ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰੇ ਨਿष੍ਕ੍ਰਾਮਤਿ ਕृਤਾਞ੍ਜਲੌ ।
ਆਰ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਹਾਨ੍ ਜਜ੍ਞੇ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਨ੍ਤਃਪੁਰੇ ਤਦਾ ॥ 1 ॥
ਕृਤ੍ਯੇष੍ਵਚੋਦਿਤਃ ਪਿਤ੍ਰਾ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃਪੁਰਸ੍ਯ ਚ ।
ਗਤਿਰ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ਰਣਂ ਚਾਪਿ ਸ ਰਾਮੋऽਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ॥ 2 ॥
ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਯਾਂ ਯਥਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਜਨਨ੍ਯਾਂ ਵਰ੍ਤਤੇ ਸਦਾ ।
ਤਥੈਵ ਵਰ੍ਤਤੇऽਸ੍ਮਾਸੁ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਭृਤਿ ਰਾਘਵਃ ॥ 3 ॥
ਨ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯਤ੍ਯਭਿਸ਼ਪ੍ਤੋऽਪਿ ਕ੍ਰੋਧਨੀਯਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯਨ੍ ।
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਪ੍ਰਸਾਦਯਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਸ ਇਤੋऽਦ੍ਯ ਪ੍ਰਵਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ॥ 4 ॥
ਅਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬਤ ਨੋ ਰਾਜਾ ਜੀਵਲੋਕਂ ਚਰਤ੍ਯਯਮ੍ ।
ਯੋ ਗਤਿਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜਤਿ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 5 ॥
ਇਤਿ ਸਰ੍ਵਾ ਮਹਿष੍ਯਸ੍ਤਾ ਵਿਵਤ੍ਸਾ ਇਵ ਧੇਨਵਃ ।
ਪਤਿਮਾਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਚੈਵ ਸਸ੍ਵਰਂ ਚਾਪਿ ਚੁਕ੍ਰੁਸ਼ੁਃ ॥ 6 ॥
ਸ ਹਿ ਚਾਨ੍ਤਃਪੁਰੇ ਘੋਰਮਾਰ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਂ ਮਹੀਪਤਿਃ ।
ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਭਿਸਨ੍ਤਪ੍ਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਲੀਯਤਾऽਸਨੇ ॥ 7 ॥
ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਭृਸ਼ਮਾਯਸ੍ਤੋ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨਿਵ ਕੁਞ੍ਜਰਃ ।
ਜਗਾਮ ਸਹਿਤੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਮਾਤੁਰਨ੍ਤਃਪੁਰਂ ਵਸ਼ੀ ॥ 8 ॥
ਸੋऽਪਸ਼੍ਯਤ੍ਪੁਰੁषਂ ਤਤ੍ਰ ਵृਦ੍ਧਂ ਪਰਮਪੂਜਿਤਮ੍ ।
ਉਪਵਿष੍ਟਂ ਗृਹਦ੍ਵਾਰਿ ਤਿष੍ਠਤਸ਼੍ਚਾਪਰਾਨ੍ਬਹੂਨ੍ ॥ 9 ॥
ਦृष੍ਟ੍ਵੈਵ ਤੁ ਤਦਾ ਰਾਮਂ ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਸਹਸੋਤ੍ਥਿਤਾਃ ।
ਜਯੇਨ ਜਯਤਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 10 ॥
ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਾਂ ਕਕ੍ष੍ਯਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾਯਾਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸਃ ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਵੇਦਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਵृਦ੍ਧਾਨ੍ਰਾਜ੍ਞਾऽਭਿਸਤ੍ਕृਤਾਨ੍ ॥ 11 ॥
ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਤਾਨ੍ਵਿਪ੍ਰਾਂਸ੍ਤृਤੀਯਾਯਾਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸਃ ।
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਵृਦ੍ਧਾਸ੍ਤਥਾ ਬਾਲਾ ਦ੍ਵਾਰਰਕ੍षਣਤਤ੍ਪਰਾਃ ॥ 12 ॥
ਵਰ੍ਧਯਿਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਾਸ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਚ ਗृਹਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।
ਨ੍ਯਵੇਦਯਨ੍ਤ ਤ੍ਵਰਿਤਾ ਰਾਮਮਾਤੁਃ ਪ੍ਰਿਯਂ ਤਦਾ ॥ 13 ॥
ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾਪਿ ਤਦਾ ਦੇਵੀ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਸਮਾਹਿਤਾ ।
ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਤ੍ਵਕਰੋਤ੍ਪੂਜਾਂ ਵਿष੍ਣੋਃ ਪੁਤ੍ਰਹਿਤੈषਿਣੀ ॥ 14 ॥
ਸਾ ਕ੍षੌਮਵਸਨਾ ਹृष੍ਟਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵ੍ਰਤਪਰਾਯਣਾ ।
ਅਗ੍ਨਿਂ ਜੁਹੋਤਿ ਸ੍ਮ ਤਦਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਤ੍ਕृਤਮਙ੍ਗਲਾ ॥ 15 ॥
ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਚ ਤਦਾ ਰਾਮੋ ਮਾਤੁਰਨ੍ਤਃਪੁਰਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਮਾਤਰਂ ਤਤ੍ਰ ਹਾਵਯਨ੍ਤੀਂ ਹੁਤਾਸ਼ਨਮ੍ ॥ 16 ॥
ਦੇਵਕਾਰ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਚ ਤਤ੍ਰਾਪਸ਼੍ਯਤ੍ਸਮੁਦ੍ਯਤਮ੍ ।
ਦਧ੍ਯਕ੍षਤਂ ਘृਤਂ ਚੈਵ ਮੋਦਕਾਨ੍ਹਵਿषਸ੍ਤਥਾ ॥ 17 ॥
ਲਾਜਾਨ੍ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਨਿ ਪਾਯਸਂ ਕृਸਰਂ ਤਥਾ ।
ਸਮਿਧਃ ਪੂਰ੍ਣਕੁਮ੍ਭਾਂਸ਼੍ਚ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਃ ॥ 18 ॥
ਤਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਕ੍षੌਮਸਂਵੀਤਾਂ ਵ੍ਰਤਯੋਗੇਨ ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਮ੍ ।
ਤਰ੍ਪਯਨ੍ਤੀਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਦ੍ਭਿਰ੍ਦੇਵਤਾਂ ਦੇਵਵਰ੍ਣਿਨੀਮ੍ ॥ 19 ॥
ਸਾ ਚਿਰਸ੍ਯਾਤ੍ਮਜਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਾਤृਨਨ੍ਦਨਮਾਗਤਮ੍ ।
ਅਭਿਚਕ੍ਰਾਮ ਸਂਹृष੍ਟਾ ਕਿਸ਼ੋਰਂ ਬਡਬਾ ਯਥਾ ॥ 20 ॥
ਸ ਮਾਤਰਮਭਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਮੁਪਸਙ੍ਗृਹ੍ਯ ਰਾਘਵਃ ।
ਪਰਿष੍ਵਕ੍ਤਸ਼੍ਚ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਮੁਪਾਘ੍ਰਾਤਸ਼੍ਚ ਮੂਰ੍ਧਨਿ ॥ 21 ॥
ਤਮੁਵਾਚ ਦੁਰਾਧਰ੍षਂ ਰਾਘਵਂ ਸੁਤਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਕੌਸ਼ਲ੍ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਵਾਤ੍ਸਲ੍ਯਾਦਿਦਂ ਪ੍ਰਿਯਹਿਤਂ ਵਚਃ ॥ 22 ॥
ਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਨਾਂ ਰਾਜਰ੍षੀਣਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਹ੍ਯਾਯੁਸ਼੍ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਂ ਚ ਧਰ੍ਮਂ ਚੋਪਹਿਤਂ ਕੁਲੇ ॥ 23 ॥
ਸਤ੍ਯਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਂ ਪਿਤਰਂ ਰਾਜਾਨਂ ਪਸ਼੍ਯ ਰਾਘਵ ।
ਅਦ੍ਯੈਵ ਹਿ ਤ੍ਵਾਂ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯੇऽਭਿषੇਕ੍ष੍ਯਤਿ ॥ 24 ॥
ਦਤ੍ਤਮਾਸਨਮਾਲਭ੍ਯ ਭੋਜਨੇਨ ਨਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਃ ।
ਮਾਤਰਂ ਰਾਘਵਃ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵ੍ਰੀਡਾਤ੍ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯਾਞ੍ਜਲਿਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 25 ॥
ਸ ਸ੍ਵਭਾਵਵਿਨੀਤਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਾਚ੍ਚ ਤਦਾ ਨਤਃ ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਮਾਪ੍ਰष੍ਟੁਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥ 26 ॥
ਦੇਵਿ ਨੂਨਂ ਨ ਜਾਨੀषੇ ਮਹਦ੍ਭਯਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਇਦਂ ਤਵ ਚ ਦੁਃਖਾਯ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਚ ॥ 27 ॥
ਗਮਿष੍ਯੇ ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਂ ਕਿਮਨੇਨਾਸਨੇਨ ਮੇ ।
ਵਿष੍ਟਰਾਸਨਯੋਗ੍ਯੋ ਹਿ ਕਾਲੋऽਯਂ ਮਾਮੁਪਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 28 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ ।
ਮਧੁਮੂਲਫਲੈਰ੍ਜੀਵਨ੍ਹਿਤ੍ਵਾ ਮੁਨਿਵਦਾਮਿषਮ੍ ॥ 29 ॥
ਭਰਤਾਯ ਮਹਾਰਾਜੋ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛਤਿ ।
ਮਾਂ ਪੁਨਰ੍ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯੇ ਵਿਵਾਸਯਤਿ ਤਾਪਸਮ੍ ॥ 30 ॥
ਸ षਟ੍ਚਾष੍ਟੌ ਚ ਵਰ੍षਾਣਿ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ ।
ਆਸੇਵਮਾਨੋ ਵਨ੍ਯਾਨਿ ਫਲਮੂਲੈਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ ॥ 31 ॥
ਸਾ ਨਿਕृਤ੍ਤੇਵ ਸਾਲਸ੍ਯ ਯष੍ਟਿਃ ਪਰਸ਼ੁਨਾ ਵਨੇ ।
ਪਪਾਤ ਸਹਸਾ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇਵ ਦਿਵਸ਼੍ਚ੍ਯੁਤਾ ॥ 32 ॥
ਤਾਮਦੁਃਖੋਚਿਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਤਿਤਾਂ ਕਦਲੀਮਿਵ ।
ਰਾਮਸ੍ਤੂਤ੍ਥਾਪਯਾਮਾਸ ਮਾਤਰਂ ਗਤਚੇਤਸਮ੍ ॥ 33 ॥
ਉਪਾਵृਤ੍ਤ੍ਯੋਤ੍ਥਿਤਾਂ ਦੀਨਾਂ ਬਡਬਾਮਿਵ ਵਾਹਿਤਾਮ੍ ।
ਪਾਂਸੁਕੁਣ੍ਠਿਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਂ ਵਿਮਮਰ੍ਸ਼ ਚ ਪਾਣਿਨਾ ॥ 34 ॥
ਸਾ ਰਾਘਵਮੁਪਾਸੀਨਮਸੁਖਾਰ੍ਤਾ ਸੁਖੋਚਿਤਾ ।
ਉਵਾਚ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰਮੁਪਸ਼ृਣ੍ਵਤਿ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇ ॥ 35 ॥
ਯਦਿ ਪੁਤ੍ਰ ਨ ਜਾਯੇਥਾ ਮਮ ਸ਼ੋਕਾਯ ਰਾਘਵ ।
ਨ ਸ੍ਮ ਦੁਃਖਮਤੋ ਭੂਯਃ ਪਸ਼੍ਯੇਯਮਹਮਪ੍ਰਜਾਃ ॥ 36 ॥
ਏਕ ਏਵ ਹਿ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਯਾ ਸ਼੍ਸ਼ੋਕੋ ਭਵਤਿ ਮਾਨਸਃ ।
ਅਪ੍ਰਜਾऽਸ੍ਮੀਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਨ ਹ੍ਯਨ੍ਯਃ ਪੁਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ 37 ॥
ਨ ਦृष੍ਟਪੂਰ੍ਵਂ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਸੁਖਂ ਵਾ ਪਤਿਪੌਰੁषੇ ।
ਅਪਿ ਪੁਤ੍ਰੇ ऽਪਿ ਪਸ਼੍ਯੇਯਮਿਤਿ ਰਾਮਾऽਸ੍ਥਿਤਂ ਮਯਾ ॥ 38 ॥
ਸਾ ਬਹੂਨ੍ਯਮਨੋਜ੍ਞਾਨਿ ਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਹृਦਯਚ੍ਛਿਦਾਮ੍ ।
ਅਹਂ ਸ਼੍ਰੋष੍ਯੇ ਸਪਤ੍ਨੀਨਾਮਵਰਾਣਾਂ ਵਰਾ ਸਤੀ ॥ 39 ॥
ਅਤੋ ਦੁਃਖਤਰਂ ਕਿਂ ਨੁ ਪ੍ਰਮਦਾਨਾਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਮਮ ਸ਼ੋਕੋ ਵਿਲਾਪਸ਼੍ਚ ਯਾਦृਸ਼ੋऽਯਮਨਨ੍ਤਕਃ ॥ 40 ॥
ਤ੍ਵਯਿ ਸਨ੍ਨਿਹਿਤੇऽਪ੍ਯੇਵਮਹਮਾਸਂ ਨਿਰਾਕृਤਾ ।
ਕਿਂ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰੋषਿਤੇ ਤਾਤ ਧ੍ਰੁਵਂ ਮਰਣਮੇਵ ਮੇ ॥ 41 ॥
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਗृਹੀਤਾਸ੍ਮਿ ਭਰ੍ਤੁਰ੍ਨਿਤ੍ਯਮਤਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾ ।
ਪਰਿਵਾਰੇਣ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਸ੍ਸਮਾ ਵਾਪ੍ਯਥਵਾऽਵਰਾ ॥ 42 ॥
ਯੋऽਹਿ ਮਾਂ ਸੇਵਤੇ ਕਸ਼੍ਚਿਦਥਵਾਪ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰਮਨ੍ਵੀਕ੍ष੍ਯ ਸ੍ਵਸ਼੍ਚਿ ਜਨੋ ਨਾਭਿਭਾषਤੇ ॥ 43 ॥
ਨਿਤ੍ਯਕ੍ਰੋਧਤਯਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਕਥਂ ਨੁ ਖਰਵਾਦਿਤਤ੍ ।
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਦਨਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਪੁਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਦੁਰ੍ਗਤਾ ॥ 44 ॥
ਦਸ਼ ਸਪ੍ਤ ਚ ਵਰ੍षਾਣਿ ਜਾਤਸ੍ਯ ਤਵ ਰਾਘਵ ਅਤਿਤਾਨਿ ਪ੍ਰਕਾਙ੍ਕ੍षਨ੍ਤ੍ਯਾ ਮਯਾ ਦੁਃਖਪਰਿਕ੍षਯਮ੍ ॥ 45 ॥
ਤਦਕ੍षਯਂ ਮਹਦ੍ਦੁਃਖਂ ਨੋਤ੍ਸਹੇ ਸਹਿਤੁਂ ਚਿਰਮ੍ ।
ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਸਪਤ੍ਨੀਨਾਮੇਵਂ ਜੀਰ੍ਣਾऽਪਿ ਰਾਘਵ ॥ 46 ॥
ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੀ ਤਵ ਮੁਖਂ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਸ਼ਸ਼ਿਪ੍ਰਭਮ੍ ।
ਕृਪਣਾ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਾਮਿ ਕਥਂ ਕृਪਣਜੀਵਿਕਾਮ੍ ॥ 47 ॥
ਉਪਵਾਸੈਸ਼੍ਚ ਯੋਗੈਸ਼੍ਚ ਬਹੁਭਿਸ਼੍ਚ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮੈਃ ।
ਦੁਃਖਂ ਸਂਵਰ੍ਧਿਤੋ ਮੋਘਂ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਦੁਰ੍ਗਤਯਾ ਮਯਾ ॥ 48 ॥
ਸ੍ਥਿਰਂ ਤੁ ਹृਦਯਂ ਮਨ੍ਯੇ ਮਮੇਦਂ ਯਨ੍ਨ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ।
ਪ੍ਰਾਵृषੀਵ ਮਹਾਨਦ੍ਯਾ ਸ੍ਪृष੍ਟਂ ਕੂਲਂ ਨਵਾਮ੍ਭਸਾ ॥ 49 ॥
ਮਮੈਵ ਨੂਨਂ ਮਰਣਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਨ ਚਾਵਕਾऽਸ਼ੋਸ੍ਤਿ ਯਮਕ੍षਯੇऽਮਮ ।
ਯਦਨ੍ਤਕੋऽਦ੍ਯੈਵ ਨ ਮਾਂ ਜਿਹੀਰ੍षਤਿ ।
ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਸਿਂਹੋ ਰੁਦਤੀਂ ਮृਗੀਮਿਵ ॥ 50 ॥
ਸ੍ਥਿਰਂ ਹਿ ਨੂਨਂ ਹृਦਯਂ ਮਮਾਯਸਂ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਯਦ੍ਭੁਵਿ ਨਾਵਦੀਰ੍ਯਤੇ ।
ਅਨੇਨ ਦੁਃਖੇਨ ਚ ਦੇਹਮਰ੍ਪਿਤਂ ਧ੍ਰੁਵਂ ਹ੍ਯਕਾਲੇ ਮਰਣਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ 51 ॥
ਇਦਂ ਹਿ ਦੁਃਖਂ ਯਦਨਰ੍ਥਕਾਨਿ ਮੇ ਵ੍ਰਤਾਨਿ ਦਾਨਾਨਿ ਚ ਸਂਯਮਾਸ਼੍ਚ ਹਿ ।
ਤਪਸ਼੍ਚ ਤਪ੍ਤਂ ਯਦਪਤ੍ਯਕਾਰਣਾ ਤ੍ਸੁਨਿष੍ਫਲਂ ਬੀਜਮਿਵੋਪ੍ਤਮੂषਰੇ ॥ 52 ॥
ਯਦਿ ਹ੍ਯਕਾਲੇ ਮਰਣਂ ਸ੍ਵਯੇਚ੍ਛਯਾ ਲਭੇਤ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਗੁਰੁਦੁਃਖਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ ।
ਗਤਾਹਮਦ੍ਯੈਵ ਪਰੇਤਸਂਸਦਂ ਵਿਨਾ ਤ੍ਵਯਾ ਧੇਨੁਰਿਵਾਤ੍ਮਜੇਨ ਵੈ ॥ 53 ॥
ਅਥਾਪਿ ਕਿਂ ਜੀਵਿਤਮਦ੍ਯ ਮੇ ਵृਥਾ ਤ੍ਵਯਾ ਵਿਨਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰਨਿਭਾਨਨਪ੍ਰਭ ।
ਅਨੁਵ੍ਰਜਿष੍ਯਾਮਿ ਵਨਂ ਤ੍ਵਯੈਵ ਗੌ ਸ੍ਸੁਦੁਰ੍ਬਲਾ ਵਤ੍ਸਮਿਵਾਨੁਕਾਙ੍ਕ੍षਯਾ ॥ 54 ॥
ਭृਸ਼ਮਸੁਖਮਮਰ੍षਿਤਾ ਤਦਾ ਬਹੁ ਵਿਲਲਾਪ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਰਾਘਵਮ੍ ।
ਵ੍ਯਸਨਮੁਪਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਸਾ ਮਹ ਤ੍ਸੁਤਮਿਵ ਬਦ੍ਧਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਕਿਨ੍ਨਰੀ ॥ 55 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||
kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||
kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |
tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||
na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||
abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |
yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||
sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||
rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||
so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||
dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |
jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||
praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||
praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||
vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||
kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||
sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||
praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||
devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |
dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||
lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||
tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||
sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||
sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||
tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||
vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||
satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||
dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |
mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||
sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |
prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||
devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||
gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |
viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||
bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||
sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||
sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |
papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||
tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||
upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |
pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||
sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||
eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |
aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||
sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |
mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||
tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||
atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |
parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||
yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |
kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||
nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |
kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||
daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||
tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |
viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||
apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |
kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||
upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||
mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |
yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |
prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||
sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |
anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||
idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||
yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |
gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||
athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |
anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||
bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ विंशस्सर्गः ।
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ 1 ॥
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।
गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ 2 ॥
कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ 3 ॥
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ 4 ॥
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ 5 ॥
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः ॥ 6 ॥
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने ॥ 7 ॥
रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः ।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ 8 ॥
सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥ 9 ॥
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ 10 ॥
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।
ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान् ॥ 11 ॥
प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः ।
स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः ॥ 12 ॥
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।
न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा ॥ 13 ॥
कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।
प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ 14 ॥
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥ 15 ॥
प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ 16 ॥
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम् ।
दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा ॥ 17 ॥
लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ 18 ॥
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम् ॥ 19 ॥
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा ॥ 20 ॥
स मातरमभिक्रान्तामुपसङ्गृह्य राघवः ।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि ॥ 21 ॥
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।
कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ 22 ॥
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥ 23 ॥
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।
अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ 24 ॥
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।
मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ 25 ॥
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः ।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ 26 ॥
देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ 27 ॥
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ 28 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ 29 ॥
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।
मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम् ॥ 30 ॥
स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ 31 ॥
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ 32 ॥
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ 33 ॥
उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम् ।
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ 34 ॥
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ 35 ॥
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ 36 ॥
एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः ।
अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ 37 ॥
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।
अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया ॥ 38 ॥
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ॥ 39 ॥
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ 40 ॥
त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥ 41 ॥
अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता ।
परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा ॥ 42 ॥
योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते ।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते ॥ 43 ॥
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत् ।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ 44 ॥
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ 45 ॥
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम् ।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव ॥ 46 ॥
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम् ॥ 47 ॥
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।
दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ 48 ॥
स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।
प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ 49 ॥
ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम ।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति ।
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ 50 ॥
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ 51 ॥
इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।
तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ 52 ॥
यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।
गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ 53 ॥
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥ 54 ॥
भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।
व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी ॥ 55 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||
kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||
kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |
tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||
na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||
abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |
yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||
sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||
rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||
so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||
dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |
jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||
praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||
praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||
vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||
kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||
sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||
praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||
devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |
dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||
lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||
tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||
sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||
sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||
tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||
vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||
satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||
dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |
mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||
sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |
prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||
devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||
gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |
viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||
bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||
sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||
sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |
papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||
tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||
upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |
pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||
sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||
eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |
aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||
sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |
mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||
tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||
atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |
parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||
yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |
kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||
nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |
kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||
daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||
tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |
viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||
apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |
kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||
upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||
mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |
yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |
prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||
sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |
anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||
idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||
yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |
gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||
athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |
anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||
bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.