2.20 Ayodhyakanda - Vimsha Sargah — Sinhala Script

ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අයෝධ්යාකාණ්ඩම් .

අථ විංශස්සර්ගඃ .

තස්මිංස්තු පුරුෂව්යාඝ්රේ නිෂ්ක්රාමති කෘතාඤ්ජලෞ .

ආර්තශබ්දෝ මහාන් ජජ්ඤේ ස්ත්රීණාමන්තඃපුරේ තදා .. 1 ..

කෘත්යේෂ්වචෝදිතඃ පිත්රා සර්වස්යාන්තඃපුරස්ය ච .

ගතිර්යශ්ශරණං චාපි ස රාමෝ(අ)ද්ය ප්රවත්ස්යති .. 2 ..

කෞශල්යායාං යථා යුක්තෝ ජනන්යාං වර්තතේ සදා .

තථෛව වර්තතේ(අ)ස්මාසු ජන්මප්රභෘති රාඝවඃ .. 3 ..

න ක්රුධ්යත්යභිශප්තෝ(අ)පි ක්රෝධනීයානි වර්ජයන් .

ක්රුද්ධාන්ප්රසාදයන්සර්වාන් ස ඉතෝ(අ)ද්ය ප්රවත්ස්යති .. 4 ..

අබුද්ධිර්බත නෝ රාජා ජීවලෝකං චරත්යයම් .

යෝ ගතිං සර්වභූතානාං පරිත්යජති රාඝවම් .. 5 ..

ඉති සර්වා මහිෂ්යස්තා විවත්සා ඉව ධේනවඃ .

පතිමාචුක්රුශුශ්චෛව සස්වරං චාපි චුක්රුශුඃ .. 6 ..

ස හි චාන්තඃපුරේ ඝෝරමාර්තශබ්දං මහීපතිඃ .

පුත්රශෝකාභිසන්තප්තඃ ශ්රුත්වා ව්යාලීයතා(අ)සනේ .. 7 ..

රාමස්තු භෘශමායස්තෝ නිශ්ශ්වසන්නිව කුඤ්ජරඃ .

ජගාම සහිතෝ භ්රාත්රා මාතුරන්තඃපුරං වශී .. 8 ..

සෝ(අ)පශ්යත්පුරුෂං තත්ර වෘද්ධං පරමපූජිතම් .

උපවිෂ්ටං ගෘහද්වාරි තිෂ්ඨතශ්චාපරාන්බහූන් .. 9 ..

දෘෂ්ට්වෛව තු තදා රාමං තේ සර්වේ සහසෝත්ථිතාඃ .

ජයේන ජයතාං ශ්රේෂ්ඨං වර්ධයන්ති ස්ම රාඝවම් .. 10 ..

ප්රවිශ්ය ප්රථමාං කක්ෂ්යාං ද්විතීයායාං දදර්ශ සඃ .

බ්රාහ්මණාන්වේදසම්පන්නාන්වෘද්ධාන්රාජ්ඤා(අ)භිසත්කෘතාන් .. 11 ..

ප්රණම්ය රාමස්තාන්විප්රාංස්තෘතීයායාං දදර්ශ සඃ .

ස්ත්රියෝ වෘද්ධාස්තථා බාලා ද්වාරරක්ෂණතත්පරාඃ .. 12 ..

වර්ධයිත්වා ප්රහෘෂ්ටාස්තාඃ ප්රවිශ්ය ච ගෘහං ස්ත්රියඃ .

න්යවේදයන්ත ත්වරිතා රාමමාතුඃ ප්රියං තදා .. 13 ..

කෞශල්යාපි තදා දේවී රාත්රිං ස්ථිත්වා සමාහිතා .

ප්රභාතේ ත්වකරෝත්පූජාං විෂ්ණෝඃ පුත්රහිතෛෂිණී .. 14 ..

සා ක්ෂෞමවසනා හෘෂ්ටා නිත්යං ව්රතපරායණා .

අග්නිං ජුහෝති ස්ම තදා මන්ත්රවත්කෘතමඞ්ගලා .. 15 ..

ප්රවිශ්ය ච තදා රාමෝ මාතුරන්තඃපුරං ශුභම් .

දදර්ශ මාතරං තත්ර හාවයන්තීං හුතාශනම් .. 16 ..

දේවකාර්යනිමිත්තං ච තත්රාපශ්යත්සමුද්යතම් .

දධ්යක්ෂතං ඝෘතං චෛව මෝදකාන්හවිෂස්තථා .. 17 ..

ලාජාන්මාල්යානි ශුක්ලානි පායසං කෘසරං තථා .

සමිධඃ පූර්ණකුම්භාංශ්ච දදර්ශ රඝුනන්දනඃ .. 18 ..

තාං ශුක්ලක්ෂෞමසංවීතාං ව්රතයෝගේන කර්ශිතාම් .

තර්පයන්තීං දදර්ශාද්භිර්දේවතාං දේවවර්ණිනීම් .. 19 ..

සා චිරස්යාත්මජං දෘෂ්ට්වා මාතෘනන්දනමාගතම් .

අභිචක්රාම සංහෘෂ්ටා කිශෝරං බඩබා යථා .. 20 ..

ස මාතරමභික්රාන්තාමුපසඞ්ගෘහ්ය රාඝවඃ .

පරිෂ්වක්තශ්ච බාහුභ්යාමුපාඝ්රාතශ්ච මූර්ධනි .. 21 ..

තමුවාච දුරාධර්ෂං රාඝවං සුතමාත්මනඃ .

කෞශල්යා පුත්රවාත්සල්යාදිදං ප්රියහිතං වචඃ .. 22 ..

වෘද්ධානාං ධර්මශීලානාං රාජර්ෂීණාං මහාත්මනාම් .

ප්රාප්නුහ්යායුශ්ච කීර්තිං ච ධර්මං චෝපහිතං කුලේ .. 23 ..

සත්යප්රතිජ්ඤං පිතරං රාජානං පශ්ය රාඝව .

අද්යෛව හි ත්වාං ධර්මාත්මා යෞවරාජ්යේ(අ)භිෂේක්ෂ්යති .. 24 ..

දත්තමාසනමාලභ්ය භෝජනේන නිමන්ත්රිතඃ .

මාතරං රාඝවඃ කිඤ්චිද්ව්රීඩාත්ප්රසාර්යාඤ්ජලිමබ්රවීත් .. 25 ..

ස ස්වභාවවිනීතශ්ච ගෞරවාච්ච තදා නතඃ .

ප්රස්ථිතෝ දණ්ඩකාරණ්යමාප්රෂ්ටුමුපචක්රමේ .. 26 ..

දේවි නූනං න ජානීෂේ මහද්භයමුපස්ථිතම් .

ඉදං තව ච දුඃඛාය වෛදේහ්යා ලක්ෂ්මණස්ය ච .. 27 ..

ගමිෂ්යේ දණ්ඩකාරණ්යං කිමනේනාසනේන මේ .

විෂ්ටරාසනයෝග්යෝ හි කාලෝ(අ)යං මාමුපස්ථිතඃ .. 28 ..

චතුර්දශ හි වර්ෂාණි වත්ස්යාමි විජනේ වනේ .

මධුමූලඵලෛර්ජීවන්හිත්වා මුනිවදාමිෂම් .. 29 ..

භරතාය මහාරාජෝ යෞවරාජ්යං ප්රයච්ඡති .

මාං පුනර්දණ්ඩකාරණ්යේ විවාසයති තාපසම් .. 30 ..

ස ෂට්චාෂ්ටෞ ච වර්ෂාණි වත්ස්යාමි විජනේ වනේ .

ආසේවමානෝ වන්යානි ඵලමූලෛශ්ච වර්තයන් .. 31 ..

සා නිකෘත්තේව සාලස්ය යෂ්ටිඃ පරශුනා වනේ .

පපාත සහසා දේවී දේවතේව දිවශ්ච්යුතා .. 32 ..

තාමදුඃඛෝචිතාං දෘෂ්ට්වා පතිතාං කදලීමිව .

රාමස්තූත්ථාපයාමාස මාතරං ගතචේතසම් .. 33 ..

උපාවෘත්ත්යෝත්ථිතාං දීනාං බඩබාමිව වාහිතාම් .

පාංසුකුණ්ඨිතසර්වාඞ්ගීං විමමර්ශ ච පාණිනා .. 34 ..

සා රාඝවමුපාසීනමසුඛාර්තා සුඛෝචිතා .

උවාච පුරුෂව්යාඝ්රමුපශෘණ්වති ලක්ෂ්මණේ .. 35 ..

යදි පුත්ර න ජායේථා මම ශෝකාය රාඝව .

න ස්ම දුඃඛමතෝ භූයඃ පශ්යේයමහමප්රජාඃ .. 36 ..

ඒක ඒව හි වන්ධ්යායා ශ්ශෝකෝ භවති මානසඃ .

අප්රජා(අ)ස්මීති සන්තාපෝ න හ්යන්යඃ පුත්ර විද්යතේ .. 37 ..

න දෘෂ්ටපූර්වං කල්යාණං සුඛං වා පතිපෞරුෂේ .

අපි පුත්රේ (අ)පි පශ්යේයමිති රාමා(අ)ස්ථිතං මයා .. 38 ..

සා බහූන්යමනෝජ්ඤානි වාක්යානි හෘදයච්ඡිදාම් .

අහං ශ්රෝෂ්යේ සපත්නීනාමවරාණාං වරා සතී .. 39 ..

අතෝ දුඃඛතරං කිං නු ප්රමදානාං භවිෂ්යති .

මම ශෝකෝ විලාපශ්ච යාදෘශෝ(අ)යමනන්තකඃ .. 40 ..

ත්වයි සන්නිහිතේ(අ)ප්යේවමහමාසං නිරාකෘතා .

කිං පුනඃ ප්රෝෂිතේ තාත ධ්රුවං මරණමේව මේ .. 41 ..

අත්යන්තනිගෘහීතාස්මි භර්තුර්නිත්යමතන්ත්රිතා .

පරිවාරේණ කෛකේය්යා ස්සමා වාප්යථවා(අ)වරා .. 42 ..

යෝ(අ)හි මාං සේවතේ කශ්චිදථවාප්යනුවර්තතේ .

කෛකේය්යාඃ පුත්රමන්වීක්ෂ්ය ස්වශ්චි ජනෝ නාභිභාෂතේ .. 43 ..

නිත්යක්රෝධතයා තස්යාඃ කථං නු ඛරවාදිතත් .

කෛකේය්යා වදනං ද්රෂ්ටුං පුත්ර ශක්ෂ්යාමි දුර්ගතා .. 44 ..

දශ සප්ත ච වර්ෂාණි ජාතස්ය තව රාඝව අතිතානි ප්රකාඞ්ක්ෂන්ත්යා මයා දුඃඛපරික්ෂයම් .. 45 ..

තදක්ෂයං මහද්දුඃඛං නෝත්සහේ සහිතුං චිරම් .

විප්රකාරං සපත්නීනාමේවං ජීර්ණා(අ)පි රාඝව .. 46 ..

අපශ්යන්තී තව මුඛං පරිපූර්ණශශිප්රභම් .

කෘපණා වර්තයිෂ්යාමි කථං කෘපණජීවිකාම් .. 47 ..

උපවාසෛශ්ච යෝගෛශ්ච බහුභිශ්ච පරිශ්රමෛඃ .

දුඃඛං සංවර්ධිතෝ මෝඝං ත්වං හි දුර්ගතයා මයා .. 48 ..

ස්ථිරං තු හෘදයං මන්යේ මමේදං යන්න දීර්යතේ .

ප්රාවෘෂීව මහානද්යා ස්පෘෂ්ටං කූලං නවාම්භසා .. 49 ..

මමෛව නූනං මරණං න විද්යතේ න චාවකා(අ)ශෝස්ති යමක්ෂයේ(අ)මම .

යදන්තකෝ(අ)ද්යෛව න මාං ජිහීර්ෂති .

ප්රසහ්ය සිංහෝ රුදතීං මෘගීමිව .. 50 ..

ස්ථිරං හි නූනං හෘදයං මමායසං න භිද්යතේ යද්භුවි නාවදීර්යතේ .

අනේන දුඃඛේන ච දේහමර්පිතං ධ්රුවං හ්යකාලේ මරණං න විද්යතේ .. 51 ..

ඉදං හි දුඃඛං යදනර්ථකානි මේ ව්රතානි දානානි ච සංයමාශ්ච හි .

තපශ්ච තප්තං යදපත්යකාරණා ත්සුනිෂ්ඵලං බීජමිවෝප්තමූෂරේ .. 52 ..

යදි හ්යකාලේ මරණං ස්වයේච්ඡයා ලභේත කශ්චිද්ගුරුදුඃඛකර්ශිතඃ .

ගතාහමද්යෛව පරේතසංසදං විනා ත්වයා ධේනුරිවාත්මජේන වෛ .. 53 ..

අථාපි කිං ජීවිතමද්ය මේ වෘථා ත්වයා විනා චන්ද්රනිභානනප්රභ .

අනුව්රජිෂ්යාමි වනං ත්වයෛව ගෞ ස්සුදුර්බලා වත්සමිවානුකාඞ්ක්ෂයා .. 54 ..

භෘශමසුඛමමර්ෂිතා තදා බහු විලලාප සමීක්ෂ්ය රාඝවම් .

ව්යසනමුපනිශම්ය සා මහ ත්සුතමිව බද්ධමවේක්ෂ්ය කින්නරී .. 55 ..

ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අයෝධ්යාකාණ්ඩේ විංශස්සර්ගඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha viṃśassargaḥ |

tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |

ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||

kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |

gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||

kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |

tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||

na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |

kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||

abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |

yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |

patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||

sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |

putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||

rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |

jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||

so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |

upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||

dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |

jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |

brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||

praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |

striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||

vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |

nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||

kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |

prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |

agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||

praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |

dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||

devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |

dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||

lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |

samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||

tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |

tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |

abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||

sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |

pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||

tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |

kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |

prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |

adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||

dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |

mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||

sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |

prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||

devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |

idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||

gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |

viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |

māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||

sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||

sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |

papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||

tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |

rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||

upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||

sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |

uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |

na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||

eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |

aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |

api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||

sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |

ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |

mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||

tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |

kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||

atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |

parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||

yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |

kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||

nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |

kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||

daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||

tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |

viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||

apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |

kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||

upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |

duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |

prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |

yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |

prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |

anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||

idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |

tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||

yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |

gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||

athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |

anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||

bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |

vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ विंशस्सर्गः ।

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।

आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ 1 ॥

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।

गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ 2 ॥

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।

तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ 3 ॥

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।

क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ 4 ॥

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।

यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ 5 ॥

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।

पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः ॥ 6 ॥

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।

पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने ॥ 7 ॥

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः ।

जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ 8 ॥

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।

उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥ 9 ॥

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।

जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ 10 ॥

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।

ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान् ॥ 11 ॥

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः ।

स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः ॥ 12 ॥

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।

न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा ॥ 13 ॥

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।

प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ 14 ॥

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।

अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥ 15 ॥

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।

ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ 16 ॥

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम् ।

दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा ॥ 17 ॥

लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।

समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ 18 ॥

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।

तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम् ॥ 19 ॥

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।

अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा ॥ 20 ॥

स मातरमभिक्रान्तामुपसङ्गृह्य राघवः ।

परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि ॥ 21 ॥

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।

कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ 22 ॥

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।

प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥ 23 ॥

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।

अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ 24 ॥

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।

मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ 25 ॥

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः ।

प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ 26 ॥

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।

इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ 27 ॥

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।

विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ 28 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।

मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ 29 ॥

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।

मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम् ॥ 30 ॥

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।

आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ 31 ॥

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।

पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ 32 ॥

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।

रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ 33 ॥

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम् ।

पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ 34 ॥

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।

उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ 35 ॥

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।

न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ 36 ॥

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः ।

अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ 37 ॥

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।

अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया ॥ 38 ॥

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।

अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ॥ 39 ॥

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।

मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ 40 ॥

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।

किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥ 41 ॥

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता ।

परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा ॥ 42 ॥

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते ।

कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते ॥ 43 ॥

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत् ।

कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ 44 ॥

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ 45 ॥

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम् ।

विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव ॥ 46 ॥

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।

कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम् ॥ 47 ॥

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।

दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ 48 ॥

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।

प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ 49 ॥

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम ।

यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति ।

प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ 50 ॥

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।

अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ 51 ॥

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।

तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ 52 ॥

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।

गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ 53 ॥

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।

अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥ 54 ॥

भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।

व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी ॥ 55 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे विंशस्सर्गः ॥