ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରେ ନିଷ୍କ୍ରାମତି କୃତାଞ୍ଜଲୌ ।
ଆର୍ତଶବ୍ଦୋ ମହାନ୍ ଜଜ୍ଞେ ସ୍ତ୍ରୀଣାମନ୍ତଃପୁରେ ତଦା ॥ 1 ॥
କୃତ୍ଯେଷ୍ଵଚୋଦିତଃ ପିତ୍ରା ସର୍ଵସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରସ୍ଯ ଚ ।
ଗତିର୍ଯଶ୍ଶରଣଂ ଚାପି ସ ରାମୋଽଦ୍ଯ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି ॥ 2 ॥
କୌଶଲ୍ଯାଯାଂ ଯଥା ଯୁକ୍ତୋ ଜନନ୍ଯାଂ ଵର୍ତତେ ସଦା ।
ତଥୈଵ ଵର୍ତତେଽସ୍ମାସୁ ଜନ୍ମପ୍ରଭୃତି ରାଘଵଃ ॥ 3 ॥
ନ କ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ଯଭିଶପ୍ତୋଽପି କ୍ରୋଧନୀଯାନି ଵର୍ଜଯନ୍ ।
କ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ପ୍ରସାଦଯନ୍ସର୍ଵାନ୍ ସ ଇତୋଽଦ୍ଯ ପ୍ରଵତ୍ସ୍ଯତି ॥ 4 ॥
ଅବୁଦ୍ଧିର୍ବତ ନୋ ରାଜା ଜୀଵଲୋକଂ ଚରତ୍ଯଯମ୍ ।
ଯୋ ଗତିଂ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ପରିତ୍ଯଜତି ରାଘଵମ୍ ॥ 5 ॥
ଇତି ସର୍ଵା ମହିଷ୍ଯସ୍ତା ଵିଵତ୍ସା ଇଵ ଧେନଵଃ ।
ପତିମାଚୁକ୍ରୁଶୁଶ୍ଚୈଵ ସସ୍ଵରଂ ଚାପି ଚୁକ୍ରୁଶୁଃ ॥ 6 ॥
ସ ହି ଚାନ୍ତଃପୁରେ ଘୋରମାର୍ତଶବ୍ଦଂ ମହୀପତିଃ ।
ପୁତ୍ରଶୋକାଭିସନ୍ତପ୍ତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାଲୀଯତାଽସନେ ॥ 7 ॥
ରାମସ୍ତୁ ଭୃଶମାଯସ୍ତୋ ନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ନିଵ କୁଞ୍ଜରଃ ।
ଜଗାମ ସହିତୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ମାତୁରନ୍ତଃପୁରଂ ଵଶୀ ॥ 8 ॥
ସୋଽପଶ୍ଯତ୍ପୁରୁଷଂ ତତ୍ର ଵୃଦ୍ଧଂ ପରମପୂଜିତମ୍ ।
ଉପଵିଷ୍ଟଂ ଗୃହଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତଶ୍ଚାପରାନ୍ବହୂନ୍ ॥ 9 ॥
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ତୁ ତଦା ରାମଂ ତେ ସର୍ଵେ ସହସୋତ୍ଥିତାଃ ।
ଜଯେନ ଜଯତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ଵର୍ଧଯନ୍ତି ସ୍ମ ରାଘଵମ୍ ॥ 10 ॥
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ପ୍ରଥମାଂ କକ୍ଷ୍ଯାଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଯାଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଵେଦସମ୍ପନ୍ନାନ୍ଵୃଦ୍ଧାନ୍ରାଜ୍ଞାଽଭିସତ୍କୃତାନ୍ ॥ 11 ॥
ପ୍ରଣମ୍ଯ ରାମସ୍ତାନ୍ଵିପ୍ରାଂସ୍ତୃତୀଯାଯାଂ ଦଦର୍ଶ ସଃ ।
ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵୃଦ୍ଧାସ୍ତଥା ବାଲା ଦ୍ଵାରରକ୍ଷଣତତ୍ପରାଃ ॥ 12 ॥
ଵର୍ଧଯିତ୍ଵା ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତାଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ ଗୃହଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
ନ୍ଯଵେଦଯନ୍ତ ତ୍ଵରିତା ରାମମାତୁଃ ପ୍ରିଯଂ ତଦା ॥ 13 ॥
କୌଶଲ୍ଯାପି ତଦା ଦେଵୀ ରାତ୍ରିଂ ସ୍ଥିତ୍ଵା ସମାହିତା ।
ପ୍ରଭାତେ ତ୍ଵକରୋତ୍ପୂଜାଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ପୁତ୍ରହିତୈଷିଣୀ ॥ 14 ॥
ସା କ୍ଷୌମଵସନା ହୃଷ୍ଟା ନିତ୍ଯଂ ଵ୍ରତପରାଯଣା ।
ଅଗ୍ନିଂ ଜୁହୋତି ସ୍ମ ତଦା ମନ୍ତ୍ରଵତ୍କୃତମଙ୍ଗଲା ॥ 15 ॥
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ ତଦା ରାମୋ ମାତୁରନ୍ତଃପୁରଂ ଶୁଭମ୍ ।
ଦଦର୍ଶ ମାତରଂ ତତ୍ର ହାଵଯନ୍ତୀଂ ହୁତାଶନମ୍ ॥ 16 ॥
ଦେଵକାର୍ଯନିମିତ୍ତଂ ଚ ତତ୍ରାପଶ୍ଯତ୍ସମୁଦ୍ଯତମ୍ ।
ଦଧ୍ଯକ୍ଷତଂ ଘୃତଂ ଚୈଵ ମୋଦକାନ୍ହଵିଷସ୍ତଥା ॥ 17 ॥
ଲାଜାନ୍ମାଲ୍ଯାନି ଶୁକ୍ଲାନି ପାଯସଂ କୃସରଂ ତଥା ।
ସମିଧଃ ପୂର୍ଣକୁମ୍ଭାଂଶ୍ଚ ଦଦର୍ଶ ରଘୁନନ୍ଦନଃ ॥ 18 ॥
ତାଂ ଶୁକ୍ଲକ୍ଷୌମସଂଵୀତାଂ ଵ୍ରତଯୋଗେନ କର୍ଶିତାମ୍ ।
ତର୍ପଯନ୍ତୀଂ ଦଦର୍ଶାଦ୍ଭିର୍ଦେଵତାଂ ଦେଵଵର୍ଣିନୀମ୍ ॥ 19 ॥
ସା ଚିରସ୍ଯାତ୍ମଜଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାତୃନନ୍ଦନମାଗତମ୍ ।
ଅଭିଚକ୍ରାମ ସଂହୃଷ୍ଟା କିଶୋରଂ ବଡବା ଯଥା ॥ 20 ॥
ସ ମାତରମଭିକ୍ରାନ୍ତାମୁପସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ରାଘଵଃ ।
ପରିଷ୍ଵକ୍ତଶ୍ଚ ବାହୁଭ୍ଯାମୁପାଘ୍ରାତଶ୍ଚ ମୂର୍ଧନି ॥ 21 ॥
ତମୁଵାଚ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ରାଘଵଂ ସୁତମାତ୍ମନଃ ।
କୌଶଲ୍ଯା ପୁତ୍ରଵାତ୍ସଲ୍ଯାଦିଦଂ ପ୍ରିଯହିତଂ ଵଚଃ ॥ 22 ॥
ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଧର୍ମଶୀଲାନାଂ ରାଜର୍ଷୀଣାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ନୁହ୍ଯାଯୁଶ୍ଚ କୀର୍ତିଂ ଚ ଧର୍ମଂ ଚୋପହିତଂ କୁଲେ ॥ 23 ॥
ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞଂ ପିତରଂ ରାଜାନଂ ପଶ୍ଯ ରାଘଵ ।
ଅଦ୍ଯୈଵ ହି ତ୍ଵାଂ ଧର୍ମାତ୍ମା ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 24 ॥
ଦତ୍ତମାସନମାଲଭ୍ଯ ଭୋଜନେନ ନିମନ୍ତ୍ରିତଃ ।
ମାତରଂ ରାଘଵଃ କିଞ୍ଚିଦ୍ଵ୍ରୀଡାତ୍ପ୍ରସାର୍ଯାଞ୍ଜଲିମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 25 ॥
ସ ସ୍ଵଭାଵଵିନୀତଶ୍ଚ ଗୌରଵାଚ୍ଚ ତଦା ନତଃ ।
ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାପ୍ରଷ୍ଟୁମୁପଚକ୍ରମେ ॥ 26 ॥
ଦେଵି ନୂନଂ ନ ଜାନୀଷେ ମହଦ୍ଭଯମୁପସ୍ଥିତମ୍ ।
ଇଦଂ ତଵ ଚ ଦୁଃଖାଯ ଵୈଦେହ୍ଯା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ॥ 27 ॥
ଗମିଷ୍ଯେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ କିମନେନାସନେନ ମେ ।
ଵିଷ୍ଟରାସନଯୋଗ୍ଯୋ ହି କାଲୋଽଯଂ ମାମୁପସ୍ଥିତଃ ॥ 28 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିଜନେ ଵନେ ।
ମଧୁମୂଲଫଲୈର୍ଜୀଵନ୍ହିତ୍ଵା ମୁନିଵଦାମିଷମ୍ ॥ 29 ॥
ଭରତାଯ ମହାରାଜୋ ଯୌଵରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛତି ।
ମାଂ ପୁନର୍ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯେ ଵିଵାସଯତି ତାପସମ୍ ॥ 30 ॥
ସ ଷଟ୍ଚାଷ୍ଟୌ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଵତ୍ସ୍ଯାମି ଵିଜନେ ଵନେ ।
ଆସେଵମାନୋ ଵନ୍ଯାନି ଫଲମୂଲୈଶ୍ଚ ଵର୍ତଯନ୍ ॥ 31 ॥
ସା ନିକୃତ୍ତେଵ ସାଲସ୍ଯ ଯଷ୍ଟିଃ ପରଶୁନା ଵନେ ।
ପପାତ ସହସା ଦେଵୀ ଦେଵତେଵ ଦିଵଶ୍ଚ୍ଯୁତା ॥ 32 ॥
ତାମଦୁଃଖୋଚିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିତାଂ କଦଲୀମିଵ ।
ରାମସ୍ତୂତ୍ଥାପଯାମାସ ମାତରଂ ଗତଚେତସମ୍ ॥ 33 ॥
ଉପାଵୃତ୍ତ୍ଯୋତ୍ଥିତାଂ ଦୀନାଂ ବଡବାମିଵ ଵାହିତାମ୍ ।
ପାଂସୁକୁଣ୍ଠିତସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ଵିମମର୍ଶ ଚ ପାଣିନା ॥ 34 ॥
ସା ରାଘଵମୁପାସୀନମସୁଖାର୍ତା ସୁଖୋଚିତା ।
ଉଵାଚ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରମୁପଶୃଣ୍ଵତି ଲକ୍ଷ୍ମଣେ ॥ 35 ॥
ଯଦି ପୁତ୍ର ନ ଜାଯେଥା ମମ ଶୋକାଯ ରାଘଵ ।
ନ ସ୍ମ ଦୁଃଖମତୋ ଭୂଯଃ ପଶ୍ଯେଯମହମପ୍ରଜାଃ ॥ 36 ॥
ଏକ ଏଵ ହି ଵନ୍ଧ୍ଯାଯା ଶ୍ଶୋକୋ ଭଵତି ମାନସଃ ।
ଅପ୍ରଜାଽସ୍ମୀତି ସନ୍ତାପୋ ନ ହ୍ଯନ୍ଯଃ ପୁତ୍ର ଵିଦ୍ଯତେ ॥ 37 ॥
ନ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ କଲ୍ଯାଣଂ ସୁଖଂ ଵା ପତିପୌରୁଷେ ।
ଅପି ପୁତ୍ରେ ଽପି ପଶ୍ଯେଯମିତି ରାମାଽସ୍ଥିତଂ ମଯା ॥ 38 ॥
ସା ବହୂନ୍ଯମନୋଜ୍ଞାନି ଵାକ୍ଯାନି ହୃଦଯଚ୍ଛିଦାମ୍ ।
ଅହଂ ଶ୍ରୋଷ୍ଯେ ସପତ୍ନୀନାମଵରାଣାଂ ଵରା ସତୀ ॥ 39 ॥
ଅତୋ ଦୁଃଖତରଂ କିଂ ନୁ ପ୍ରମଦାନାଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ।
ମମ ଶୋକୋ ଵିଲାପଶ୍ଚ ଯାଦୃଶୋଽଯମନନ୍ତକଃ ॥ 40 ॥
ତ୍ଵଯି ସନ୍ନିହିତେଽପ୍ଯେଵମହମାସଂ ନିରାକୃତା ।
କିଂ ପୁନଃ ପ୍ରୋଷିତେ ତାତ ଧ୍ରୁଵଂ ମରଣମେଵ ମେ ॥ 41 ॥
ଅତ୍ଯନ୍ତନିଗୃହୀତାସ୍ମି ଭର୍ତୁର୍ନିତ୍ଯମତନ୍ତ୍ରିତା ।
ପରିଵାରେଣ କୈକେଯ୍ଯା ସ୍ସମା ଵାପ୍ଯଥଵାଽଵରା ॥ 42 ॥
ଯୋଽହି ମାଂ ସେଵତେ କଶ୍ଚିଦଥଵାପ୍ଯନୁଵର୍ତତେ ।
କୈକେଯ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରମନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସ୍ଵଶ୍ଚି ଜନୋ ନାଭିଭାଷତେ ॥ 43 ॥
ନିତ୍ଯକ୍ରୋଧତଯା ତସ୍ଯାଃ କଥଂ ନୁ ଖରଵାଦିତତ୍ ।
କୈକେଯ୍ଯା ଵଦନଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପୁତ୍ର ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଦୁର୍ଗତା ॥ 44 ॥
ଦଶ ସପ୍ତ ଚ ଵର୍ଷାଣି ଜାତସ୍ଯ ତଵ ରାଘଵ ଅତିତାନି ପ୍ରକାଙ୍କ୍ଷନ୍ତ୍ଯା ମଯା ଦୁଃଖପରିକ୍ଷଯମ୍ ॥ 45 ॥
ତଦକ୍ଷଯଂ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ନୋତ୍ସହେ ସହିତୁଂ ଚିରମ୍ ।
ଵିପ୍ରକାରଂ ସପତ୍ନୀନାମେଵଂ ଜୀର୍ଣାଽପି ରାଘଵ ॥ 46 ॥
ଅପଶ୍ଯନ୍ତୀ ତଵ ମୁଖଂ ପରିପୂର୍ଣଶଶିପ୍ରଭମ୍ ।
କୃପଣା ଵର୍ତଯିଷ୍ଯାମି କଥଂ କୃପଣଜୀଵିକାମ୍ ॥ 47 ॥
ଉପଵାସୈଶ୍ଚ ଯୋଗୈଶ୍ଚ ବହୁଭିଶ୍ଚ ପରିଶ୍ରମୈଃ ।
ଦୁଃଖଂ ସଂଵର୍ଧିତୋ ମୋଘଂ ତ୍ଵଂ ହି ଦୁର୍ଗତଯା ମଯା ॥ 48 ॥
ସ୍ଥିରଂ ତୁ ହୃଦଯଂ ମନ୍ଯେ ମମେଦଂ ଯନ୍ନ ଦୀର୍ଯତେ ।
ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ମହାନଦ୍ଯା ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ କୂଲଂ ନଵାମ୍ଭସା ॥ 49 ॥
ମମୈଵ ନୂନଂ ମରଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ନ ଚାଵକାଽଶୋସ୍ତି ଯମକ୍ଷଯେଽମମ ।
ଯଦନ୍ତକୋଽଦ୍ଯୈଵ ନ ମାଂ ଜିହୀର୍ଷତି ।
ପ୍ରସହ୍ଯ ସିଂହୋ ରୁଦତୀଂ ମୃଗୀମିଵ ॥ 50 ॥
ସ୍ଥିରଂ ହି ନୂନଂ ହୃଦଯଂ ମମାଯସଂ ନ ଭିଦ୍ଯତେ ଯଦ୍ଭୁଵି ନାଵଦୀର୍ଯତେ ।
ଅନେନ ଦୁଃଖେନ ଚ ଦେହମର୍ପିତଂ ଧ୍ରୁଵଂ ହ୍ଯକାଲେ ମରଣଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ॥ 51 ॥
ଇଦଂ ହି ଦୁଃଖଂ ଯଦନର୍ଥକାନି ମେ ଵ୍ରତାନି ଦାନାନି ଚ ସଂଯମାଶ୍ଚ ହି ।
ତପଶ୍ଚ ତପ୍ତଂ ଯଦପତ୍ଯକାରଣା ତ୍ସୁନିଷ୍ଫଲଂ ବୀଜମିଵୋପ୍ତମୂଷରେ ॥ 52 ॥
ଯଦି ହ୍ଯକାଲେ ମରଣଂ ସ୍ଵଯେଚ୍ଛଯା ଲଭେତ କଶ୍ଚିଦ୍ଗୁରୁଦୁଃଖକର୍ଶିତଃ ।
ଗତାହମଦ୍ଯୈଵ ପରେତସଂସଦଂ ଵିନା ତ୍ଵଯା ଧେନୁରିଵାତ୍ମଜେନ ଵୈ ॥ 53 ॥
ଅଥାପି କିଂ ଜୀଵିତମଦ୍ଯ ମେ ଵୃଥା ତ୍ଵଯା ଵିନା ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନପ୍ରଭ ।
ଅନୁଵ୍ରଜିଷ୍ଯାମି ଵନଂ ତ୍ଵଯୈଵ ଗୌ ସ୍ସୁଦୁର୍ବଲା ଵତ୍ସମିଵାନୁକାଙ୍କ୍ଷଯା ॥ 54 ॥
ଭୃଶମସୁଖମମର୍ଷିତା ତଦା ବହୁ ଵିଲଲାପ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ରାଘଵମ୍ ।
ଵ୍ଯସନମୁପନିଶମ୍ଯ ସା ମହ ତ୍ସୁତମିଵ ବଦ୍ଧମଵେକ୍ଷ୍ଯ କିନ୍ନରୀ ॥ 55 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଵିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||
kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||
kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |
tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||
na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||
abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |
yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||
sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||
rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||
so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||
dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |
jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||
praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||
praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||
vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||
kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||
sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||
praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||
devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |
dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||
lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||
tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||
sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||
sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||
tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||
vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||
satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||
dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |
mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||
sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |
prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||
devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||
gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |
viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||
bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||
sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||
sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |
papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||
tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||
upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |
pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||
sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||
eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |
aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||
sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |
mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||
tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||
atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |
parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||
yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |
kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||
nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |
kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||
daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||
tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |
viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||
apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |
kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||
upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||
mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |
yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |
prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||
sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |
anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||
idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||
yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |
gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||
athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |
anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||
bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ विंशस्सर्गः ।
तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।
आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ 1 ॥
कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।
गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ 2 ॥
कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।
तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ 3 ॥
न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।
क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ 4 ॥
अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।
यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ 5 ॥
इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।
पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः ॥ 6 ॥
स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने ॥ 7 ॥
रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः ।
जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ 8 ॥
सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।
उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥ 9 ॥
दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।
जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ 10 ॥
प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।
ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान् ॥ 11 ॥
प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः ।
स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः ॥ 12 ॥
वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।
न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा ॥ 13 ॥
कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।
प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ 14 ॥
सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।
अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥ 15 ॥
प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।
ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ 16 ॥
देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम् ।
दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा ॥ 17 ॥
लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।
समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ 18 ॥
तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।
तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम् ॥ 19 ॥
सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।
अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा ॥ 20 ॥
स मातरमभिक्रान्तामुपसङ्गृह्य राघवः ।
परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि ॥ 21 ॥
तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।
कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ 22 ॥
वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।
प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥ 23 ॥
सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।
अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ 24 ॥
दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।
मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ 25 ॥
स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः ।
प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ 26 ॥
देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।
इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ 27 ॥
गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।
विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ 28 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ 29 ॥
भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।
मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम् ॥ 30 ॥
स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।
आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ 31 ॥
सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।
पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ 32 ॥
तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।
रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ 33 ॥
उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम् ।
पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ 34 ॥
सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।
उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ 35 ॥
यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।
न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ 36 ॥
एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः ।
अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ 37 ॥
न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।
अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया ॥ 38 ॥
सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।
अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ॥ 39 ॥
अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।
मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ 40 ॥
त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।
किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥ 41 ॥
अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता ।
परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा ॥ 42 ॥
योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते ।
कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते ॥ 43 ॥
नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत् ।
कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ 44 ॥
दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ 45 ॥
तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम् ।
विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव ॥ 46 ॥
अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।
कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम् ॥ 47 ॥
उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।
दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ 48 ॥
स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।
प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ 49 ॥
ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम ।
यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति ।
प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ 50 ॥
स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।
अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ 51 ॥
इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।
तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ 52 ॥
यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।
गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ 53 ॥
अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।
अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥ 54 ॥
भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।
व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी ॥ 55 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha viṃśassargaḥ |
tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |
ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||
kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |
gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||
kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |
tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||
na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |
kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||
abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |
yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||
iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |
patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||
sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |
putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||
rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |
jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||
so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |
upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||
dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |
jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||
praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |
brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||
praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |
striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||
vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |
nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||
kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |
prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||
sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |
agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||
praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |
dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||
devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |
dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||
lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |
samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||
tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |
tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||
sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |
abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||
sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |
pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||
tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |
kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||
vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |
prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||
satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |
adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||
dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |
mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||
sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |
prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||
devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |
idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||
gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |
viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||
bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |
māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||
sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |
āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||
sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |
papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||
tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |
rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||
upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |
pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||
sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |
uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||
yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |
na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||
eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |
aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||
na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |
api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||
sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |
ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||
ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |
mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||
tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |
kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||
atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |
parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||
yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |
kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||
nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |
kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||
daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||
tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |
viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||
apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |
kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||
upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |
duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||
sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |
prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||
mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |
yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |
prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||
sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |
anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||
idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |
tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||
yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |
gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||
athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |
anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||
bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |
vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.