Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 111 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

वसिष्ठले रामलाई आचार्य, पिता र माता तीन गुरु हुने बताउँदै पिता र आचार्यको वचन पालन गर्न र सज्जनको मार्गबाट विचलित नहुन आग्रह गर्छन्। रामले आफ्ना पिता दशरथको आज्ञा कहिल्यै झुटो नहुने बताउँछन्। भरतले राज्य नमागी रामलाई फर्काउन नसके आफैं चौध वर्ष वनमा बस्ने सत्य वचन गर्छन्। रामले पिताले बेचेको वा सुम्पेको कुरा मेट्न नसकिने र वनवासमा कपट नगर्ने बताउँदै भरतले पितालाई असत्यबाट मुक्त गरून् भन्ने व्यक्त गर्छन्।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकादशाधिकशततमस्सर्गः ।

Shloka 1

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ 1 ॥

vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohitaḥ |
abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vacaḥ || 1 ||

त्यसपछि राजपुरोहित वसिष्ठले रामलाई भनिसकेर धर्मसँग युक्त अर्को वचन फेरि भने ॥ 1 ॥ ^AI

Shloka 2

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।
आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ 2 ॥

puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastrayaḥ |
ācāryaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava || 2 ||

हे काकुत्स्थ! यस संसारमा जन्मेको पुरुषका तीन गुरु हुन्छन् — आचार्य, पिता र माता, हे राघव ॥ 2 ॥ ^AI

Shloka 3

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ 3 ॥

pitā hyevaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |
prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate || 3 ||

हे पुरुषर्षभ! पिताले नै पुरुषलाई जन्म दिन्छन्, र आचार्यले प्रज्ञा दिन्छन्, त्यसैले उनी गुरु भनिन्छन् ॥ 3 ॥ ^AI

Shloka 4

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥ 4 ॥

so'haṃ te piturācāryastava caiva parantapa |
mama tvaṃ vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 4 ||

हे परन्तप! त्यसैले म तिम्रा पिताको र तिम्रै आचार्य हुँ; मेरो वचन पालन गर्दै तिमी सज्जनहरूको मार्गबाट विचलित नहोऊ ॥ 4 ॥ ^AI

Shloka 5

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।
एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ 5 ॥

imā hi te pariṣada śśreṇayaśca dvijāstathā |
eṣu tāta carandharmaṃ nātivarteḥ satāṃ gatim || 5 ||

हे तात! यी तिम्रा परिषद्, श्रेणीहरू र द्विजहरू छन्; यिनीहरूका बीच धर्मको आचरण गर्दै तिमी सज्जनहरूको मार्गबाट विचलित नहोऊ ॥ 5 ॥ ^AI

Shloka 6

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।
अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥ 6 ॥

vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavartitum |
asyā hi vacanaṃ kurvannātivartessatāṃ gatim || 6 ||

वृद्धा र धर्मशीला माताको अवहेलना गर्नु तिमीलाई उचित छैन; उनको वचन पालन गर्दै तिमी सज्जनहरूको मार्गबाट विचलित नहोऊ ॥ 6 ॥ ^AI

Shloka 7

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ 7 ॥

bharatasya vacaḥ kurvanyācamānasya rāghava |
ātmānaṃ nātivartestvaṃ satyadharmaparākrama || 7 ||

हे राघव! हे सत्यधर्मपराक्रम! याचना गरिरहेका भरतको वचन पालन गर्दै तिमी आफैंलाई अतिक्रमण नगर ॥ 7 ॥ ^AI

Shloka 8

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ 8 ॥

evaṃ madhuramuktassan guruṇā rāghavassvayam |
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabhaḥ || 8 ||

यसरी गुरुद्वारा मधुर वचन भनिएका पुरुषर्षभ राघव स्वयंले बसिरहेका वसिष्ठलाई प्रत्युत्तर दिए ॥ 8 ॥ ^AI

Shloka 9

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।
न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ 9 ॥

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutaḥ sadā |
na supratikaraṃ tat tu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 9 ||

माता र पिताले छोराप्रति सधैं जुन व्यवहार गर्दछन्, तर माता र पिताले गरेको त्यो उपकार सजिलै तिर्न सकिँदैन । ^AI

Shloka 10

यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ 10 ॥

yathāśakti pradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 10 ||

शक्तिअनुसार दान गरेर, सुताएर र शरीरको मैल सफा गरेर, नित्य प्रिय वचन बोलेर तथा हुर्काएर । ^AI

Shloka 11

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा ।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ 11 ॥

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kurutassadā |
na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam || 11 ||

Shloka 12

यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ 12 ॥

yathāśaktipradānena svāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvardhanena ca || 12 ||

Shloka 13

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ 13 ॥

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |
ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati || 13 ||

ती राजा दशरथ मेरा जन्मदाता पिता हुन्; उनले आज्ञा गरेको कुरा मबाट कहिल्यै झुटो हुनेछैन । ^AI

Shloka 14

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥ 14 ॥

evamuktastu rāmeṇa bharataḥ pratyanantaram |
uvāca paramodārassūtaṃ paramadurmanāḥ || 14 ||

रामबाट यसरी भनिएपछि अत्यन्त उदार भरतले तुरन्तै, अत्यन्त खिन्न मनले सारथिलाई भने । ^AI

Shloka 15

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ 15 ॥

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |
āryaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati || 15 ||

हे सारथे, यहाँ मेरा लागि चाँडै चौरोमा कुशा बिछाऊ; आर्य (राम) मप्रति प्रसन्न नहुँदासम्म म यहीँ बस्नेछु । ^AI

Shloka 16

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।
शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ 16 ॥

anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvijaḥ |
śeṣye purastācchālāyā yāvanna pratiyāsyati || 16 ||

जसरी द्विज (ब्राह्मण) अन्न नखाई, दीपकविना र धनहीन भएर बस्छ, त्यसैगरी राम फर्केर नआउँदासम्म म शालाको अगाडि पल्टिरहनेछु । ^AI

Shloka 17

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥ 17 ॥

sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ pekṣya durmanāḥ |
kuśottaramupasthāpya bhūmāvevā'staratsvayam || 17 ||

तर दुर्मन भरतले रामतिर हेर्दै रहेका सुमन्त्रलाई देखेर कुशको शय्यालाई नजिक राखी आफैं भूमिमै सुते ॥ १७ ॥ ^AI

Shloka 18

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ 18 ॥

tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattamaḥ |
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi || 18 ||

महातेजस्वी राजर्षिहरूमध्ये श्रेष्ठ रामले उनलाई भने — हे तात भरत, म के गरिरहेको छु, त्यसैले मेरो अगाडि किन बस्छौ? ॥ १८ ॥ ^AI

Shloka 19

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ 19 ॥

brāhmaṇo hyekapārśvena narānroddhumihārhati |
na tu mūrdhābhiṣiktānāṃ vidhiḥ pratyupaveśane || 19 ||

ब्राह्मणले यहाँ मानिसहरूलाई एकातिर बसी रोक्न सक्छ; तर मूर्धाभिषिक्त (राज्याभिषेक भएका) हरूको अगाडि बस्ने विधि छैन ॥ १९ ॥ ^AI

Shloka 20

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ 20 ॥

uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |
puravaryāmitaḥ kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava || 20 ||

हे नरशार्दूल, यो कठोर व्रत छोडेर उठ; हे राघव, यहाँबाट तुरन्तै श्रेष्ठ नगरी अयोध्यातिर जाऊ ॥ २० ॥ ^AI

Shloka 21

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ 21 ॥

āsīnastveva bharataḥ paurajānapadaṃ janam |
uvāca sarvataḥ prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha || 21 ||

भरत बसेकै अवस्थामा नगर र गाउँका जनतालाई सबैतिर हेर्दै भने — तिमीहरूले मलाई के आदेश गर्दैनौ? ॥ २१ ॥ ^AI

Shloka 22

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।
काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥ 22 ॥

te tadocurmahātmānaṃ paurajānapadā janāḥ |
kākutsthamabhijānīmaḥ samyag vadati rāghavaḥ || 22 ||

तब नगर र गाउँका ती जनताहरूले महात्मा भरतलाई भने — हामी काकुत्स्थ (राम)लाई राम्ररी चिन्छौं; राघवले ठीक भनिरहेका छन् ॥ २२ ॥ ^AI

Shloka 23

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ 23 ॥

eṣo'pi hi mahābhāgaḥ piturvacasi tiṣṭhati |
ata eva na śaktāḥ smo vyāvartayitumañjasā || 23 ||

यी महाभाग पनि पिताको वचनमा अडिग छन्; त्यसैले हामी उनलाई सजिलै फर्काउन सक्ने अवस्थामा छैनौं ॥ २३ ॥ ^AI

Shloka 24

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ 24 ॥

teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām || 24 ||

तिनीहरूको वचन सुनेर रामले वचन बोले — धर्मदृष्टि भएका सुहृदहरूको यो वचन यसरी बुझ ॥ २४ ॥ ^AI

Shloka 25

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ 25 ॥

etaccaivobhayaṃ śrutvā samyaksampaśya rāghava |
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam || 25 ||

हे राघव, यी दुवै कुरा सुनेर राम्ररी विचार गर। हे महाबाहु, तिमी उठ र मलाई छोउ, त्यसैगरी पानी पनि छोउ। ^AI

Shloka 26

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥ 26 ॥

athotthāya jalaṃspṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |
śruṇvantu me pariṣado mantriṇa śśreṇayastathā || 26 ||

त्यसपछि उठेर पानी छोएर भरतले यसो भने — मेरा सभा, मन्त्रीहरू र श्रेणीहरूले सुनून्। ^AI

Shloka 27

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ 27 ॥

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |
āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam || 27 ||

म पिताबाट राज्य माग्दिनँ, न त आमालाई आदेश दिन्छु। परम धर्मज्ञ आर्य राघवलाई म अनुमति दिँदिनँ। ^AI

Shloka 28

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥ 28 ॥

yaditvavaśyaṃ vastavyaṃ kartavyaṃ ca piturvacaḥ |
ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane || 28 ||

तर यदि अवश्य बस्नै पर्ने र पिताको वचन पालन गर्नै पर्ने भए, म आफै चौध वर्ष वनमा बस्नेछु। ^AI

Shloka 29

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।
उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ 29 ॥

dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismitaḥ |
uvāca rāma ssamprekṣya paurajānapadaṃ janam || 29 ||

धर्मात्मा रामले भाइको त्यो सत्य वचन सुनेर विस्मित हुँदै नगर र गाउँका जनतालाई हेरेर भने। ^AI

Shloka 30

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ 30 ॥

vikrītamāhitaṃ krītaṃ yatpitrā jīvatā mama |
na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā || 30 ||

मेरा जीवित पिताले बेचेको, सुम्पेको वा किनेको कुरा म वा भरतले मेटाउन सक्दैनौँ। ^AI

Shloka 31

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ 31 ॥

upadhirna mayā kāryo vanavāse jugupsitaḥ |
yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam || 31 ||

वनवासका सम्बन्धमा मैले कुनै कपट वा छल गर्नु हुँदैन, त्यो जुगुप्सित छ। कैकेयीले भनेको र मेरा पिताले गरेको कुरा उचित नै छ। ^AI

Shloka 32

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ 32 ॥

jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |
sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani || 32 ||

म जान्दछु भरत क्षमाशील छ र गुरुजनको सत्कार गर्ने छ। सत्यप्रतिज्ञ महात्मामा यहाँ सबै कल्याण नै छ। ^AI

Shloka 33

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ 33 ॥

anena dharmaśīlena vanātpratyāgataḥ punaḥ |
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyāḥ patiruttamaḥ || 33 ||

यो धर्मात्मा भाइसँग वनबाट फर्केर आएपछि म फेरि पृथ्वीको उत्तम राजा हुनेछु। ^AI

Shloka 34

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ 34 ॥

vṛto hi rājā kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |
anṛtānmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim || 34 ||

राजा कैकेयीद्वारा वृत (नियुक्त) भएका थिए, र मैले उनको वचन पूरा गरें। यो (भरत) ले ती महीपति पितालाई असत्यबाट मुक्त गरून्। ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकादशाधिकशततमस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ एकादशाधिकशततमस्सर्गः ।

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।

अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥ 1 ॥

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।

आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥ 2 ॥

पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।

प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥ 3 ॥

सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।

मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥ 4 ॥

इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।

एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥ 5 ॥

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।

अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥ 6 ॥

भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।

आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥ 7 ॥

एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।

प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥ 8 ॥

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।

न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ 9 ॥

यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।

नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ 10 ॥

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतस्सदा ।

न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥ 11 ॥

यथाशक्तिप्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।

नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥ 12 ॥

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।

आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥ 13 ॥

एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।

उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥ 14 ॥

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।

आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥ 15 ॥

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।

शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥ 16 ॥

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।

कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥ 17 ॥

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।

किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥ 18 ॥

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।

न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥ 19 ॥

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।

पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥ 20 ॥

आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।

उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥ 21 ॥

ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।

काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥ 22 ॥

एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।

अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥ 23 ॥

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।

एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥ 24 ॥

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।

उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥ 25 ॥

अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।

श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥ 26 ॥

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।

आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥ 27 ॥

यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।

अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥ 28 ॥

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।

उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥ 29 ॥

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।

न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥ 30 ॥

उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।

युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥ 31 ॥

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।

सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥ 32 ॥

अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।

भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥ 33 ॥

वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।

अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥ 34 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

2.111 अयोध्याकाण्ड - एकादशाधिकशततम सर्गः