2.20 Ayodhyakanda - Vimsha Sargah

ॐ

2.20 અયોધ્યાકાણ્ડ - વિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ વિંશસ્સર્ગઃ ।

તસ્મિંસ્તુ પુરુષવ્યાઘ્રે નિષ્ક્રામતિ કૃતાઞ્જલૌ ।

આર્તશબ્દો મહાન્ જજ્ઞે સ્ત્રીણામન્તઃપુરે તદા ॥ 1 ॥

કૃત્યેષ્વચોદિતઃ પિત્રા સર્વસ્યાન્તઃપુરસ્ય ચ ।

ગતિર્યશ્શરણં ચાપિ સ રામોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ ॥ 2 ॥

કૌશલ્યાયાં યથા યુક્તો જનન્યાં વર્તતે સદા ।

તથૈવ વર્તતેઽસ્માસુ જન્મપ્રભૃતિ રાઘવઃ ॥ 3 ॥

ન ક્રુધ્યત્યભિશપ્તોઽપિ ક્રોધનીયાનિ વર્જયન્ ।

ક્રુદ્ધાન્પ્રસાદયન્સર્વાન્ સ ઇતોઽદ્ય પ્રવત્સ્યતિ ॥ 4 ॥

અબુદ્ધિર્બત નો રાજા જીવલોકં ચરત્યયમ્ ।

યો ગતિં સર્વભૂતાનાં પરિત્યજતિ રાઘવમ્ ॥ 5 ॥

ઇતિ સર્વા મહિષ્યસ્તા વિવત્સા ઇવ ધેનવઃ ।

પતિમાચુક્રુશુશ્ચૈવ સસ્વરં ચાપિ ચુક્રુશુઃ ॥ 6 ॥

સ હિ ચાન્તઃપુરે ઘોરમાર્તશબ્દં મહીપતિઃ ।

પુત્રશોકાભિસન્તપ્તઃ શ્રુત્વા વ્યાલીયતાઽસને ॥ 7 ॥

રામસ્તુ ભૃશમાયસ્તો નિશ્શ્વસન્નિવ કુઞ્જરઃ ।

જગામ સહિતો ભ્રાત્રા માતુરન્તઃપુરં વશી ॥ 8 ॥

સોઽપશ્યત્પુરુષં તત્ર વૃદ્ધં પરમપૂજિતમ્ ।

ઉપવિષ્ટં ગૃહદ્વારિ તિષ્ઠતશ્ચાપરાન્બહૂન્ ॥ 9 ॥

દૃષ્ટ્વૈવ તુ તદા રામં તે સર્વે સહસોત્થિતાઃ ।

જયેન જયતાં શ્રેષ્ઠં વર્ધયન્તિ સ્મ રાઘવમ્ ॥ 10 ॥

પ્રવિશ્ય પ્રથમાં કક્ષ્યાં દ્વિતીયાયાં દદર્શ સઃ ।

બ્રાહ્મણાન્વેદસમ્પન્નાન્વૃદ્ધાન્રાજ્ઞાઽભિસત્કૃતાન્ ॥ 11 ॥

પ્રણમ્ય રામસ્તાન્વિપ્રાંસ્તૃતીયાયાં દદર્શ સઃ ।

સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તથા બાલા દ્વારરક્ષણતત્પરાઃ ॥ 12 ॥

વર્ધયિત્વા પ્રહૃષ્ટાસ્તાઃ પ્રવિશ્ય ચ ગૃહં સ્ત્રિયઃ ।

ન્યવેદયન્ત ત્વરિતા રામમાતુઃ પ્રિયં તદા ॥ 13 ॥

કૌશલ્યાપિ તદા દેવી રાત્રિં સ્થિત્વા સમાહિતા ।

પ્રભાતે ત્વકરોત્પૂજાં વિષ્ણોઃ પુત્રહિતૈષિણી ॥ 14 ॥

સા ક્ષૌમવસના હૃષ્ટા નિત્યં વ્રતપરાયણા ।

અગ્નિં જુહોતિ સ્મ તદા મન્ત્રવત્કૃતમઙ્ગલા ॥ 15 ॥

પ્રવિશ્ય ચ તદા રામો માતુરન્તઃપુરં શુભમ્ ।

દદર્શ માતરં તત્ર હાવયન્તીં હુતાશનમ્ ॥ 16 ॥

દેવકાર્યનિમિત્તં ચ તત્રાપશ્યત્સમુદ્યતમ્ ।

દધ્યક્ષતં ઘૃતં ચૈવ મોદકાન્હવિષસ્તથા ॥ 17 ॥

લાજાન્માલ્યાનિ શુક્લાનિ પાયસં કૃસરં તથા ।

સમિધઃ પૂર્ણકુમ્ભાંશ્ચ દદર્શ રઘુનન્દનઃ ॥ 18 ॥

તાં શુક્લક્ષૌમસંવીતાં વ્રતયોગેન કર્શિતામ્ ।

તર્પયન્તીં દદર્શાદ્ભિર્દેવતાં દેવવર્ણિનીમ્ ॥ 19 ॥

સા ચિરસ્યાત્મજં દૃષ્ટ્વા માતૃનન્દનમાગતમ્ ।

અભિચક્રામ સંહૃષ્ટા કિશોરં બડબા યથા ॥ 20 ॥

સ માતરમભિક્રાન્તામુપસઙ્ગૃહ્ય રાઘવઃ ।

પરિષ્વક્તશ્ચ બાહુભ્યામુપાઘ્રાતશ્ચ મૂર્ધનિ ॥ 21 ॥

તમુવાચ દુરાધર્ષં રાઘવં સુતમાત્મનઃ ।

કૌશલ્યા પુત્રવાત્સલ્યાદિદં પ્રિયહિતં વચઃ ॥ 22 ॥

વૃદ્ધાનાં ધર્મશીલાનાં રાજર્ષીણાં મહાત્મનામ્ ।

પ્રાપ્નુહ્યાયુશ્ચ કીર્તિં ચ ધર્મં ચોપહિતં કુલે ॥ 23 ॥

સત્યપ્રતિજ્ઞં પિતરં રાજાનં પશ્ય રાઘવ ।

અદ્યૈવ હિ ત્વાં ધર્માત્મા યૌવરાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ ॥ 24 ॥

દત્તમાસનમાલભ્ય ભોજનેન નિમન્ત્રિતઃ ।

માતરં રાઘવઃ કિઞ્ચિદ્વ્રીડાત્પ્રસાર્યાઞ્જલિમબ્રવીત્ ॥ 25 ॥

સ સ્વભાવવિનીતશ્ચ ગૌરવાચ્ચ તદા નતઃ ।

પ્રસ્થિતો દણ્ડકારણ્યમાપ્રષ્ટુમુપચક્રમે ॥ 26 ॥

દેવિ નૂનં ન જાનીષે મહદ્ભયમુપસ્થિતમ્ ।

ઇદં તવ ચ દુઃખાય વૈદેહ્યા લક્ષ્મણસ્ય ચ ॥ 27 ॥

ગમિષ્યે દણ્ડકારણ્યં કિમનેનાસનેન મે ।

વિષ્ટરાસનયોગ્યો હિ કાલોઽયં મામુપસ્થિતઃ ॥ 28 ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને ।

મધુમૂલફલૈર્જીવન્હિત્વા મુનિવદામિષમ્ ॥ 29 ॥

ભરતાય મહારાજો યૌવરાજ્યં પ્રયચ્છતિ ।

માં પુનર્દણ્ડકારણ્યે વિવાસયતિ તાપસમ્ ॥ 30 ॥

સ ષટ્ચાષ્ટૌ ચ વર્ષાણિ વત્સ્યામિ વિજને વને ।

આસેવમાનો વન્યાનિ ફલમૂલૈશ્ચ વર્તયન્ ॥ 31 ॥

સા નિકૃત્તેવ સાલસ્ય યષ્ટિઃ પરશુના વને ।

પપાત સહસા દેવી દેવતેવ દિવશ્ચ્યુતા ॥ 32 ॥

તામદુઃખોચિતાં દૃષ્ટ્વા પતિતાં કદલીમિવ ।

રામસ્તૂત્થાપયામાસ માતરં ગતચેતસમ્ ॥ 33 ॥

ઉપાવૃત્ત્યોત્થિતાં દીનાં બડબામિવ વાહિતામ્ ।

પાંસુકુણ્ઠિતસર્વાઙ્ગીં વિમમર્શ ચ પાણિના ॥ 34 ॥

સા રાઘવમુપાસીનમસુખાર્તા સુખોચિતા ।

ઉવાચ પુરુષવ્યાઘ્રમુપશૃણ્વતિ લક્ષ્મણે ॥ 35 ॥

યદિ પુત્ર ન જાયેથા મમ શોકાય રાઘવ ।

ન સ્મ દુઃખમતો ભૂયઃ પશ્યેયમહમપ્રજાઃ ॥ 36 ॥

એક એવ હિ વન્ધ્યાયા શ્શોકો ભવતિ માનસઃ ।

અપ્રજાઽસ્મીતિ સન્તાપો ન હ્યન્યઃ પુત્ર વિદ્યતે ॥ 37 ॥

ન દૃષ્ટપૂર્વં કલ્યાણં સુખં વા પતિપૌરુષે ।

અપિ પુત્રે ઽપિ પશ્યેયમિતિ રામાઽસ્થિતં મયા ॥ 38 ॥

સા બહૂન્યમનોજ્ઞાનિ વાક્યાનિ હૃદયચ્છિદામ્ ।

અહં શ્રોષ્યે સપત્નીનામવરાણાં વરા સતી ॥ 39 ॥

અતો દુઃખતરં કિં નુ પ્રમદાનાં ભવિષ્યતિ ।

મમ શોકો વિલાપશ્ચ યાદૃશોઽયમનન્તકઃ ॥ 40 ॥

ત્વયિ સન્નિહિતેઽપ્યેવમહમાસં નિરાકૃતા ।

કિં પુનઃ પ્રોષિતે તાત ધ્રુવં મરણમેવ મે ॥ 41 ॥

અત્યન્તનિગૃહીતાસ્મિ ભર્તુર્નિત્યમતન્ત્રિતા ।

પરિવારેણ કૈકેય્યા સ્સમા વાપ્યથવાઽવરા ॥ 42 ॥

યોઽહિ માં સેવતે કશ્ચિદથવાપ્યનુવર્તતે ।

કૈકેય્યાઃ પુત્રમન્વીક્ષ્ય સ્વશ્ચિ જનો નાભિભાષતે ॥ 43 ॥

નિત્યક્રોધતયા તસ્યાઃ કથં નુ ખરવાદિતત્ ।

કૈકેય્યા વદનં દ્રષ્ટું પુત્ર શક્ષ્યામિ દુર્ગતા ॥ 44 ॥

દશ સપ્ત ચ વર્ષાણિ જાતસ્ય તવ રાઘવ અતિતાનિ પ્રકાઙ્ક્ષન્ત્યા મયા દુઃખપરિક્ષયમ્ ॥ 45 ॥

તદક્ષયં મહદ્દુઃખં નોત્સહે સહિતું ચિરમ્ ।

વિપ્રકારં સપત્નીનામેવં જીર્ણાઽપિ રાઘવ ॥ 46 ॥

અપશ્યન્તી તવ મુખં પરિપૂર્ણશશિપ્રભમ્ ।

કૃપણા વર્તયિષ્યામિ કથં કૃપણજીવિકામ્ ॥ 47 ॥

ઉપવાસૈશ્ચ યોગૈશ્ચ બહુભિશ્ચ પરિશ્રમૈઃ ।

દુઃખં સંવર્ધિતો મોઘં ત્વં હિ દુર્ગતયા મયા ॥ 48 ॥

સ્થિરં તુ હૃદયં મન્યે મમેદં યન્ન દીર્યતે ।

પ્રાવૃષીવ મહાનદ્યા સ્પૃષ્ટં કૂલં નવામ્ભસા ॥ 49 ॥

મમૈવ નૂનં મરણં ન વિદ્યતે ન ચાવકાઽશોસ્તિ યમક્ષયેઽમમ ।

યદન્તકોઽદ્યૈવ ન માં જિહીર્ષતિ ।

પ્રસહ્ય સિંહો રુદતીં મૃગીમિવ ॥ 50 ॥

સ્થિરં હિ નૂનં હૃદયં મમાયસં ન ભિદ્યતે યદ્ભુવિ નાવદીર્યતે ।

અનેન દુઃખેન ચ દેહમર્પિતં ધ્રુવં હ્યકાલે મરણં ન વિદ્યતે ॥ 51 ॥

ઇદં હિ દુઃખં યદનર્થકાનિ મે વ્રતાનિ દાનાનિ ચ સંયમાશ્ચ હિ ।

તપશ્ચ તપ્તં યદપત્યકારણા ત્સુનિષ્ફલં બીજમિવોપ્તમૂષરે ॥ 52 ॥

યદિ હ્યકાલે મરણં સ્વયેચ્છયા લભેત કશ્ચિદ્ગુરુદુઃખકર્શિતઃ ।

ગતાહમદ્યૈવ પરેતસંસદં વિના ત્વયા ધેનુરિવાત્મજેન વૈ ॥ 53 ॥

અથાપિ કિં જીવિતમદ્ય મે વૃથા ત્વયા વિના ચન્દ્રનિભાનનપ્રભ ।

અનુવ્રજિષ્યામિ વનં ત્વયૈવ ગૌ સ્સુદુર્બલા વત્સમિવાનુકાઙ્ક્ષયા ॥ 54 ॥

ભૃશમસુખમમર્ષિતા તદા બહુ વિલલાપ સમીક્ષ્ય રાઘવમ્ ।

વ્યસનમુપનિશમ્ય સા મહ ત્સુતમિવ બદ્ધમવેક્ષ્ય કિન્નરી ॥ 55 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે વિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha viṃśassargaḥ |

tasmiṃstu puruṣavyāghre niṣkrāmati kṛtāñjalau |

ārtaśabdo mahān jajñe strīṇāmantaḥpure tadā || 1 ||

kṛtyeṣvacoditaḥ pitrā sarvasyāntaḥpurasya ca |

gatiryaśśaraṇaṃ cāpi sa rāmo'dya pravatsyati || 2 ||

kauśalyāyāṃ yathā yukto jananyāṃ vartate sadā |

tathaiva vartate'smāsu janmaprabhṛti rāghavaḥ || 3 ||

na krudhyatyabhiśapto'pi krodhanīyāni varjayan |

kruddhānprasādayansarvān sa ito'dya pravatsyati || 4 ||

abuddhirbata no rājā jīvalokaṃ caratyayam |

yo gatiṃ sarvabhūtānāṃ parityajati rāghavam || 5 ||

iti sarvā mahiṣyastā vivatsā iva dhenavaḥ |

patimācukruśuścaiva sasvaraṃ cāpi cukruśuḥ || 6 ||

sa hi cāntaḥpure ghoramārtaśabdaṃ mahīpatiḥ |

putraśokābhisantaptaḥ śrutvā vyālīyatā'sane || 7 ||

rāmastu bhṛśamāyasto niśśvasanniva kuñjaraḥ |

jagāma sahito bhrātrā māturantaḥpuraṃ vaśī || 8 ||

so'paśyatpuruṣaṃ tatra vṛddhaṃ paramapūjitam |

upaviṣṭaṃ gṛhadvāri tiṣṭhataścāparānbahūn || 9 ||

dṛṣṭvaiva tu tadā rāmaṃ te sarve sahasotthitāḥ |

jayena jayatāṃ śreṣṭhaṃ vardhayanti sma rāghavam || 10 ||

praviśya prathamāṃ kakṣyāṃ dvitīyāyāṃ dadarśa saḥ |

brāhmaṇānvedasampannānvṛddhānrājñā'bhisatkṛtān || 11 ||

praṇamya rāmastānviprāṃstṛtīyāyāṃ dadarśa saḥ |

striyo vṛddhāstathā bālā dvārarakṣaṇatatparāḥ || 12 ||

vardhayitvā prahṛṣṭāstāḥ praviśya ca gṛhaṃ striyaḥ |

nyavedayanta tvaritā rāmamātuḥ priyaṃ tadā || 13 ||

kauśalyāpi tadā devī rātriṃ sthitvā samāhitā |

prabhāte tvakarotpūjāṃ viṣṇoḥ putrahitaiṣiṇī || 14 ||

sā kṣaumavasanā hṛṣṭā nityaṃ vrataparāyaṇā |

agniṃ juhoti sma tadā mantravatkṛtamaṅgalā || 15 ||

praviśya ca tadā rāmo māturantaḥpuraṃ śubham |

dadarśa mātaraṃ tatra hāvayantīṃ hutāśanam || 16 ||

devakāryanimittaṃ ca tatrāpaśyatsamudyatam |

dadhyakṣataṃ ghṛtaṃ caiva modakānhaviṣastathā || 17 ||

lājānmālyāni śuklāni pāyasaṃ kṛsaraṃ tathā |

samidhaḥ pūrṇakumbhāṃśca dadarśa raghunandanaḥ || 18 ||

tāṃ śuklakṣaumasaṃvītāṃ vratayogena karśitām |

tarpayantīṃ dadarśādbhirdevatāṃ devavarṇinīm || 19 ||

sā cirasyātmajaṃ dṛṣṭvā mātṛnandanamāgatam |

abhicakrāma saṃhṛṣṭā kiśoraṃ baḍabā yathā || 20 ||

sa mātaramabhikrāntāmupasaṅgṛhya rāghavaḥ |

pariṣvaktaśca bāhubhyāmupāghrātaśca mūrdhani || 21 ||

tamuvāca durādharṣaṃ rāghavaṃ sutamātmanaḥ |

kauśalyā putravātsalyādidaṃ priyahitaṃ vacaḥ || 22 ||

vṛddhānāṃ dharmaśīlānāṃ rājarṣīṇāṃ mahātmanām |

prāpnuhyāyuśca kīrtiṃ ca dharmaṃ copahitaṃ kule || 23 ||

satyapratijñaṃ pitaraṃ rājānaṃ paśya rāghava |

adyaiva hi tvāṃ dharmātmā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 24 ||

dattamāsanamālabhya bhojanena nimantritaḥ |

mātaraṃ rāghavaḥ kiñcidvrīḍātprasāryāñjalimabravīt || 25 ||

sa svabhāvavinītaśca gauravācca tadā nataḥ |

prasthito daṇḍakāraṇyamāpraṣṭumupacakrame || 26 ||

devi nūnaṃ na jānīṣe mahadbhayamupasthitam |

idaṃ tava ca duḥkhāya vaidehyā lakṣmaṇasya ca || 27 ||

gamiṣye daṇḍakāraṇyaṃ kimanenāsanena me |

viṣṭarāsanayogyo hi kālo'yaṃ māmupasthitaḥ || 28 ||

caturdaśa hi varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

madhumūlaphalairjīvanhitvā munivadāmiṣam || 29 ||

bharatāya mahārājo yauvarājyaṃ prayacchati |

māṃ punardaṇḍakāraṇye vivāsayati tāpasam || 30 ||

sa ṣaṭcāṣṭau ca varṣāṇi vatsyāmi vijane vane |

āsevamāno vanyāni phalamūlaiśca vartayan || 31 ||

sā nikṛtteva sālasya yaṣṭiḥ paraśunā vane |

papāta sahasā devī devateva divaścyutā || 32 ||

tāmaduḥkhocitāṃ dṛṣṭvā patitāṃ kadalīmiva |

rāmastūtthāpayāmāsa mātaraṃ gatacetasam || 33 ||

upāvṛttyotthitāṃ dīnāṃ baḍabāmiva vāhitām |

pāṃsukuṇṭhitasarvāṅgīṃ vimamarśa ca pāṇinā || 34 ||

sā rāghavamupāsīnamasukhārtā sukhocitā |

uvāca puruṣavyāghramupaśṛṇvati lakṣmaṇe || 35 ||

yadi putra na jāyethā mama śokāya rāghava |

na sma duḥkhamato bhūyaḥ paśyeyamahamaprajāḥ || 36 ||

eka eva hi vandhyāyā śśoko bhavati mānasaḥ |

aprajā'smīti santāpo na hyanyaḥ putra vidyate || 37 ||

na dṛṣṭapūrvaṃ kalyāṇaṃ sukhaṃ vā patipauruṣe |

api putre 'pi paśyeyamiti rāmā'sthitaṃ mayā || 38 ||

sā bahūnyamanojñāni vākyāni hṛdayacchidām |

ahaṃ śroṣye sapatnīnāmavarāṇāṃ varā satī || 39 ||

ato duḥkhataraṃ kiṃ nu pramadānāṃ bhaviṣyati |

mama śoko vilāpaśca yādṛśo'yamanantakaḥ || 40 ||

tvayi sannihite'pyevamahamāsaṃ nirākṛtā |

kiṃ punaḥ proṣite tāta dhruvaṃ maraṇameva me || 41 ||

atyantanigṛhītāsmi bharturnityamatantritā |

parivāreṇa kaikeyyā ssamā vāpyathavā'varā || 42 ||

yo'hi māṃ sevate kaścidathavāpyanuvartate |

kaikeyyāḥ putramanvīkṣya svaści jano nābhibhāṣate || 43 ||

nityakrodhatayā tasyāḥ kathaṃ nu kharavāditat |

kaikeyyā vadanaṃ draṣṭuṃ putra śakṣyāmi durgatā || 44 ||

daśa sapta ca varṣāṇi jātasya tava rāghava atitāni prakāṅkṣantyā mayā duḥkhaparikṣayam || 45 ||

tadakṣayaṃ mahadduḥkhaṃ notsahe sahituṃ ciram |

viprakāraṃ sapatnīnāmevaṃ jīrṇā'pi rāghava || 46 ||

apaśyantī tava mukhaṃ paripūrṇaśaśiprabham |

kṛpaṇā vartayiṣyāmi kathaṃ kṛpaṇajīvikām || 47 ||

upavāsaiśca yogaiśca bahubhiśca pariśramaiḥ |

duḥkhaṃ saṃvardhito moghaṃ tvaṃ hi durgatayā mayā || 48 ||

sthiraṃ tu hṛdayaṃ manye mamedaṃ yanna dīryate |

prāvṛṣīva mahānadyā spṛṣṭaṃ kūlaṃ navāmbhasā || 49 ||

mamaiva nūnaṃ maraṇaṃ na vidyate na cāvakā'śosti yamakṣaye'mama |

yadantako'dyaiva na māṃ jihīrṣati |

prasahya siṃho rudatīṃ mṛgīmiva || 50 ||

sthiraṃ hi nūnaṃ hṛdayaṃ mamāyasaṃ na bhidyate yadbhuvi nāvadīryate |

anena duḥkhena ca dehamarpitaṃ dhruvaṃ hyakāle maraṇaṃ na vidyate || 51 ||

idaṃ hi duḥkhaṃ yadanarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāśca hi |

tapaśca taptaṃ yadapatyakāraṇā tsuniṣphalaṃ bījamivoptamūṣare || 52 ||

yadi hyakāle maraṇaṃ svayecchayā labheta kaścidguruduḥkhakarśitaḥ |

gatāhamadyaiva paretasaṃsadaṃ vinā tvayā dhenurivātmajena vai || 53 ||

athāpi kiṃ jīvitamadya me vṛthā tvayā vinā candranibhānanaprabha |

anuvrajiṣyāmi vanaṃ tvayaiva gau ssudurbalā vatsamivānukāṅkṣayā || 54 ||

bhṛśamasukhamamarṣitā tadā bahu vilalāpa samīkṣya rāghavam |

vyasanamupaniśamya sā maha tsutamiva baddhamavekṣya kinnarī || 55 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe viṃśassargaḥ ||