यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ 59 ॥
चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ 60 ॥
एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि ॥ 61 ॥
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः ॥ 62 ॥
यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ 63 ॥
चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ 64 ॥
अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ 65 ॥
तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः ॥ 66 ॥
न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।
मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ 67 ॥
पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ 68 ॥
सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ 69 ॥
निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ 70 ॥
कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे ।
वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ 71 ॥
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे ।
क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा ॥ 72 ॥
अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम् ।
संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ 73 ॥
हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत ॥ 74 ॥
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि ॥ 75 ॥
इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ ।
राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ 76 ॥
यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः ।
गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ 77 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |
vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||
tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |
ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||
tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |
āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||
tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |
apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||
tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |
tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||
śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |
taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||
padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |
kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||
yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |
utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||
yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |
na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||
tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |
samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||
munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |
hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||
manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |
ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||
kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |
sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||
bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |
jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||
tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |
dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||
gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |
vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||
bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |
visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||
tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |
sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||
sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |
bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||
ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |
śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||
sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |
nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||
sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||
yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |
phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||
kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |
jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||
saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |
jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||
ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |
api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||
naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |
adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||
rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |
śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||
athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |
asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||
nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |
kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||
na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |
kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||
kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |
adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||
ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |
ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||
kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |
bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||
imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |
kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||
tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |
śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||
tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |
kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||
dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |
īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||
apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |
tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||
yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |
hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||
yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |
nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||
yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |
yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||
gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |
dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||
na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |
sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||
evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |
tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||
sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |
svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||
ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |
āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||
sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |
bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||
evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |
āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||
sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |
māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||
adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |
yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||
tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |
tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||
putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |
evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||
ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |
tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||
tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |
jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||
evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |
citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||
tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |
tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||
tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |
apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||
tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |
yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||
cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |
ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||
etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |
sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||
durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |
kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||
yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |
yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||
cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |
dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||
atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |
na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||
tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |
ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||
na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |
mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||
padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |
dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||
sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |
sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||
nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |
drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||
kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |
vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||
cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |
kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||
ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |
saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||
hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |
hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||
hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |
hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||
iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |
rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||
yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |
gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.