ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕਾਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਵਸਿष੍ਠਸ੍ਤੁ ਤਦਾ ਰਾਮਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਰਾਜਪੁਰੋਹਿਤਃ ।
ਅਬ੍ਰਵੀਦ੍ਧਰ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪੁਨਰੇਵਾਪਰਂ ਵਚਃ ॥ 1 ॥
ਪੁਰੁषਸ੍ਯੇਹ ਜਾਤਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗੁਰਵਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।
ਆਚਾਰ੍ਯਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਚ ਰਾਘਵ ॥ 2 ॥
ਪਿਤਾ ਹ੍ਯੇਵਂ ਜਨਯਤਿ ਪੁਰੁषਂ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਂ ਦਦਾਤਿ ਚਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ ਗੁਰੁਰੁਚ੍ਯਤੇ ॥ 3 ॥
ਸੋऽਹਂ ਤੇ ਪਿਤੁਰਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤਵ ਚੈਵ ਪਰਨ੍ਤਪ ।
ਮਮ ਤ੍ਵਂ ਵਚਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤੇਸ੍ਸਤਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ 4 ॥
ਇਮਾ ਹਿ ਤੇ ਪਰਿषਦ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇਣਯਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਜਾਸ੍ਤਥਾ ।
ਏषੁ ਤਾਤ ਚਰਨ੍ਧਰ੍ਮਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤੇਃ ਸਤਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ 5 ॥
ਵृਦ੍ਧਾਯਾ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲਾਯਾ ਮਾਤੁਰ੍ਨਾਰ੍ਹਸ੍ਯਵਰ੍ਤਿਤੁਮ੍ ।
ਅਸ੍ਯਾ ਹਿ ਵਚਨਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤੇਸ੍ਸਤਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ 6 ॥
ਭਰਤਸ੍ਯ ਵਚਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਯਾਚਮਾਨਸ੍ਯ ਰਾਘਵ ।
ਆਤ੍ਮਾਨਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤੇਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਪਰਾਕ੍ਰਮ ॥ 7 ॥
ਏਵਂ ਮਧੁਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਸਨ੍ ਗੁਰੁਣਾ ਰਾਘਵਸ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਸਮਾਸੀਨਂ ਵਸਿष੍ਠਂ ਪੁਰੁषਰ੍षਭਃ ॥ 8 ॥
ਯਨ੍ਮਾਤਾਪਿਤਰੌ ਵृਤ੍ਤਂ ਤਨਯੇ ਕੁਰੁਤਃ ਸਦਾ ।
ਨ ਸੁਪ੍ਰਤਿਕਰਂ ਤਤ੍ ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਿਤ੍ਰਾ ਚ ਯਤ੍ਕृਤਮ੍ ॥ 9 ॥
ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿ ਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਸ੍ਵਾਪਨੋਚ੍ਛਾਦਨੇਨ ਚ ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦੇਨ ਤਥਾ ਸਂਵਰ੍ਧਨੇਨ ਚ ॥ 10 ॥
ਯਨ੍ਮਾਤਾਪਿਤਰੌ ਵृਤ੍ਤਂ ਤਨਯੇ ਕੁਰੁਤਸ੍ਸਦਾ ।
ਨ ਸੁਪ੍ਰਤਿਕਰਂ ਤਤ੍ਤੁ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪਿਤ੍ਰਾ ਚ ਯਤ੍ਕृਤਮ੍ ॥ 11 ॥
ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤਿਪ੍ਰਦਾਨੇਨ ਸ੍ਵਾਪਨੋਚ੍ਛਾਦਨੇਨ ਚ ।
ਨਿਤ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦੇਨ ਤਥਾ ਸਂਵਰ੍ਧਨੇਨ ਚ ॥ 12 ॥
ਸ ਹਿ ਰਾਜਾ ਜਨਯਿਤਾ ਪਿਤਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਮਮ ।
ਆਜ੍ਞਾਤਂ ਯਨ੍ਮਯਾ ਤਸ੍ਯ ਨ ਤਨ੍ਮਿਥ੍ਯਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 13 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮ੍ ।
ਉਵਾਚ ਪਰਮੋਦਾਰਸ੍ਸੂਤਂ ਪਰਮਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ॥ 14 ॥
ਇਹ ਮੇ ਸ੍ਥਣ੍ਡਿਲੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕੁਸ਼ਾਨਾਸ੍ਤਰ ਸਾਰਥੇ ।
ਆਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਵੇਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਯਾਵਨ੍ਮੇ ਨ ਪ੍ਰਸੀਦਤਿ ॥ 15 ॥
ਅਨਾਹਾਰੋ ਨਿਰਾਲੋਕੋ ਧਨਹੀਨੋ ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਜਃ ।
ਸ਼ੇष੍ਯੇ ਪੁਰਸ੍ਤਾਚ੍ਛਾਲਾਯਾ ਯਾਵਨ੍ਨ ਪ੍ਰਤਿਯਾਸ੍ਯਤਿ ॥ 16 ॥
ਸ ਤੁ ਰਾਮਮਵੇਕ੍षਨ੍ਤਂ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪੇਕ੍ष੍ਯ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ।
ਕੁਸ਼ੋਤ੍ਤਰਮੁਪਸ੍ਥਾਪ੍ਯ ਭੂਮਾਵੇਵਾऽਸ੍ਤਰਤ੍ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 17 ॥
ਤਮੁਵਾਚ ਮਹਾਤੇਜਾ ਰਾਮੋ ਰਾਜਰ੍षਿਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਕਿਂ ਮਾਂ ਭਰਤ ਕੁਰ੍ਵਾਣਂ ਤਾਤ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਵੇਕ੍ष੍ਯਸਿ ॥ 18 ॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਹ੍ਯੇਕਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਨਰਾਨ੍ਰੋਦ੍ਧੁਮਿਹਾਰ੍ਹਤਿ ।
ਨ ਤੁ ਮੂਰ੍ਧਾਭਿषਿਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਪਵੇਸ਼ਨੇ ॥ 19 ॥
ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਨਰਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਹਿਤ੍ਵੈਤਦ੍ਦਾਰੁਣਂ ਵ੍ਰਤਮ੍ ।
ਪੁਰਵਰ੍ਯਾਮਿਤਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਯੋਧ੍ਯਾਂ ਯਾਹਿ ਰਾਘਵ ॥ 20 ॥
ਆਸੀਨਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਭਰਤਃ ਪੌਰਜਾਨਪਦਂ ਜਨਮ੍ ।
ਉਵਾਚ ਸਰ੍ਵਤਃ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਕਿਮਾਰ੍ਯਂ ਨਾਨੁਸ਼ਾਸਥ ॥ 21 ॥
ਤੇ ਤਦੋਚੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪੌਰਜਾਨਪਦਾ ਜਨਾਃ ।
ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਮਭਿਜਾਨੀਮਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਵਦਤਿ ਰਾਘਵਃ ॥ 22 ॥
ਏषੋऽਪਿ ਹਿ ਮਹਾਭਾਗਃ ਪਿਤੁਰ੍ਵਚਸਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ।
ਅਤ ਏਵ ਨ ਸ਼ਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਮੋ ਵ੍ਯਾਵਰ੍ਤਯਿਤੁਮਞ੍ਜਸਾ ॥ 23 ॥
ਤੇषਾਮਾਜ੍ਞਾਯ ਵਚਨਂ ਰਾਮੋ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਏਵਂ ਨਿਬੋਧ ਵਚਨਂ ਸੁਹृਦਾਂ ਧਰ੍ਮਚਕ੍षੁषਾਮ੍ ॥ 24 ॥
ਏਤਚ੍ਚੈਵੋਭਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ਸਮ੍ਪਸ਼੍ਯ ਰਾਘਵ ।
ਉਤ੍ਤਿष੍ਠ ਤ੍ਵਂ ਮਹਾਬਾਹੋ ਮਾਂ ਚ ਸ੍ਪृਸ਼ ਤਥੋਦਕਮ੍ ॥ 25 ॥
ਅਥੋਤ੍ਥਾਯ ਜਲਂਸ੍ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਭਰਤੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਣ੍ਵਨ੍ਤੁ ਮੇ ਪਰਿषਦੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇਣਯਸ੍ਤਥਾ ॥ 26 ॥
ਨ ਯਾਚੇ ਪਿਤਰਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਨਾਨੁਸ਼ਾਸਾਮਿ ਮਾਤਰਮ੍ ।
ਆਰ੍ਯਂ ਪਰਮਧਰ੍ਮਜ੍ਞਂ ਨਾਨੁਜਾਨਾਮਿ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 27 ॥
ਯਦਿਤ੍ਵਵਸ਼੍ਯਂ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਚ ਪਿਤੁਰ੍ਵਚਃ ।
ਅਹਮੇਵ ਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਸਮਾ ਵਨੇ ॥ 28 ॥
ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਤਸ੍ਯ ਤਥ੍ਯੇਨ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ।
ਉਵਾਚ ਰਾਮ ਸ੍ਸਮ੍ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਪੌਰਜਾਨਪਦਂ ਜਨਮ੍ ॥ 29 ॥
ਵਿਕ੍ਰੀਤਮਾਹਿਤਂ ਕ੍ਰੀਤਂ ਯਤ੍ਪਿਤ੍ਰਾ ਜੀਵਤਾ ਮਮ ।
ਨ ਤਲ੍ਲੋਪਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਮਯਾ ਵਾ ਭਰਤੇਨ ਵਾ ॥ 30 ॥
ਉਪਧਿਰ੍ਨ ਮਯਾ ਕਾਰ੍ਯੋ ਵਨਵਾਸੇ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਃ ।
ਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਂ ਚ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਪਿਤ੍ਰਾ ਮੇ ਸੁਕृਤਂ ਕृਤਮ੍ ॥ 31 ॥
ਜਾਨਾਮਿ ਭਰਤਂ ਕ੍षਾਨ੍ਤਂ ਗੁਰੁਸਤ੍ਕਾਰਕਾਰਿਣਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਤ੍ਰ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧੇ ਮਹਾਤ੍ਮਨਿ ॥ 32 ॥
ਅਨੇਨ ਧਰ੍ਮਸ਼ੀਲੇਨ ਵਨਾਤ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤਃ ਪੁਨਃ ।
ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਸਹ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਃ ਪਤਿਰੁਤ੍ਤਮਃ ॥ 33 ॥
ਵृਤੋ ਹਿ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਮਯਾ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਕृਤਮ੍ ।
ਅਨृਤਾਨ੍ਮੋਚਯਾਨੇਨ ਪਿਤਰਂ ਤਂ ਮਹੀਪਤਿਮ੍ ॥ 34 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕਾਦਸ਼ਾਧਿਕਸ਼ਤਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekādaśādhikaśatatamassargaḥ |
vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |
abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 1 ||
puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |
ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2 ||
pitā hyevaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |
prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 3 ||
so'haṃ te piturācāryastava caiva parantapa |
mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 4 ||
imā hi te pariṣada śśreṇayaśca dvijāstathā |
eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 5 ||
vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |
asyā hi vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 6 ||
bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |
ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 7 ||
evaṃ madhuramuktassan guruṇā rāghavassvayam |
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 8 ||
yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā |
na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 9 ||
yathāśakti pradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 10 ||
yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutassadā |
na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 11 ||
yathāśaktipradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 12 ||
sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |
ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 13 ||
evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |
uvāca paramodārassūtaṃ paramadurmanāḥ || 14 ||
iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 15 ||
anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |
śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 16 ||
sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ pekṣya durmanāḥ |
kuśottaramupasthāpya bhūmāvevā'staratsvayam || 17 ||
tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamaḥ |
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 18 ||
brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |
na tu mūrdhābhiṣiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 19 ||
uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |
puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 20 ||
āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |
uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 21 ||
te tadocurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |
kākutsthamabhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ || 22 ||
eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 23 ||
teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 24 ||
etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksampaśya rāghava |
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 25 ||
athotthāya jalaṃspṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |
śruṇvantu me pariṣado mantriṇa śśreṇayastathā || 26 ||
na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |
āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam || 27 ||
yaditvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |
ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane || 28 ||
dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |
uvāca rāma ssamprekṣya paurajānapadaṃ janam || 29 ||
vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |
na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 30 ||
upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |
yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 31 ||
jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |
sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani || 32 ||
anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 33 ||
vṛto hi rājā kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |
anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekādaśādhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकादशाधिकशततमस्सर्गः ।
वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ 1 ॥
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।
आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ 2 ॥
पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ 3 ॥
सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥ 4 ॥
इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।
एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ 5 ॥
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।
अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥ 6 ॥
भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ 7 ॥
एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ 8 ॥
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ 9 ॥
यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ 10 ॥
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा ।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ 11 ॥
यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ 12 ॥
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ 13 ॥
एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥ 14 ॥
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ 15 ॥
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ 16 ॥
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥ 17 ॥
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ 18 ॥
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ 19 ॥
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ 20 ॥
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ 21 ॥
ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥ 22 ॥
एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ 23 ॥
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ 24 ॥
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ 25 ॥
अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥ 26 ॥
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ 27 ॥
यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥ 28 ॥
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ 29 ॥
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ 30 ॥
उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ 31 ॥
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ 32 ॥
अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ 33 ॥
वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ 34 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekādaśādhikaśatatamassargaḥ |
vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |
abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 1 ||
puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |
ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2 ||
pitā hyevaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |
prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 3 ||
so'haṃ te piturācāryastava caiva parantapa |
mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 4 ||
imā hi te pariṣada śśreṇayaśca dvijāstathā |
eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 5 ||
vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |
asyā hi vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 6 ||
bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |
ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 7 ||
evaṃ madhuramuktassan guruṇā rāghavassvayam |
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 8 ||
yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā |
na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 9 ||
yathāśakti pradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 10 ||
yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutassadā |
na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 11 ||
yathāśaktipradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 12 ||
sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |
ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 13 ||
evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |
uvāca paramodārassūtaṃ paramadurmanāḥ || 14 ||
iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 15 ||
anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |
śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 16 ||
sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ pekṣya durmanāḥ |
kuśottaramupasthāpya bhūmāvevā'staratsvayam || 17 ||
tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamaḥ |
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 18 ||
brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |
na tu mūrdhābhiṣiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 19 ||
uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |
puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 20 ||
āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |
uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 21 ||
te tadocurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |
kākutsthamabhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ || 22 ||
eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 23 ||
teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 24 ||
etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksampaśya rāghava |
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 25 ||
athotthāya jalaṃspṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |
śruṇvantu me pariṣado mantriṇa śśreṇayastathā || 26 ||
na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |
āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam || 27 ||
yaditvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |
ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane || 28 ||
dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |
uvāca rāma ssamprekṣya paurajānapadaṃ janam || 29 ||
vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |
na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 30 ||
upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |
yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 31 ||
jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |
sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani || 32 ||
anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 33 ||
vṛto hi rājā kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |
anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 34 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekādaśādhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.