2.20 Ayodhyakanda - Vimsha Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ વિંશસ્સર્ગઃ ।

તસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રે નિષ્ક્રામતિ કૃતાઞ્જલૌ ।

આર્તશબ્દો મહાન્ જજ્ઞે સ્ત્રીણામન્તઃપુરે તદા ॥ 1 ॥

કૃત્યેષ્વચોદિતઃ પિત્રા સર્વસ્યાન્તઃપુરસ્ય ચ ।

ગતિર્યશ્શરણં ચાપિ સ રામોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ ॥ 2 ॥

કૌશલ્યાયાં યથા યુક્તો જનન્યાં વર્તતે સદા ।

તથૈવ વર્તતેઽસ્માસુ જન્મપ્રભૃતિ રાઘવઃ ॥ 3 ॥

ન ક્રુધ્યત્યભિશપ્તોઽપિ ક્રોધનીયાનિ વર્જયન્ ।

ક્રુદ્ધાન્પ્રસાદયન્સર્વાન્ સ ઇતોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ ॥ 4 ॥

અબુદ્ધિર્બત નો રાજા જીવલોકં ચરત્યયમ્ ।

યો ગતિં સર્વભૂતાનાં પરિત્યજતિ રાઘવમ્ ॥ 5 ॥

ઇતિ સર્વા મહિષ્યસ્તા વિવત્સા ઇવ ધેનવઃ ।

પતિમાચુક્રુશુશ્ચૈવ સસ્વરં ચાપિ ચુક્રુશુઃ ॥ 6 ॥

સ હિ ચાન્તઃપુરે ઘોરમાર્તશબ્દં મહીપતિઃ ।

પુત્રશોકાભિસન્તપ્તઃ શ્રુત્વા વ્યાલીયતાઽસને ॥ 7 ॥

રામસ્તુ ભૃશમાયસ્તો નિશ્શ્વસન્નિવ કુઞ્જરઃ ।

જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુરન્તઃપુરં વશી ॥ 8 ॥

સોઽપશ્યત્પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્ ।

ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ચાપરાન્બહૂન્ ॥ 9 ॥

દૃષ્ટ્વૈવ તુ તદા રામં તે સર્વે સહસોત્થિતાઃ ।

જયેન જયતાં શ્રેષ્ઠં વર્ધયન્તિ સ્મ રાઘવમ્ ॥ 10 ॥

પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ ।

બ્રાહ્મણાન્વેદસમ્પન્નાન્વૃદ્ધાન્રાજ્ઞાઽભિસત્કૃતાન્ ॥ 11 ॥

પ્રણમ્ય રામસ્તાન્વિપ્રાંસ્તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ ।

સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તથા બાલા દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ ॥ 12 ॥

વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ ।

ન્યવેદયન્ત ત્વરિતા રામમાતુઃ પ્રિયં તદા ॥ 13 ॥

કૌશલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા ।

પ્રભાતે ત્વકરોત્પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી ॥ 14 ॥

સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા ।

અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવત્કૃતમઙ્ગલા ॥ 15 ॥

પ્રવિશ્ય ચ તદા રામો માતુરન્તઃપુરં શુભમ્ ।

દદર્શ માતરં તત્ર હાવયન્તીં હુતાશનમ્ ॥ 16 ॥

દેવકાર્યનિમિત્તં ચ તત્રાપશ્યત્સમુદ્યતમ્ ।

દધ્યક્ષતં ઘૃતં ચૈવ મોદકાન્હવિષસ્તથા ॥ 17 ॥

લાજાન્માલ્યાનિ શુક્લાનિ પાયસં કૃસરં તથા ।

સમિધઃ પૂર્ણકુમ્ભાંશ્ચ દદર્શ રઘુનન્દનઃ ॥ 18 ॥

તાં શુક્લક્ષૌમસંવીતાં વ્રતયોગેન કર્શિતામ્ ।

તર્પયન્તીં દદર્શાદ્ભિર્દેવતાં દેવવર્ણિનીમ્ ॥ 19 ॥

સા ચિરસ્યાત્મજં દૃષ્ટ્વા માતૃનન્દનમાગતમ્ ।

અભિચક્રામ સંહૃષ્ટા કિશોરં બડબા યથા ॥ 20 ॥

સ માતરમભિક્રાન્તામુપસઙ્ગૃહ્ય રાઘવઃ ।

પરિષ્વક્તશ્ચ બાહુભ્યામુપાઘ્રાતશ્ચ મૂર્ધનિ ॥ 21 ॥

તમુવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમાત્મનઃ ।

કૌશલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદિદં પ્રિયહિતં વચઃ ॥ 22 ॥

વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્ ।

પ્રાપ્નુહ્યાયુશ્ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચોપહિતં કુલે ॥ 23 ॥

સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ ।

અદ્યૈવ હિ ત્વાં ધર્માત્મા યૌવરાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ ॥ 24 ॥

દત્તમાસનમાલભ્ય ભોજનેન નિમન્ત્રિતઃ ।

માતરં રાઘવઃ કિઞ્ચિદ્વ્રીડાત્પ્રસાર્યાઞ્જલિમબ્રવીત્ ॥ 25 ॥

સ સ્વભાવવિનીતશ્ચ ગૌરવાચ્ચ તદા નતઃ ।

પ્રસ્થિતો દણ્ડકારણ્યમાપ્રષ્ટુમુપચક્રમે ॥ 26 ॥

દેવિ નૂનં ન જાનીષે મહદ્ભયમુપસ્થિતમ્ ।

ઇદં તવ ચ દુઃખાય વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 27 ॥

ગમિષ્યે દણ્ડકારણ્યં કિમનેનાસનેન મે ।

વિષ્ટરાસનયોગ્યો હિ કાલોઽયં મામુપસ્થિતઃ ॥ 28 ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને ।

મધુમૂલફલૈર્જીવન્હિત્વા મુનિવદામિષમ્ ॥ 29 ॥

ભરતાય મહારાજો યૌવરાજ્યં પ્રયચ્છતિ ।

માં પુનર્દણ્ડકારણ્યે વિવાસયતિ તાપસમ્ ॥ 30 ॥

સ ષટ્ચાષ્ટૌ ચ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને ।

આસેવમાનો વન્યાનિ ફલમૂલૈશ્ચ વર્તયન્ ॥ 31 ॥

સા નિકૃત્તેવ સાલસ્ય યષ્ટિઃ પરશુના વને ।

પપાત સહસા દેવી દેવતેવ દિવશ્ચ્યુતા ॥ 32 ॥

તામદુઃખોચિતાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં કદલીમિવ ।

રામસ્તૂત્થાપયામાસ માતરં ગતચેતસમ્ ॥ 33 ॥

ઉપાવૃત્ત્યોત્થિતાં દીનાં બડબામિવ વાહિતામ્ ।

પાંસુકુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં વિમમર્શ ચ પાણિના ॥ 34 ॥

સા રાઘવમુપાસીનમસુખાર્તા સુખોચિતા ।

ઉવાચ પુરુષવ્યાઘ્રમુપશૃણ્વતિ લક્ષ્મણે ॥ 35 ॥

યદિ પુત્ર ન જાયેથા મમ શોકાય રાઘવ ।

ન સ્મ દુઃખમતો ભૂયઃ પશ્યેયમહમપ્રજાઃ ॥ 36 ॥

એક એવ હિ વન્ધ્યાયા શ્શોકો ભવતિ માનસઃ ।

અપ્રજાઽસ્મીતિ સન્તાપો ન હ્યન્યઃ પુત્ર વિદ્યતે ॥ 37 ॥

ન દૃષ્ટપૂર્વં કલ્યાણં સુખં વા પતિપૌરુષે ।

અપિ પુત્રે ઽપિ પશ્યેયમિતિ રામાઽસ્થિતં મયા ॥ 38 ॥

સા બહૂન્યમનોજ્ઞાનિ વાક્યાનિ હૃદયચ્છિદામ્ ।

અહં શ્રોષ્યે સપત્નીનામવરાણાં વરા સતી ॥ 39 ॥

અતો દુઃખતરં કિં નુ પ્રમદાનાં ભવિષ્યતિ ।

મમ શોકો વિલાપશ્ચ યાદૃશોઽયમનન્તકઃ ॥ 40 ॥

ત્વયિ સન્નિહિતેઽપ્યેવમહમાસં નિરાકૃતા ।

કિં પુનઃ પ્રોષિતે તાત ધ્રુવં મરણમેવ મે ॥ 41 ॥

અત્યન્તનિગૃહીતાસ્મિ ભર્તુર્નિત્યમતન્ત્રિતા ।

પરિવારેણ કૈકેય્યા સ્સમા વાપ્યથવાઽવરા ॥ 42 ॥

યોઽહિ માં સેવતે કશ્ચિદથવાપ્યનુવર્તતે ।

કૈકેય્યાઃ પુત્રમન્વીક્ષ્ય સ્વશ્ચિ જનો નાભિભાષતે ॥ 43 ॥

નિત્યક્રોધતયા તસ્યાઃ કથં નુ ખરવાદિતત્ ।

કૈકેય્યા વદનં દ્રષ્ટું પુત્ર શક્ષ્યામિ દુર્ગતા ॥ 44 ॥

દશ સપ્ત ચ વર્ષાણિ જાતસ્ય તવ રાઘવ અતિતાનિ પ્રકાઙ્ક્ષન્ત્યા મયા દુઃખપરિક્ષયમ્ ॥ 45 ॥

તદક્ષયં મહદ્દુઃખં નોત્સહે સહિતું ચિરમ્ ।

વિપ્રકારં સપત્નીનામેવં જીર્ણાઽપિ રાઘવ ॥ 46 ॥

અપશ્યન્તી તવ મુખં પરિપૂર્ણશશિપ્રભમ્ ।

કૃપણા વર્તયિષ્યામિ કથં કૃપણજીવિકામ્ ॥ 47 ॥

ઉપવાસૈશ્ચ યોગૈશ્ચ બહુભિશ્ચ પરિશ્રમૈઃ ।

દુઃખં સંવર્ધિતો મોઘં ત્વં હિ દુર્ગતયા મયા ॥ 48 ॥

સ્થિરં તુ હૃદયં મન્યે મમેદં યન્ન દીર્યતે ।

પ્રાવૃષીવ મહાનદ્યા સ્પૃષ્ટં કૂલં નવામ્ભસા ॥ 49 ॥

મમૈવ નૂનં મરણં ન વિદ્યતે ન ચાવકાઽશોસ્તિ યમક્ષયેઽમમ ।

યદન્તકોઽદ્યૈવ ન માં જિહીર્ષતિ ।

પ્રસહ્ય સિંહો રુદતીં મૃગીમિવ ॥ 50 ॥

સ્થિરં હિ નૂનં હૃદયં મમાયસં ન ભિદ્યતે યદ્ભુવિ નાવદીર્યતે ।

અનેન દુઃખેન ચ દેહમર્પિતં ધ્રુવં હ્યકાલે મરણં ન વિદ્યતે ॥ 51 ॥

ઇદં હિ દુઃખં યદનર્થકાનિ મે વ્રતાનિ દાનાનિ ચ સંયમાશ્ચ હિ ।

તપશ્ચ તપ્તં યદપત્યકારણા ત્સુનિષ્ફલં બીજમિવોપ્તમૂષરે ॥ 52 ॥

યદિ હ્યકાલે મરણં સ્વયેચ્છયા લભેત કશ્ચિદ્ગુરુદુઃખકર્શિતઃ ।

ગતાહમદ્યૈવ પરેતસંસદં વિના ત્વયા ધેનુરિવાત્મજેન વૈ ॥ 53 ॥

અથાપિ કિં જીવિતમદ્ય મે વૃથા ત્વયા વિના ચન્દ્રનિભાનનપ્રભ ।

અનુવ્રજિષ્યામિ વનં ત્વયૈવ ગૌ સ્સુદુર્બલા વત્સમિવાનુકાઙ્ક્ષયા ॥ 54 ॥

ભૃશમસુખમમર્ષિતા તદા બહુ વિલલાપ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્ ।

વ્યસનમુપનિશમ્ય સા મહ ત્સુતમિવ બદ્ધમવેક્ષ્ય કિન્નરી ॥ 55 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે વિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha viṃśassargaḥ |

tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |

ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||

kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |

gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||

kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |

tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||

na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |

kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||

abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |

yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |

patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||

sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |

putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||

rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |

jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||

so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |

upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||

dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |

jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |

brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||

praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |

striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||

vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |

nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||

kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |

prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |

agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||

praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |

dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||

devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |

dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||

lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |

samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||

tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |

tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |

abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||

sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |

pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||

tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |

kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |

prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |

adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||

dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |

mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||

sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |

prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||

devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |

idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||

gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |

viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |

māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||

sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||

sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |

papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||

tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |

rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||

upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||

sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |

uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |

na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||

eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |

aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |

api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||

sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |

ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |

mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||

tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |

kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||

atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |

parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||

yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |

kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||

nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |

kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||

daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||

tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |

viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||

apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |

kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||

upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |

duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |

prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |

yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |

prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |

anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||

idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |

tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||

yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |

gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||

athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |

anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||

bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |

vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ विंशस्सर्गः ।

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे निष्क्रामति कृताञ्जलौ ।

आर्तशब्दो महान् जज्ञे स्त्रीणामन्तःपुरे तदा ॥ 1 ॥

कृत्येष्वचोदितः पित्रा सर्वस्यान्तःपुरस्य च ।

गतिर्यश्शरणं चापि स रामोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ 2 ॥

कौशल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा ।

तथैव वर्ततेऽस्मासु जन्मप्रभृति राघवः ॥ 3 ॥

न क्रुध्यत्यभिशप्तोऽपि क्रोधनीयानि वर्जयन् ।

क्रुद्धान्प्रसादयन्सर्वान् स इतोऽद्य प्रवत्स्यति ॥ 4 ॥

अबुद्धिर्बत नो राजा जीवलोकं चरत्ययम् ।

यो गतिं सर्वभूतानां परित्यजति राघवम् ॥ 5 ॥

इति सर्वा महिष्यस्ता विवत्सा इव धेनवः ।

पतिमाचुक्रुशुश्चैव सस्वरं चापि चुक्रुशुः ॥ 6 ॥

स हि चान्तःपुरे घोरमार्तशब्दं महीपतिः ।

पुत्रशोकाभिसन्तप्तः श्रुत्वा व्यालीयताऽसने ॥ 7 ॥

रामस्तु भृशमायस्तो निश्श्वसन्निव कुञ्जरः ।

जगाम सहितो भ्रात्रा मातुरन्तःपुरं वशी ॥ 8 ॥

सोऽपश्यत्पुरुषं तत्र वृद्धं परमपूजितम् ।

उपविष्टं गृहद्वारि तिष्ठतश्चापरान्बहून् ॥ 9 ॥

दृष्ट्वैव तु तदा रामं ते सर्वे सहसोत्थिताः ।

जयेन जयतां श्रेष्ठं वर्धयन्ति स्म राघवम् ॥ 10 ॥

प्रविश्य प्रथमां कक्ष्यां द्वितीयायां ददर्श सः ।

ब्राह्मणान्वेदसम्पन्नान्वृद्धान्राज्ञाऽभिसत्कृतान् ॥ 11 ॥

प्रणम्य रामस्तान्विप्रांस्तृतीयायां ददर्श सः ।

स्त्रियो वृद्धास्तथा बाला द्वाररक्षणतत्पराः ॥ 12 ॥

वर्धयित्वा प्रहृष्टास्ताः प्रविश्य च गृहं स्त्रियः ।

न्यवेदयन्त त्वरिता राममातुः प्रियं तदा ॥ 13 ॥

कौशल्यापि तदा देवी रात्रिं स्थित्वा समाहिता ।

प्रभाते त्वकरोत्पूजां विष्णोः पुत्रहितैषिणी ॥ 14 ॥

सा क्षौमवसना हृष्टा नित्यं व्रतपरायणा ।

अग्निं जुहोति स्म तदा मन्त्रवत्कृतमङ्गला ॥ 15 ॥

प्रविश्य च तदा रामो मातुरन्तःपुरं शुभम् ।

ददर्श मातरं तत्र हावयन्तीं हुताशनम् ॥ 16 ॥

देवकार्यनिमित्तं च तत्रापश्यत्समुद्यतम् ।

दध्यक्षतं घृतं चैव मोदकान्हविषस्तथा ॥ 17 ॥

लाजान्माल्यानि शुक्लानि पायसं कृसरं तथा ।

समिधः पूर्णकुम्भांश्च ददर्श रघुनन्दनः ॥ 18 ॥

तां शुक्लक्षौमसंवीतां व्रतयोगेन कर्शिताम् ।

तर्पयन्तीं ददर्शाद्भिर्देवतां देववर्णिनीम् ॥ 19 ॥

सा चिरस्यात्मजं दृष्ट्वा मातृनन्दनमागतम् ।

अभिचक्राम संहृष्टा किशोरं बडबा यथा ॥ 20 ॥

स मातरमभिक्रान्तामुपसङ्गृह्य राघवः ।

परिष्वक्तश्च बाहुभ्यामुपाघ्रातश्च मूर्धनि ॥ 21 ॥

तमुवाच दुराधर्षं राघवं सुतमात्मनः ।

कौशल्या पुत्रवात्सल्यादिदं प्रियहितं वचः ॥ 22 ॥

वृद्धानां धर्मशीलानां राजर्षीणां महात्मनाम् ।

प्राप्नुह्यायुश्च कीर्तिं च धर्मं चोपहितं कुले ॥ 23 ॥

सत्यप्रतिज्ञं पितरं राजानं पश्य राघव ।

अद्यैव हि त्वां धर्मात्मा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ 24 ॥

दत्तमासनमालभ्य भोजनेन निमन्त्रितः ।

मातरं राघवः किञ्चिद्व्रीडात्प्रसार्याञ्जलिमब्रवीत् ॥ 25 ॥

स स्वभावविनीतश्च गौरवाच्च तदा नतः ।

प्रस्थितो दण्डकारण्यमाप्रष्टुमुपचक्रमे ॥ 26 ॥

देवि नूनं न जानीषे महद्भयमुपस्थितम् ।

इदं तव च दुःखाय वैदेह्या लक्ष्मणस्य च ॥ 27 ॥

गमिष्ये दण्डकारण्यं किमनेनासनेन मे ।

विष्टरासनयोग्यो हि कालोऽयं मामुपस्थितः ॥ 28 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।

मधुमूलफलैर्जीवन्हित्वा मुनिवदामिषम् ॥ 29 ॥

भरताय महाराजो यौवराज्यं प्रयच्छति ।

मां पुनर्दण्डकारण्ये विवासयति तापसम् ॥ 30 ॥

स षट्चाष्टौ च वर्षाणि वत्स्यामि विजने वने ।

आसेवमानो वन्यानि फलमूलैश्च वर्तयन् ॥ 31 ॥

सा निकृत्तेव सालस्य यष्टिः परशुना वने ।

पपात सहसा देवी देवतेव दिवश्च्युता ॥ 32 ॥

तामदुःखोचितां दृष्ट्वा पतितां कदलीमिव ।

रामस्तूत्थापयामास मातरं गतचेतसम् ॥ 33 ॥

उपावृत्त्योत्थितां दीनां बडबामिव वाहिताम् ।

पांसुकुण्ठितसर्वाङ्गीं विममर्श च पाणिना ॥ 34 ॥

सा राघवमुपासीनमसुखार्ता सुखोचिता ।

उवाच पुरुषव्याघ्रमुपशृण्वति लक्ष्मणे ॥ 35 ॥

यदि पुत्र न जायेथा मम शोकाय राघव ।

न स्म दुःखमतो भूयः पश्येयमहमप्रजाः ॥ 36 ॥

एक एव हि वन्ध्याया श्शोको भवति मानसः ।

अप्रजाऽस्मीति सन्तापो न ह्यन्यः पुत्र विद्यते ॥ 37 ॥

न दृष्टपूर्वं कल्याणं सुखं वा पतिपौरुषे ।

अपि पुत्रे ऽपि पश्येयमिति रामाऽस्थितं मया ॥ 38 ॥

सा बहून्यमनोज्ञानि वाक्यानि हृदयच्छिदाम् ।

अहं श्रोष्ये सपत्नीनामवराणां वरा सती ॥ 39 ॥

अतो दुःखतरं किं नु प्रमदानां भविष्यति ।

मम शोको विलापश्च यादृशोऽयमनन्तकः ॥ 40 ॥

त्वयि सन्निहितेऽप्येवमहमासं निराकृता ।

किं पुनः प्रोषिते तात ध्रुवं मरणमेव मे ॥ 41 ॥

अत्यन्तनिगृहीतास्मि भर्तुर्नित्यमतन्त्रिता ।

परिवारेण कैकेय्या स्समा वाप्यथवाऽवरा ॥ 42 ॥

योऽहि मां सेवते कश्चिदथवाप्यनुवर्तते ।

कैकेय्याः पुत्रमन्वीक्ष्य स्वश्चि जनो नाभिभाषते ॥ 43 ॥

नित्यक्रोधतया तस्याः कथं नु खरवादितत् ।

कैकेय्या वदनं द्रष्टुं पुत्र शक्ष्यामि दुर्गता ॥ 44 ॥

दश सप्त च वर्षाणि जातस्य तव राघव अतितानि प्रकाङ्क्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ 45 ॥

तदक्षयं महद्दुःखं नोत्सहे सहितुं चिरम् ।

विप्रकारं सपत्नीनामेवं जीर्णाऽपि राघव ॥ 46 ॥

अपश्यन्ती तव मुखं परिपूर्णशशिप्रभम् ।

कृपणा वर्तयिष्यामि कथं कृपणजीविकाम् ॥ 47 ॥

उपवासैश्च योगैश्च बहुभिश्च परिश्रमैः ।

दुःखं संवर्धितो मोघं त्वं हि दुर्गतया मया ॥ 48 ॥

स्थिरं तु हृदयं मन्ये ममेदं यन्न दीर्यते ।

प्रावृषीव महानद्या स्पृष्टं कूलं नवाम्भसा ॥ 49 ॥

ममैव नूनं मरणं न विद्यते न चावकाऽशोस्ति यमक्षयेऽमम ।

यदन्तकोऽद्यैव न मां जिहीर्षति ।

प्रसह्य सिंहो रुदतीं मृगीमिव ॥ 50 ॥

स्थिरं हि नूनं हृदयं ममायसं न भिद्यते यद्भुवि नावदीर्यते ।

अनेन दुःखेन च देहमर्पितं ध्रुवं ह्यकाले मरणं न विद्यते ॥ 51 ॥

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।

तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥ 52 ॥

यदि ह्यकाले मरणं स्वयेच्छया लभेत कश्चिद्गुरुदुःखकर्शितः ।

गताहमद्यैव परेतसंसदं विना त्वया धेनुरिवात्मजेन वै ॥ 53 ॥

अथापि किं जीवितमद्य मे वृथा त्वया विना चन्द्रनिभाननप्रभ ।

अनुव्रजिष्यामि वनं त्वयैव गौ स्सुदुर्बला वत्समिवानुकाङ्क्षया ॥ 54 ॥

भृशमसुखममर्षिता तदा बहु विललाप समीक्ष्य राघवम् ।

व्यसनमुपनिशम्य सा मह त्सुतमिव बद्धमवेक्ष्य किन्नरी ॥ 55 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे विंशस्सर्गः ॥