ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਃਸਪ੍ਤਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਾਂ ਤਥਾ ਗਰ੍ਹਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਮਾਤਰਂ ਭਰਤਸ੍ਤਦਾ ।
ਰੋषੇਣ ਮਹਤਾऽਵਿष੍ਟਃ ਪੁਨਰੇਵਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਚਃ ॥ 1 ॥
ਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਵ ਕੈਕੇਯਿ ਨृਸ਼ਂਸੇ ਦੁष੍ਟਚਾਰਿਣਿ ।
ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਾ ਚ ਧਰ੍ਮੇਣ ਮਾ ਮृਤਂ ਰੁਦਤੀ ਭਵ ॥ 2 ॥
ਕਿਨ੍ਨੁ ਤੇऽਦੂषਯਦ੍ਰਾਜਾ ਰਾਮੋ ਵਾ ਭृਸ਼ਧਾਰ੍ਮਿਕਃ ।
ਯਯੋਰ੍ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਵਿਵਾਸਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਤੁਲ੍ਯਮਾਗਤੌ ॥ 3 ॥
ਭ੍ਰੂਣਹਤ੍ਯਾਮਸਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਕੁਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਨਾਤ੍ ।
ਕੈਕੇਯਿ ਨਰਕਂ ਗਚ੍ਛ ਮਾ ਚ ਭਰ੍ਤੁ ਸ੍ਸਲੋਕਤਾਮ੍ ॥ 4 ॥
ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਹੀਦृਸ਼ਂ ਪਾਪਂ ਕृਤਂ ਘੋਰੇਣ ਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਸਰ੍ਵਲੋਕਪ੍ਰਿਯਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਮਮਾਪ੍ਯਾਪਾਦਿਤਂ ਭਯਮ੍ ॥ 5 ॥
ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤੇ ਮੇ ਪਿਤਾ ਵृਤ੍ਤੋ ਰਾਮਸ਼੍ਚਾਰਣ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।
ਅਯਸ਼ੋ ਜੀਵਲੋਕੇ ਚ ਤ੍ਵਯਾऽਹਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ ॥ 6 ॥
ਮਾਤृਰੂਪੇ ਮਮਾਮਿਤ੍ਰੇ ਨृਸ਼ਂਸੇ ਰਾਜ੍ਯਕਾਮੁਕੇ ।
ਨ ਤੇऽਹ ਮਭਿਭਾष੍ਯੋऽਸ੍ਮਿ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤੇ ਪਤਿਘਾਤਿਨਿ ॥ 7 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਚ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਚ ਯਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾ ਮਮ ਮਾਤਰਃ ।
ਦੁਃਖੇਨ ਮਹਤਾऽਵਿष੍ਟਾਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕੁਲਦੂषਿਣੀਮ੍ ॥ 8 ॥
ਨ ਤ੍ਵਮਸ਼੍ਵਪਤੇਃ ਕਨ੍ਯਾ ਧਰ੍ਮਰਾਜਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।
ਰਾਕ੍षਸੀ ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਾऽਸਿ ਕੁਲਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸਿਨੀ ਪਿਤੁਃ ॥ 9 ॥
ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਧਾਰ੍ਮਿਕੋ ਰਾਮੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਪਰਾਯਣਃ ।
ਵਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਪਿਤੋ ਦੁਃਖਾਤ੍ਪਿਤਾ ਚ ਤ੍ਰਿਦਿਵਂ ਗਤਃ ॥ 10 ॥
ਯਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਾऽਸਿ ਤਤ੍ਪਾਪਂ ਮਯਿ ਪਿਤ੍ਰਾ ਵਿਨਾਕृਤੇ ।
ਭ੍ਰਾਤृਭ੍ਯਾਂ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਚਾਪ੍ਰਿਯੇ ॥ 11 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਧਰ੍ਮਸਂਯੁਕ੍ਤਾਂ ਵਿਯੁਕ੍ਤਾਂ ਪਾਪਨਿਸ਼੍ਚਯੇ ।
ਕृਤ੍ਵਾ ਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਤ੍ਵਦ੍ਯ ਲੋਕਂ ਨਿਰਯਗਾਮਿਨਿ ॥ 12 ॥
ਕਿਂ ਨਾਵਬੁਧ੍ਯਸੇ ਕ੍ਰੂਰੇ ਨਿਯਤਂ ਬਨ੍ਧੁਸਂਸ਼੍ਰਯਮ੍ ।
ਜ੍ਯੇष੍ਠਂ ਪਿਤृਸਮਂ ਰਾਮਂ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾऽਤ੍ਮਸਮ੍ਭਵਮ੍ ॥ 13 ॥
ਅਙਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙਗਜਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਹृਦਯਾਚ੍ਚਾਪਿ ਜਾਯਤੇ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਿਯਤਮੋ ਮਾਤੁਃ ਪ੍ਰਿਯਾ ਏਵ ਤੁ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ॥ 14 ॥
ਅਨ੍ਯਦਾ ਕਿਲ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾ ਸੁਰਭਿ ਸ੍ਸੁਰਸਮ੍ਮਤਾ ।
ਵਹਮਾਨੌ ਦਦਰ੍ਸ਼ੋਰ੍ਵ੍ਯਾਂ ਪੁਤ੍ਰੌ ਵਿਗਤਚੇਤਸੌ ॥ 15 ॥
ਤਾਵਰ੍ਧਦਿਵਸੇ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰੌ ਮਹੀਤਲੇ ।
ਰੁਰੋਦ ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕੇਨ ਬਾष੍ਪਪਰ੍ਯਾਕੁਲੇਕ੍षਣਾ ॥ 16 ॥
ਅਧਸ੍ਤਾਦ੍ਵ੍ਰਜਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਸੁਰਰਾਜ੍ਞੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਬਿਨ੍ਦਵਃ ਪਤਿਤਾ ਗਾਤ੍ਰੇ ਸੂਕ੍ष੍ਮਾ ਸ੍ਸੁਰਭਿਗਨ੍ਧਿਨਃ ॥ 17 ॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਪ੍ਯਸ਼੍ਰੁਨਿਪਾਤਂ ਤਂ ਸ੍ਵਗਾਤ੍ਰੇ ਪੁਣ੍ਯਗਨ੍ਧਿਨਮ੍ ।
ਸੁਰਭਿਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭੂਯਸੀਂ ਤਾਂ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਃ ॥ 18 ॥
ਨਿਰੀਕ੍षਮਾਣ ਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਤਾਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸੁਰਭਿਂ ਸ੍ਥਿਤਾਮ੍ ।
ਆਕਾਸ਼ੇ ਵਿष੍ਠਿਤਾਂ ਦੀਨਾਂ ਰੁਦਨ੍ਤੀਂ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤਾਮ੍ ॥ 19 ॥
ਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾਂ ਵਜ੍ਰਪਾਣਿਰ੍ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨ ਸ੍ਸੁਰਰਾਜੋऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਚਃ ॥ 20 ॥
ਭਯਂ ਕਚ੍ਛਿਨ੍ਨ ਚਾਸ੍ਮਾਸੁ ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦ੍ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਮਹਤ੍ ।
ਕੁਤੋਨਿਮਤ੍ਤਸ਼੍ਸ਼ੋਕਸ੍ਤੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਰ੍ਵਹਿਤੈषਿਣਿ ॥ 21 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਤੁ ਸੁਰਭਿ ਸ੍ਸੁਰਰਾਜੇਨ ਧੀਮਤਾ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਤਤੋ ਧੀਰਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਾ ॥ 22 ॥
ਸ਼ਾਨ੍ਤਂ ਪਾਪਂ ਨ ਵਃ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕੁਤਸ਼੍ਚਿਦਮਰਾਧਿਪਃ ।
ਅਹਂ ਮਗ੍ਨੌ ਤੁ ਸ਼ੋਚਾਮਿ ਸ੍ਵਪੁਤ੍ਰੌ ਵਿषਮੇ ਸ੍ਥਿਤੌ ॥ 23 ॥
ਏਤੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕृਸ਼ੌ ਦੀਨੌ ਸੂਰ੍ਯਰਸ਼੍ਮਿਪ੍ਰਤਾਪਿਤੌ ।
ਬਾਧ੍ਯਮਾਨੌ ਬਲੀਵਰ੍ਧੌ ਕਰ੍षਕੇਣ ਸੁਰਾਧਿਪ ॥ 24 ॥
ਮਮਕਾਯਾਤ੍ਪ੍ਰਸੂਤੌ ਹਿ ਦੁਃਖਿਤੌ ਭਾਰਪੀਡਿਤੌ ।
ਯੌ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪਰਿਤਪ੍ਯੇऽਹਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪੁਤ੍ਰਸਮਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ॥ 25 ॥
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰੈਸ੍ਤੁ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਮਿਦਂ ਜਗਤ੍ ।
ਤਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਦਤੀਂ ਸ਼ਕ੍ਰੋ ਨ ਸੁਤਾਨ੍ਮਨ੍ਯਤੇ ਪਰਮ੍ ॥ 26 ॥
ਸਦਾऽਪ੍ਰਤਿਮਵृਤ੍ਤਾਯਾਃ ਲੋਕਧਾਰਣਕਾਮ੍ਯਯਾ ।
ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਯਾ ਗੁਣਨਿਤ੍ਯਾਯਾ ਸ੍ਸ੍ਵਭਾਵਪਰਿਚੇष੍ਟਯਾ ॥ 27 ॥
ਯਸ੍ਯਾਃ ਪੁਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸਾऽਪਿ ਸ਼ੋਚਤਿ ਕਾਮਧੁਕ੍ ।
ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਯਾ ਵਿਨਾ ਰਾਮਂ ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 28 ॥
ਏਕਪੁਤ੍ਰਾ ਚ ਸਾਧ੍ਵੀ ਚ ਵਿਵਤ੍ਸੇਯਂ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਾ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤਤਂ ਦੁਃਖਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ ਚ ਲਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ॥ 29 ॥
ਅਹਂ ਹ੍ਯਪਚਿਤਿਂ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਪਿਤੁਸ਼੍ਚ ਸਕਲਾਮਿਮਾਮ੍ ।
ਵਰ੍ਧਨਂ ਯਸ਼ਸਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ॥ 30 ॥
ਅਨਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਤਨਯਂ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾ ਮਹਾਬਲਮ੍ ।
ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਪ੍ਰਵੇਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਵਨਂ ਮੁਨਿਨਿषੇਵਿਤਮ੍ ॥ 31 ॥
ਨ ਹ੍ਯਹਂ ਪਾਪਸਙ੍ਕਲ੍ਪੇ ਪਾਪੇ ਪਾਪਂ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਮ੍ ।
ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਧਾਰਯਿਤੁਂ ਪੌਰੈਰਸ਼੍ਰੁਕਣ੍ਠੈ ਰ੍ਨਿਰੀਕ੍षਿਤਃ ॥ 32 ॥
ਸਾ ਤ੍ਵਮਗ੍ਨਿਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ ਵਾ ਸ੍ਵਯਂ ਵਾ ਦਣ੍ਡਕਾਨ੍ਵਿਸ਼ ।
ਰਜ੍ਜੁਂ ਬਧਾਨ ਵਾ ਕਣ੍ਠੇ ਨ ਹਿ ਤੇऽਨ੍ਯਤ੍ਪਰਾਯਣਮ੍ ॥ 33 ॥
ਅਹਮਪ੍ਯਵਨੀਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਰਾਮੇ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮੇ ।
ਕृਤਕृਤ੍ਯੋ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਵਿਪ੍ਰਵਾਸਿਤਕਲ੍ਮषਃ ॥ 34 ॥
ਇਤਿ ਨਾਗ ਇਵਾਰਣ੍ਯੇ ਤੋਮਰਾਙ੍ਕੁਸ਼ਚੋਦਿਤਃ ।
ਪਪਾਤ ਭੁਵਿ ਸਙ੍ਕृਦ੍ਧੋ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨਿਵ ਪਨ੍ਨਗਃ ॥ 35 ॥
ਸਂਰਕ੍ਤਨੇਤ੍ਰ ਸ਼੍ਸ਼ਿਥਿਲਾਮ੍ਭਰਸ੍ਤਦਾ ਵਿਧੂਤਸਰ੍ਵਾਭਰਣਃ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ।
ਬਭੂਵ ਭੂਮੌ ਪਤਿਤੋ ਨृਪਾਤ੍ਮਜਸ਼੍ਸ਼ਚੀਪਤੇਃ ਕੇਤੁਰਿਵੋਤ੍ਸਵਕ੍षਯੇ ॥ 36 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਃਸਪ੍ਤਤਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā |
roṣeṇa mahatā'viṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 1 ||
rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi |
parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2 ||
kinnu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ |
yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 3 ||
bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt |
kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartu ssalokatām || 4 ||
yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā |
sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 5 ||
tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
ayaśo jīvaloke ca tvayā'haṃ pratipāditaḥ || 6 ||
mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke |
na te'ha mabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 7 ||
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ |
duḥkhena mahatā'viṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 8 ||
na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ |
rākṣasī tatra jātā'si kulapradhvaṃsinī pituḥ || 9 ||
yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ |
vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ || 10 ||
yatpradhānā'si tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte |
bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 11 ||
kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye |
kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāmini || 12 ||
kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam |
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyā'tmasambhavam || 13 ||
aṅagapratyaṅagajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate |
tasmātpriyatamo mātuḥ priyā eva tu bāndhavāḥ || 14 ||
anyadā kila dharmajñā surabhi ssurasammatā |
vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 15 ||
tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale |
ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 16 ||
adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ |
bindavaḥ patitā gātre sūkṣmā ssurabhigandhinaḥ || 17 ||
indro'pyaśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam |
surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ || 18 ||
nirīkṣamāṇa śśakrastāṃ dadarśa surabhiṃ sthitām |
ākāśe viṣṭhitāṃ dīnāṃ rudantīṃ bhṛśaduḥkhitām || 19 ||
tāṃ dṛṣṭvā śokasantaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm |
indraḥ prāñjalirudvigna ssurarājo'bravīdvacaḥ || 20 ||
bhayaṃ kacchinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat |
kutonimattaśśokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 21 ||
evamuktā tu surabhi ssurarājena dhīmatā |
pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 22 ||
śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiñcitkutaścidamarādhipaḥ |
ahaṃ magnau tu śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 23 ||
etau dṛṣṭvā kṛśau dīnau sūryaraśmipratāpitau |
bādhyamānau balīvardhau karṣakeṇa surādhipa || 24 ||
mamakāyātprasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau |
yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 25 ||
yasyāḥ putrasahasraistu kṛtsnaṃ vyāptamidaṃ jagat |
tāṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śakro na sutānmanyate param || 26 ||
sadā'pratimavṛttāyāḥ lokadhāraṇakāmyayā |
śrīmatyā guṇanityāyā ssvabhāvapariceṣṭayā || 27 ||
yasyāḥ putrasahasrāṇi sā'pi śocati kāmadhuk |
kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 28 ||
ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā |
tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 29 ||
ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām |
vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 30 ||
anāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahābalam |
svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 31 ||
na hyahaṃ pāpasaṅkalpe pāpe pāpaṃ tvayā kṛtam |
śakto dhārayituṃ paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ || 32 ||
sā tvamagniṃ praviśa vā svayaṃ vā daṇḍakānviśa |
rajjuṃ badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam || 33 ||
ahamapyavanīṃ prāpte rāme satyaparākrame |
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ || 34 ||
iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ |
papāta bhuvi saṅkṛddho niśśvasanniva pannagaḥ || 35 ||
saṃraktanetra śśithilāmbharastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ parantapaḥ |
babhūva bhūmau patito nṛpātmajaśśacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चतुःसप्ततितमस्सर्गः ।
तां तथा गर्हयित्वा तु मातरं भरतस्तदा ।
रोषेण महताऽविष्टः पुनरेवाब्रवीद्वचः ॥ 1 ॥
राज्याद्भ्रंशस्व कैकेयि नृशंसे दुष्टचारिणि ।
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतं रुदती भव ॥ 2 ॥
किन्नु तेऽदूषयद्राजा रामो वा भृशधार्मिकः ।
ययोर्मृत्युर्विवासश्च त्वत्कृते तुल्यमागतौ ॥ 3 ॥
भ्रूणहत्यामसि प्राप्ता कुलस्यास्य विनाशनात् ।
कैकेयि नरकं गच्छ मा च भर्तु स्सलोकताम् ॥ 4 ॥
यत्त्वया हीदृशं पापं कृतं घोरेण कर्मणा ।
सर्वलोकप्रियं हित्वा ममाप्यापादितं भयम् ॥ 5 ॥
त्वत्कृते मे पिता वृत्तो रामश्चारण्यमाश्रितः ।
अयशो जीवलोके च त्वयाऽहं प्रतिपादितः ॥ 6 ॥
मातृरूपे ममामित्रे नृशंसे राज्यकामुके ।
न तेऽह मभिभाष्योऽस्मि दुर्वृत्ते पतिघातिनि ॥ 7 ॥
कौसल्या च सुमित्रा च याश्चान्या मम मातरः ।
दुःखेन महताऽविष्टास्त्वां प्राप्य कुलदूषिणीम् ॥ 8 ॥
न त्वमश्वपतेः कन्या धर्मराजस्य धीमतः ।
राक्षसी तत्र जाताऽसि कुलप्रध्वंसिनी पितुः ॥ 9 ॥
यत्त्वया धार्मिको रामो नित्यं सत्यपरायणः ।
वनं प्रस्थापितो दुःखात्पिता च त्रिदिवं गतः ॥ 10 ॥
यत्प्रधानाऽसि तत्पापं मयि पित्रा विनाकृते ।
भ्रातृभ्यां च परित्यक्ते सर्वलोकस्य चाप्रिये ॥ 11 ॥
कौसल्यां धर्मसंयुक्तां वियुक्तां पापनिश्चये ।
कृत्वा कं प्राप्स्यसे त्वद्य लोकं निरयगामिनि ॥ 12 ॥
किं नावबुध्यसे क्रूरे नियतं बन्धुसंश्रयम् ।
ज्येष्ठं पितृसमं रामं कौसल्यायाऽत्मसम्भवम् ॥ 13 ॥
अङगप्रत्यङगजः पुत्रो हृदयाच्चापि जायते ।
तस्मात्प्रियतमो मातुः प्रिया एव तु बान्धवाः ॥ 14 ॥
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभि स्सुरसम्मता ।
वहमानौ ददर्शोर्व्यां पुत्रौ विगतचेतसौ ॥ 15 ॥
तावर्धदिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ महीतले ।
रुरोद पुत्रशोकेन बाष्पपर्याकुलेक्षणा ॥ 16 ॥
अधस्ताद्व्रजतस्तस्याः सुरराज्ञो महात्मनः ।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्मा स्सुरभिगन्धिनः ॥ 17 ॥
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातं तं स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।
सुरभिं मन्यते दृष्ट्वा भूयसीं तां सुरेश्वरः ॥ 18 ॥
निरीक्षमाण श्शक्रस्तां ददर्श सुरभिं स्थिताम् ।
आकाशे विष्ठितां दीनां रुदन्तीं भृशदुःखिताम् ॥ 19 ॥
तां दृष्ट्वा शोकसन्तप्तां वज्रपाणिर्यशस्विनीम् ।
इन्द्रः प्राञ्जलिरुद्विग्न स्सुरराजोऽब्रवीद्वचः ॥ 20 ॥
भयं कच्छिन्न चास्मासु कुतश्चिद्विद्यते महत् ।
कुतोनिमत्तश्शोकस्ते ब्रूहि सर्वहितैषिणि ॥ 21 ॥
एवमुक्ता तु सुरभि स्सुरराजेन धीमता ।
प्रत्युवाच ततो धीरा वाक्यं वाक्यविशारदा ॥ 22 ॥
शान्तं पापं न वः किञ्चित्कुतश्चिदमराधिपः ।
अहं मग्नौ तु शोचामि स्वपुत्रौ विषमे स्थितौ ॥ 23 ॥
एतौ दृष्ट्वा कृशौ दीनौ सूर्यरश्मिप्रतापितौ ।
बाध्यमानौ बलीवर्धौ कर्षकेण सुराधिप ॥ 24 ॥
ममकायात्प्रसूतौ हि दुःखितौ भारपीडितौ ।
यौ दृष्ट्वा परितप्येऽहं नास्ति पुत्रसमः प्रियः ॥ 25 ॥
यस्याः पुत्रसहस्रैस्तु कृत्स्नं व्याप्तमिदं जगत् ।
तां दृष्ट्वा रुदतीं शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥ 26 ॥
सदाऽप्रतिमवृत्तायाः लोकधारणकाम्यया ।
श्रीमत्या गुणनित्याया स्स्वभावपरिचेष्टया ॥ 27 ॥
यस्याः पुत्रसहस्राणि साऽपि शोचति कामधुक् ।
किं पुनर्या विना रामं कौसल्या वर्तयिष्यति ॥ 28 ॥
एकपुत्रा च साध्वी च विवत्सेयं त्वया कृता ।
तस्मात्त्वं सततं दुःखं प्रेत्य चेह च लप्स्यसे ॥ 29 ॥
अहं ह्यपचितिं भ्रातुः पितुश्च सकलामिमाम् ।
वर्धनं यशसश्चापि करिष्यामि न संशयः ॥ 30 ॥
अनाययित्वा तनयं कौसल्याया महाबलम् ।
स्वयमेव प्रवेक्ष्यामि वनं मुनिनिषेवितम् ॥ 31 ॥
न ह्यहं पापसङ्कल्पे पापे पापं त्वया कृतम् ।
शक्तो धारयितुं पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥ 32 ॥
सा त्वमग्निं प्रविश वा स्वयं वा दण्डकान्विश ।
रज्जुं बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥ 33 ॥
अहमप्यवनीं प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे ।
कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥ 34 ॥
इति नाग इवारण्ये तोमराङ्कुशचोदितः ।
पपात भुवि सङ्कृद्धो निश्श्वसन्निव पन्नगः ॥ 35 ॥
संरक्तनेत्र श्शिथिलाम्भरस्तदा विधूतसर्वाभरणः परन्तपः ।
बभूव भूमौ पतितो नृपात्मजश्शचीपतेः केतुरिवोत्सवक्षये ॥ 36 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catuḥsaptatitamassargaḥ |
tāṃ tathā garhayitvā tu mātaraṃ bharatastadā |
roṣeṇa mahatā'viṣṭaḥ punarevābravīdvacaḥ || 1 ||
rājyādbhraṃśasva kaikeyi nṛśaṃse duṣṭacāriṇi |
parityaktā ca dharmeṇa mā mṛtaṃ rudatī bhava || 2 ||
kinnu te'dūṣayadrājā rāmo vā bhṛśadhārmikaḥ |
yayormṛtyurvivāsaśca tvatkṛte tulyamāgatau || 3 ||
bhrūṇahatyāmasi prāptā kulasyāsya vināśanāt |
kaikeyi narakaṃ gaccha mā ca bhartu ssalokatām || 4 ||
yattvayā hīdṛśaṃ pāpaṃ kṛtaṃ ghoreṇa karmaṇā |
sarvalokapriyaṃ hitvā mamāpyāpāditaṃ bhayam || 5 ||
tvatkṛte me pitā vṛtto rāmaścāraṇyamāśritaḥ |
ayaśo jīvaloke ca tvayā'haṃ pratipāditaḥ || 6 ||
mātṛrūpe mamāmitre nṛśaṃse rājyakāmuke |
na te'ha mabhibhāṣyo'smi durvṛtte patighātini || 7 ||
kausalyā ca sumitrā ca yāścānyā mama mātaraḥ |
duḥkhena mahatā'viṣṭāstvāṃ prāpya kuladūṣiṇīm || 8 ||
na tvamaśvapateḥ kanyā dharmarājasya dhīmataḥ |
rākṣasī tatra jātā'si kulapradhvaṃsinī pituḥ || 9 ||
yattvayā dhārmiko rāmo nityaṃ satyaparāyaṇaḥ |
vanaṃ prasthāpito duḥkhātpitā ca tridivaṃ gataḥ || 10 ||
yatpradhānā'si tatpāpaṃ mayi pitrā vinākṛte |
bhrātṛbhyāṃ ca parityakte sarvalokasya cāpriye || 11 ||
kausalyāṃ dharmasaṃyuktāṃ viyuktāṃ pāpaniścaye |
kṛtvā kaṃ prāpsyase tvadya lokaṃ nirayagāmini || 12 ||
kiṃ nāvabudhyase krūre niyataṃ bandhusaṃśrayam |
jyeṣṭhaṃ pitṛsamaṃ rāmaṃ kausalyāyā'tmasambhavam || 13 ||
aṅagapratyaṅagajaḥ putro hṛdayāccāpi jāyate |
tasmātpriyatamo mātuḥ priyā eva tu bāndhavāḥ || 14 ||
anyadā kila dharmajñā surabhi ssurasammatā |
vahamānau dadarśorvyāṃ putrau vigatacetasau || 15 ||
tāvardhadivase śrāntau dṛṣṭvā putrau mahītale |
ruroda putraśokena bāṣpaparyākulekṣaṇā || 16 ||
adhastādvrajatastasyāḥ surarājño mahātmanaḥ |
bindavaḥ patitā gātre sūkṣmā ssurabhigandhinaḥ || 17 ||
indro'pyaśrunipātaṃ taṃ svagātre puṇyagandhinam |
surabhiṃ manyate dṛṣṭvā bhūyasīṃ tāṃ sureśvaraḥ || 18 ||
nirīkṣamāṇa śśakrastāṃ dadarśa surabhiṃ sthitām |
ākāśe viṣṭhitāṃ dīnāṃ rudantīṃ bhṛśaduḥkhitām || 19 ||
tāṃ dṛṣṭvā śokasantaptāṃ vajrapāṇiryaśasvinīm |
indraḥ prāñjalirudvigna ssurarājo'bravīdvacaḥ || 20 ||
bhayaṃ kacchinna cāsmāsu kutaścidvidyate mahat |
kutonimattaśśokaste brūhi sarvahitaiṣiṇi || 21 ||
evamuktā tu surabhi ssurarājena dhīmatā |
pratyuvāca tato dhīrā vākyaṃ vākyaviśāradā || 22 ||
śāntaṃ pāpaṃ na vaḥ kiñcitkutaścidamarādhipaḥ |
ahaṃ magnau tu śocāmi svaputrau viṣame sthitau || 23 ||
etau dṛṣṭvā kṛśau dīnau sūryaraśmipratāpitau |
bādhyamānau balīvardhau karṣakeṇa surādhipa || 24 ||
mamakāyātprasūtau hi duḥkhitau bhārapīḍitau |
yau dṛṣṭvā paritapye'haṃ nāsti putrasamaḥ priyaḥ || 25 ||
yasyāḥ putrasahasraistu kṛtsnaṃ vyāptamidaṃ jagat |
tāṃ dṛṣṭvā rudatīṃ śakro na sutānmanyate param || 26 ||
sadā'pratimavṛttāyāḥ lokadhāraṇakāmyayā |
śrīmatyā guṇanityāyā ssvabhāvapariceṣṭayā || 27 ||
yasyāḥ putrasahasrāṇi sā'pi śocati kāmadhuk |
kiṃ punaryā vinā rāmaṃ kausalyā vartayiṣyati || 28 ||
ekaputrā ca sādhvī ca vivatseyaṃ tvayā kṛtā |
tasmāttvaṃ satataṃ duḥkhaṃ pretya ceha ca lapsyase || 29 ||
ahaṃ hyapacitiṃ bhrātuḥ pituśca sakalāmimām |
vardhanaṃ yaśasaścāpi kariṣyāmi na saṃśayaḥ || 30 ||
anāyayitvā tanayaṃ kausalyāyā mahābalam |
svayameva pravekṣyāmi vanaṃ muniniṣevitam || 31 ||
na hyahaṃ pāpasaṅkalpe pāpe pāpaṃ tvayā kṛtam |
śakto dhārayituṃ paurairaśrukaṇṭhai rnirīkṣitaḥ || 32 ||
sā tvamagniṃ praviśa vā svayaṃ vā daṇḍakānviśa |
rajjuṃ badhāna vā kaṇṭhe na hi te'nyatparāyaṇam || 33 ||
ahamapyavanīṃ prāpte rāme satyaparākrame |
kṛtakṛtyo bhaviṣyāmi vipravāsitakalmaṣaḥ || 34 ||
iti nāga ivāraṇye tomarāṅkuśacoditaḥ |
papāta bhuvi saṅkṛddho niśśvasanniva pannagaḥ || 35 ||
saṃraktanetra śśithilāmbharastadā vidhūtasarvābharaṇaḥ parantapaḥ |
babhūva bhūmau patito nṛpātmajaśśacīpateḥ keturivotsavakṣaye || 36 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥsaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.