ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦਸ਼ਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਵਿਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾ ਯਦਾ ਦੇਵੀ ਕੁਬ੍ਜਯਾ ਪਾਪਯਾ ਭृਸ਼ਮ੍ ।
ਤਦਾ ਸ਼ੇਤੇ ਸ੍ਮ ਸਾ ਭੂਮੌ ਦਿਗ੍ਧਵਿਦ੍ਧੇਵ ਕਿਨ੍ਨਰੀ ॥ 1 ॥
ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਮਨਸਾ ਕृਤ੍ਯਂ ਸਾ ਸਮ੍ਯਗਿਤਿ ਭਾਮਿਨੀ ।
ਮਨ੍ਥਰਾਯੈ ਸ਼ਨੈਸ੍ਸਰ੍ਵਮਾਚਚਕ੍षੇ ਵਿਚਕ੍षਣਾ ॥ 2 ॥
ਸਾ ਦੀਨਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਨ੍ਥਰਾਵਾਕ੍ਯਮੋਹਿਤਾ ।
ਨਾਗਕਨ੍ਯੇਵ ਨਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਂ ਚ ਭਾਮਿਨੀ ॥ 3 ॥
ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਮਾਰ੍ਗਮਾਤ੍ਮਸੁਖਾਵਹਮ੍ ।
ਸਾ ਸੁਹृਚ੍ਚਾਰ੍ਥਕਾਮਾ ਚ ਤਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ॥ 4 ॥
ਬਭੂਵ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਾ ਸਿਧ੍ਦਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯੇਵ ਮਨ੍ਥਰਾ ।
ਅਥ ਸਾ ਰੁषਿਤਾ ਦੇਵੀ ਸਮ੍ਯਕ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਨਿਸ਼੍ਚਯਮ੍ ॥ 5 ॥
ਸਂਵਿਵੇਸ਼ਾਬਲਾ ਭੂਮੌ ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਭृਕੁਟੀਂ ਮੁਖੇ ।
ਤਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਦਿਵ੍ਯਾਨ੍ਯਾਭਰਣਾਨਿ ਚ ॥ 6 ॥
ਅਪਵਿਦ੍ਧਾਨਿ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਤਾਨਿ ਭੂਮਿਂ ਪ੍ਰਪੇਦਿਰੇ ।
ਤਯਾ ਤਾਨ੍ਯਪਵਿਦ੍ਧਾਨਿ ਮਾਲ੍ਯਾਨ੍ਯਾਭਰਣਾਨਿ ਚ ॥ 7 ॥
ਅਸ਼ੋਭਯਨ੍ਤ ਵਸੁਧਾਂ ਨਕ੍षਤ੍ਰਾਣਿ ਯਥਾ ਨਭਃ ।
ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰੇ ਨਿਪਤਿਤਾ ਸਾ ਬਭੌ ਮਲਿਨਾਮ੍ਬਰਾ ॥ 8 ॥
ਏਕਵੇਣੀਂ ਦृਢਂ ਬਦ੍ਵਾ ਗਤਸਤ੍ਤ੍ਵੇਵ ਕਿਨ੍ਨਰੀ ।
ਆਜ੍ਞਾਪ੍ਯ ਚ ਮਹਾਰਾਜੋ ਰਾਘਵਸ੍ਯਾਭਿषੇਚਨਮ੍ ॥ 9 ॥
ਉਪਸ੍ਥਾਨਮਨੁਜ੍ਞਾਪ੍ਯ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ।
ਅਦ੍ਯ ਰਾਮਾਭਿषੇਕੋ ਵੈ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧ ਇਤਿ ਜਜ੍ਞਿਵਾਨ੍ ॥ 10 ॥
ਪ੍ਰਿਯਾਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਿਯਮਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਵਿਵੇਸ਼ਾਨ੍ਤਃਪੁਰਂ ਵਸ਼ੀ ।
ਸ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਗृਹਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ॥ 11 ॥
ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਭ੍ਰਮਿਵਾਕਾਸ਼ਂ ਰਾਹੁਯੁਕ੍ਤਂ ਨਿਸ਼ਾਕਰਃ ।
ਸ਼ੁਕਬਰ੍ਹਿਣਸਙ੍ਘੁष੍ਟਂ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਹਂਸਰੁਤਾਯੁਤਮ੍ ॥ 12 ॥
ਵਾਦਿਤ੍ਰਰਵਸਙ੍ਘੁष੍ਟਂ ਕੁਬ੍ਜਾ ਵਾਮਨਿਕਾਯੁਤਮ੍ ।
ਲਤਾਗृਹੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਗृਹੈਸ਼੍ਚਮ੍ਪਕਾਸ਼ੋਕਸ਼ੋਭਿਤੈਃ ॥ 13 ॥
ਦਾਨ੍ਤਰਾਜਤਸੌਵਰ੍ਣਵੇਦਿਕਾਭਿ ਸ੍ਸਮਾਯੁਤਮ੍ ।
ਨਿਤ੍ਯਪੁष੍ਪਫਲੈਰ੍ਵृਕ੍षੈਰ੍ਵਾਪੀਭਿਸ਼੍ਚੋਪਸ਼ੋਭਿਤਮ੍ ॥ 14 ॥
ਦਾਨ੍ਤਰਜਤਸੌਵਰ੍ਣੈਸ੍ਸਂਵृਤਂ ਪਰਮਾਸਨੈਃ ।
ਵਿਵਿਧੈਰਨ੍ਨਪਾਨੈਸ਼੍ਚ ਭਕ੍ष੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਵਿਵਿਧੈਰਪਿ ॥ 15 ॥
ਉਪਪਨ੍ਨਂ ਮਹਾਰ੍ਹੈਸ਼੍ਚ ਭੂषਿਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵੋਪਮਮ੍ ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਮਹਾਰਾਜਸ੍ਸ੍ਵਮਨ੍ਤਃ ਪੁਰਮृਦ੍ਧਿਮਤ੍ ॥ 16 ॥
ਨ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਪ੍ਰਿਯਾਂ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਯੀਂ ਸ਼ਯਨੋਤ੍ਤਮੇ ।
ਕਾਮਬਲਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਰਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਮਨੁਜਾਧਿਪਃ ॥ 17 ॥
ਅਪਸ਼੍ਯਨ੍ਦਯਿਤਾਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਵਿषਸਾਦ ਚ ।
ਨ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਪੁਰਾ ਦੇਵੀ ਤਾਂ ਵੇਲਾਮਤ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥ 18 ॥
ਨ ਚ ਰਾਜਾ ਗृਹਂ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਕਦਾਚਨ ।
ਤਤੋ ਗृਹਗਤੋ ਰਾਜਾ ਕੈਕੇਯੀਂ ਪਰ੍ਯਪृਚ੍ਛਤ ॥ 19 ॥
ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮਵਿਜ੍ਞਾਯ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਲਿਪ੍ਸੁਮਪਣ੍ਡਿਤਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਤੀਹਾਰੀ ਤ੍ਵਥੋਵਾਚ ਸਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਾ ਸੁਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ॥ 20 ॥
ਦੇਵ ਦੇਵੀ ਭृਸ਼ਂ ਕृਦ੍ਧਾ ਕ੍ਰੋਧਾਗਾਰਮਭਿਦृਤਾ ।
ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ੍ਯਾ ਵਚਸ਼੍ਸ਼ृਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾ ਪਰਮਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ॥ 21 ॥
ਵਿषਸਾਦ ਪੁਨਰ੍ਭੂਯੋ ਲੁਲਿਤਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਤਤ੍ਰ ਤਾਂ ਪਤਿਤਾਂ ਭੂਮੌ ਸ਼ਯਾਨਾਮਤਥੋਚਿਤਾਮ੍ ॥ 22 ॥
ਪ੍ਰਤਪ੍ਤ ਇਵ ਦੁਃਖੇਨ ਸੋऽਪਸ਼੍ਯਜ੍ਜਗਤੀਪਤਿਃ ।
ਸ ਵृਦ੍ਧਸ੍ਤਰੁਣੀਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯੋਪਿ ਗਰੀਯਸੀਮ੍ ॥ 23 ॥
ਅਪਾਪਃ ਪਾਪਸਙ੍ਕਲ੍ਪਾਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਧਰਣੀਤਲੇ ।
ਲਤਾਮਿਵ ਵਿਨਿष੍ਕृਤ੍ਤਾਂ ਪਤਿਤਾਂ ਦੇਵਤਾਮਿਵ ॥ 24 ॥
ਕਿਨ੍ਨਰੀਮਿਵ ਨਿਰ੍ਧੂਤਾਂ ਚ੍ਯੁਤਾਮਪ੍ਸਰਸਂ ਯਥਾ ।
ਮਾਯਾਮਿਵ ਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਾਂ ਹਰਿਣੀਮਿਵ ਸਂਯਤਾਮ੍ ॥ 25 ॥
ਕਰੇਣੁਮਿਵ ਦਿਗ੍ਧੇਨ ਵਿਦ੍ਧਾਂ ਮृਗਯੁਨਾ ਵਨੇ ।
ਮਹਾਗਜ ਇਵਾਰਣ੍ਯੇ ਸ੍ਨੇਹਾਤ੍ਪਰਿਮਮਰ੍ਸ਼ ਤਾਮ੍ ॥ 26 ॥
ਪਰਿਮृਸ਼੍ਯ ਚ ਪਾਣਿਭ੍ਯਾਮਭਿਸਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਚੇਤਨਃ ।
ਕਾਮੀ ਕਮਲਪਤ੍ਰਾਕ੍षੀਮੁਵਾਚ ਵਨਿਤਾਮਿਦਮ੍ ॥ 27 ॥
ਨ ਤੇऽਹਮਭਿਜਾਨਾਮਿ ਕ੍ਰੋਧਮਾਤ੍ਮਨਿ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ।
ਦੇਵਿ ਕੇਨਾਭਿਸ਼ਪ੍ਤਾऽਸਿ ਕੇਨ ਵਾऽਸਿ ਵਿਮਾਨਿਤਾ ॥ 28 ॥
ਯਦਿਦਂ ਮਮ ਦੁਃਖਾਯ ਸ਼ੇषੇ ਕਲ੍ਯਾਣਿ ਪਾਂਸੁषੁ ।
ਭੂਮੌ ਸ਼ੇषੇ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਂ ਮਯਿ ਕਲ੍ਯਾਣਚੇਤਸਿ ॥ 29 ॥
ਭੂਤੋਪਹਤਚਿਤ੍ਤੇਵ ਮਮ ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਮਾਥਿਨੀ ।
ਸਨ੍ਤਿ ਮੇ ਕੁਸ਼ਲਾ ਵੈਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਭਿਤੁष੍ਟਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 30 ॥
ਸੁਖਿਤਾਂ ਤ੍ਵਾਂ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਚਕ੍ष੍ਵ ਭਾਮਿਨੀ ।
ਕਸ੍ਯ ਵਾ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੇਨ ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ ਕृਤਮ੍ ॥ 31 ॥
ਕਃ ਪ੍ਰਿਯਂ ਲਭਤਾਮਦ੍ਯ ਕੋ ਵਾ ਸੁਮਹਦਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਮਾ ਰੋਦੀਰ੍ਮਾ ਚ ਕਾਰ੍षੀਸ੍ਤ੍ਵਂ ਦੇਵਿ ਸਮ੍ਪਰਿਸ਼ੋषਣਮ੍ ॥ 32 ॥
ਅਵਧ੍ਯੋ ਵਧ੍ਯਤਾਂ ਕੋ ਵਾ ਕੋ ਵਾ ਵਧ੍ਯੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਦਰਿਦ੍ਰਃ ਕੋ ਭਵਤ੍ਵਾਢ੍ਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਾਨ੍ਵਾऽਪ੍ਯਕਿਞ੍ਚਨਃ ॥ 33 ॥
ਅਹਂ ਚੈਵ ਮਦੀਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਤਵ ਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ ।
ਨ ਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਵ੍ਯਾਹਨ੍ਤੁਮਹਮੁਤ੍ਸਹੇ ॥ 34 ॥
ਆਤ੍ਮਨੋ ਜੀਵਿਤੇਨਾਪਿ ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਨ੍ਮਨਸੇਚ੍ਛਸਿ ।
ਬਲਮਾਤ੍ਮਨਿ ਜਾਨਨ੍ਤੀ ਨ ਮਾਂ ਸ਼ਙ੍ਕਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 35 ॥
ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਤਵ ਪ੍ਰੀਤਿਂ ਸੁਕृਤੇਨਾਪਿ ਤੇ ਸ਼ਪੇ ।
ਯਾਵਦਾਵਰ੍ਤਤੇ ਚਕ੍ਰਂ ਤਾਵਤੀ ਮੇ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ ॥ 36 ॥
ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਸ੍ਸਿਨ੍ਧੁਸੌਵੀਰਾ ਸ੍ਸੌਰਾष੍ਟ੍ਰਾ ਦਕ੍षਿਣਾਪਥਾਃ ।
ਵਙ੍ਗਾਙ੍ਗਮਗਧਾਃ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਃ ਸਮृਦ੍ਧਾ ਕਾਸ਼ਿਕੋਸਲਾਃ ॥ 37 ॥
ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਂ ਬਹੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਧਨਧਾਨ੍ਯਮਜਾਵਿਕਮ੍ ।
ਤਤੋ ਵृਣੀष੍ਵ ਕੈਕੇਯਿ ਯਦ੍ਯਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮਨਸੇਚ੍ਛਸਿ ॥ 38 ॥
ਕਿਮਾਯਾਸੇਨ ਤੇ ਭੀਰੁ ਉਤ੍ਤਿष੍ਠੋਤ੍ਤਿष੍ਠ ਸ਼ੋਭਨੇ ।
ਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਕੈਕੇਯਿ ਯਤਸ੍ਤੇ ਭਯਮਾਗਤਮ੍ ॥ 39 ॥
ਤਤ੍ਤੇ ਵ੍ਯਪਨਯਿष੍ਯਾਮਿ ਨੀਹਾਰਮਿਵ ਰਸ਼੍ਮਿਵਾਨ੍ ।
ਤਥੋਕ੍ਤਾ ਸਾ ਸਮਾਸ਼੍ਵਸ੍ਤਾ ਵਕ੍ਤੁਕਾਮਾ ਤਦਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 40 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦਸ਼ਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha daśamassargaḥ |
vidarśitā yadā devī kubjayā pāpayā bhṛśam |
tadā śete sma sā bhūmau digdhaviddheva kinnarī || 1 ||
niścitya manasā kṛtyaṃ sā samyagiti bhāminī |
mantharāyai śanaissarvamācacakṣe vicakṣaṇā || 2 ||
sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamohitā |
nāgakanyeva niśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī || 3 ||
muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham |
sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya suniścayam || 4 ||
babhūva paramaprītā sidhdiṃ prāpyeva mantharā |
atha sā ruṣitā devī samyakkṛtvā viniścayam || 5 ||
saṃviveśābalā bhūmau niveśya bhṛkuṭīṃ mukhe |
tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca || 6 ||
apaviddhāni kaikeyyā tāni bhūmiṃ prapedire |
tayā tānyapaviddhāni mālyānyābharaṇāni ca || 7 ||
aśobhayanta vasudhāṃ nakṣatrāṇi yathā nabhaḥ |
krodhāgāre nipatitā sā babhau malināmbarā || 8 ||
ekaveṇīṃ dṛḍhaṃ badvā gatasattveva kinnarī |
ājñāpya ca mahārājo rāghavasyābhiṣecanam || 9 ||
upasthānamanujñāpya praviveśa niveśanam |
adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān || 10 ||
priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī |
sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 11 ||
pāṇḍurābhramivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ |
śukabarhiṇasaṅghuṣṭaṃ krauñcahaṃsarutāyutam || 12 ||
vāditraravasaṅghuṣṭaṃ kubjā vāmanikāyutam |
latāgṛhaiścitragṛhaiścampakāśokaśobhitaiḥ || 13 ||
dāntarājatasauvarṇavedikābhi ssamāyutam |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairvāpībhiścopaśobhitam || 14 ||
dāntarajatasauvarṇaissaṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ |
vividhairannapānaiśca bhakṣyaiśca vividhairapi || 15 ||
upapannaṃ mahārhaiśca bhūṣitaistridivopamam |
tatpraviśya mahārājassvamantaḥ puramṛddhimat || 16 ||
na dadarśa priyāṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame |
kāmabalasaṃyukto ratyarthaṃ manujādhipaḥ || 17 ||
apaśyandayitāṃ bhāryāṃ papraccha viṣasāda ca |
na hi tasya purā devī tāṃ velāmatyavartata || 18 ||
na ca rājā gṛhaṃ śūnyaṃ praviveśa kadācana |
tato gṛhagato rājā kaikeyīṃ paryapṛcchata || 19 ||
yathā pūrvamavijñāya svārthalipsumapaṇḍitām |
pratīhārī tvathovāca santrastā sukṛtāñjaliḥ || 20 ||
deva devī bhṛśaṃ kṛddhā krodhāgāramabhidṛtā |
pratīhāryā vacaśśṛtvā rājā paramadurmanāḥ || 21 ||
viṣasāda punarbhūyo lulitavyākulendriyaḥ |
tatra tāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām || 22 ||
pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ |
sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyopi garīyasīm || 23 ||
apāpaḥ pāpasaṅkalpāṃ dadarśa dharaṇītale |
latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ devatāmiva || 24 ||
kinnarīmiva nirdhūtāṃ cyutāmapsarasaṃ yathā |
māyāmiva paribhraṣṭāṃ hariṇīmiva saṃyatām || 25 ||
kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayunā vane |
mahāgaja ivāraṇye snehātparimamarśa tām || 26 ||
parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisantrastacetanaḥ |
kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam || 27 ||
na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |
devi kenābhiśaptā'si kena vā'si vimānitā || 28 ||
yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu |
bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi || 29 ||
bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī |
santi me kuśalā vaidyāstvabhituṣṭāśca sarvaśaḥ || 30 ||
sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāminī |
kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam || 31 ||
kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam |
mā rodīrmā ca kārṣīstvaṃ devi sampariśoṣaṇam || 32 ||
avadhyo vadhyatāṃ ko vā ko vā vadhyo vimucyatām |
daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvā'pyakiñcanaḥ || 33 ||
ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |
na te kiñcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe || 34 ||
ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi |
balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi || 35 ||
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape |
yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasundharā || 36 ||
prācīnāssindhusauvīrā ssaurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ |
vaṅgāṅgamagadhāḥ matsyāḥ samṛddhā kāśikosalāḥ || 37 ||
tatra jātaṃ bahu dravyaṃ dhanadhānyamajāvikam |
tato vṛṇīṣva kaikeyi yadyattvaṃ manasecchasi || 38 ||
kimāyāsena te bhīru uttiṣṭhottiṣṭha śobhane |
tattvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam || 39 ||
tatte vyapanayiṣyāmi nīhāramiva raśmivān |
tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe daśamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ दशमस्सर्गः ।
विदर्शिता यदा देवी कुब्जया पापया भृशम् ।
तदा शेते स्म सा भूमौ दिग्धविद्धेव किन्नरी ॥ 1 ॥
निश्चित्य मनसा कृत्यं सा सम्यगिति भामिनी ।
मन्थरायै शनैस्सर्वमाचचक्षे विचक्षणा ॥ 2 ॥
सा दीना निश्चयं कृत्वा मन्थरावाक्यमोहिता ।
नागकन्येव निश्वस्य दीर्घमुष्णं च भामिनी ॥ 3 ॥
मुहूर्तं चिन्तयामास मार्गमात्मसुखावहम् ।
सा सुहृच्चार्थकामा च तं निशम्य सुनिश्चयम् ॥ 4 ॥
बभूव परमप्रीता सिध्दिं प्राप्येव मन्थरा ।
अथ सा रुषिता देवी सम्यक्कृत्वा विनिश्चयम् ॥ 5 ॥
संविवेशाबला भूमौ निवेश्य भृकुटीं मुखे ।
ततश्चित्राणि माल्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥ 6 ॥
अपविद्धानि कैकेय्या तानि भूमिं प्रपेदिरे ।
तया तान्यपविद्धानि माल्यान्याभरणानि च ॥ 7 ॥
अशोभयन्त वसुधां नक्षत्राणि यथा नभः ।
क्रोधागारे निपतिता सा बभौ मलिनाम्बरा ॥ 8 ॥
एकवेणीं दृढं बद्वा गतसत्त्वेव किन्नरी ।
आज्ञाप्य च महाराजो राघवस्याभिषेचनम् ॥ 9 ॥
उपस्थानमनुज्ञाप्य प्रविवेश निवेशनम् ।
अद्य रामाभिषेको वै प्रसिद्ध इति जज्ञिवान् ॥ 10 ॥
प्रियार्हां प्रियमाख्यातुं विवेशान्तःपुरं वशी ।
स कैकेय्या गृहं श्रेष्ठं प्रविवेश महायशाः ॥ 11 ॥
पाण्डुराभ्रमिवाकाशं राहुयुक्तं निशाकरः ।
शुकबर्हिणसङ्घुष्टं क्रौञ्चहंसरुतायुतम् ॥ 12 ॥
वादित्ररवसङ्घुष्टं कुब्जा वामनिकायुतम् ।
लतागृहैश्चित्रगृहैश्चम्पकाशोकशोभितैः ॥ 13 ॥
दान्तराजतसौवर्णवेदिकाभि स्समायुतम् ।
नित्यपुष्पफलैर्वृक्षैर्वापीभिश्चोपशोभितम् ॥ 14 ॥
दान्तरजतसौवर्णैस्संवृतं परमासनैः ।
विविधैरन्नपानैश्च भक्ष्यैश्च विविधैरपि ॥ 15 ॥
उपपन्नं महार्हैश्च भूषितैस्त्रिदिवोपमम् ।
तत्प्रविश्य महाराजस्स्वमन्तः पुरमृद्धिमत् ॥ 16 ॥
न ददर्श प्रियां राजा कैकेयीं शयनोत्तमे ।
कामबलसंयुक्तो रत्यर्थं मनुजाधिपः ॥ 17 ॥
अपश्यन्दयितां भार्यां पप्रच्छ विषसाद च ।
न हि तस्य पुरा देवी तां वेलामत्यवर्तत ॥ 18 ॥
न च राजा गृहं शून्यं प्रविवेश कदाचन ।
ततो गृहगतो राजा कैकेयीं पर्यपृच्छत ॥ 19 ॥
यथा पूर्वमविज्ञाय स्वार्थलिप्सुमपण्डिताम् ।
प्रतीहारी त्वथोवाच सन्त्रस्ता सुकृताञ्जलिः ॥ 20 ॥
देव देवी भृशं कृद्धा क्रोधागारमभिदृता ।
प्रतीहार्या वचश्शृत्वा राजा परमदुर्मनाः ॥ 21 ॥
विषसाद पुनर्भूयो लुलितव्याकुलेन्द्रियः ।
तत्र तां पतितां भूमौ शयानामतथोचिताम् ॥ 22 ॥
प्रतप्त इव दुःखेन सोऽपश्यज्जगतीपतिः ।
स वृद्धस्तरुणीं भार्यां प्राणेभ्योपि गरीयसीम् ॥ 23 ॥
अपापः पापसङ्कल्पां ददर्श धरणीतले ।
लतामिव विनिष्कृत्तां पतितां देवतामिव ॥ 24 ॥
किन्नरीमिव निर्धूतां च्युतामप्सरसं यथा ।
मायामिव परिभ्रष्टां हरिणीमिव संयताम् ॥ 25 ॥
करेणुमिव दिग्धेन विद्धां मृगयुना वने ।
महागज इवारण्ये स्नेहात्परिममर्श ताम् ॥ 26 ॥
परिमृश्य च पाणिभ्यामभिसन्त्रस्तचेतनः ।
कामी कमलपत्राक्षीमुवाच वनितामिदम् ॥ 27 ॥
न तेऽहमभिजानामि क्रोधमात्मनि संश्रितम् ।
देवि केनाभिशप्ताऽसि केन वाऽसि विमानिता ॥ 28 ॥
यदिदं मम दुःखाय शेषे कल्याणि पांसुषु ।
भूमौ शेषे किमर्थं त्वं मयि कल्याणचेतसि ॥ 29 ॥
भूतोपहतचित्तेव मम चित्तप्रमाथिनी ।
सन्ति मे कुशला वैद्यास्त्वभितुष्टाश्च सर्वशः ॥ 30 ॥
सुखितां त्वां करिष्यन्ति व्याधिमाचक्ष्व भामिनी ।
कस्य वा ते प्रियं कार्यं केन वा विप्रियं कृतम् ॥ 31 ॥
कः प्रियं लभतामद्य को वा सुमहदप्रियम् ।
मा रोदीर्मा च कार्षीस्त्वं देवि सम्परिशोषणम् ॥ 32 ॥
अवध्यो वध्यतां को वा को वा वध्यो विमुच्यताम् ।
दरिद्रः को भवत्वाढ्यो द्रव्यवान्वाऽप्यकिञ्चनः ॥ 33 ॥
अहं चैव मदीयाश्च सर्वे तव वशानुगाः ।
न ते किञ्चिदभिप्रायं व्याहन्तुमहमुत्सहे ॥ 34 ॥
आत्मनो जीवितेनापि ब्रूहि यन्मनसेच्छसि ।
बलमात्मनि जानन्ती न मां शङ्कितुमर्हसि ॥ 35 ॥
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे ।
यावदावर्तते चक्रं तावती मे वसुन्धरा ॥ 36 ॥
प्राचीनास्सिन्धुसौवीरा स्सौराष्ट्रा दक्षिणापथाः ।
वङ्गाङ्गमगधाः मत्स्याः समृद्धा काशिकोसलाः ॥ 37 ॥
तत्र जातं बहु द्रव्यं धनधान्यमजाविकम् ।
ततो वृणीष्व कैकेयि यद्यत्त्वं मनसेच्छसि ॥ 38 ॥
किमायासेन ते भीरु उत्तिष्ठोत्तिष्ठ शोभने ।
तत्त्वं मे ब्रूहि कैकेयि यतस्ते भयमागतम् ॥ 39 ॥
तत्ते व्यपनयिष्यामि नीहारमिव रश्मिवान् ।
तथोक्ता सा समाश्वस्ता वक्तुकामा तदप्रियम् ॥ 40 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे दशमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha daśamassargaḥ |
vidarśitā yadā devī kubjayā pāpayā bhṛśam |
tadā śete sma sā bhūmau digdhaviddheva kinnarī || 1 ||
niścitya manasā kṛtyaṃ sā samyagiti bhāminī |
mantharāyai śanaissarvamācacakṣe vicakṣaṇā || 2 ||
sā dīnā niścayaṃ kṛtvā mantharāvākyamohitā |
nāgakanyeva niśvasya dīrghamuṣṇaṃ ca bhāminī || 3 ||
muhūrtaṃ cintayāmāsa mārgamātmasukhāvaham |
sā suhṛccārthakāmā ca taṃ niśamya suniścayam || 4 ||
babhūva paramaprītā sidhdiṃ prāpyeva mantharā |
atha sā ruṣitā devī samyakkṛtvā viniścayam || 5 ||
saṃviveśābalā bhūmau niveśya bhṛkuṭīṃ mukhe |
tataścitrāṇi mālyāni divyānyābharaṇāni ca || 6 ||
apaviddhāni kaikeyyā tāni bhūmiṃ prapedire |
tayā tānyapaviddhāni mālyānyābharaṇāni ca || 7 ||
aśobhayanta vasudhāṃ nakṣatrāṇi yathā nabhaḥ |
krodhāgāre nipatitā sā babhau malināmbarā || 8 ||
ekaveṇīṃ dṛḍhaṃ badvā gatasattveva kinnarī |
ājñāpya ca mahārājo rāghavasyābhiṣecanam || 9 ||
upasthānamanujñāpya praviveśa niveśanam |
adya rāmābhiṣeko vai prasiddha iti jajñivān || 10 ||
priyārhāṃ priyamākhyātuṃ viveśāntaḥpuraṃ vaśī |
sa kaikeyyā gṛhaṃ śreṣṭhaṃ praviveśa mahāyaśāḥ || 11 ||
pāṇḍurābhramivākāśaṃ rāhuyuktaṃ niśākaraḥ |
śukabarhiṇasaṅghuṣṭaṃ krauñcahaṃsarutāyutam || 12 ||
vāditraravasaṅghuṣṭaṃ kubjā vāmanikāyutam |
latāgṛhaiścitragṛhaiścampakāśokaśobhitaiḥ || 13 ||
dāntarājatasauvarṇavedikābhi ssamāyutam |
nityapuṣpaphalairvṛkṣairvāpībhiścopaśobhitam || 14 ||
dāntarajatasauvarṇaissaṃvṛtaṃ paramāsanaiḥ |
vividhairannapānaiśca bhakṣyaiśca vividhairapi || 15 ||
upapannaṃ mahārhaiśca bhūṣitaistridivopamam |
tatpraviśya mahārājassvamantaḥ puramṛddhimat || 16 ||
na dadarśa priyāṃ rājā kaikeyīṃ śayanottame |
kāmabalasaṃyukto ratyarthaṃ manujādhipaḥ || 17 ||
apaśyandayitāṃ bhāryāṃ papraccha viṣasāda ca |
na hi tasya purā devī tāṃ velāmatyavartata || 18 ||
na ca rājā gṛhaṃ śūnyaṃ praviveśa kadācana |
tato gṛhagato rājā kaikeyīṃ paryapṛcchata || 19 ||
yathā pūrvamavijñāya svārthalipsumapaṇḍitām |
pratīhārī tvathovāca santrastā sukṛtāñjaliḥ || 20 ||
deva devī bhṛśaṃ kṛddhā krodhāgāramabhidṛtā |
pratīhāryā vacaśśṛtvā rājā paramadurmanāḥ || 21 ||
viṣasāda punarbhūyo lulitavyākulendriyaḥ |
tatra tāṃ patitāṃ bhūmau śayānāmatathocitām || 22 ||
pratapta iva duḥkhena so'paśyajjagatīpatiḥ |
sa vṛddhastaruṇīṃ bhāryāṃ prāṇebhyopi garīyasīm || 23 ||
apāpaḥ pāpasaṅkalpāṃ dadarśa dharaṇītale |
latāmiva viniṣkṛttāṃ patitāṃ devatāmiva || 24 ||
kinnarīmiva nirdhūtāṃ cyutāmapsarasaṃ yathā |
māyāmiva paribhraṣṭāṃ hariṇīmiva saṃyatām || 25 ||
kareṇumiva digdhena viddhāṃ mṛgayunā vane |
mahāgaja ivāraṇye snehātparimamarśa tām || 26 ||
parimṛśya ca pāṇibhyāmabhisantrastacetanaḥ |
kāmī kamalapatrākṣīmuvāca vanitāmidam || 27 ||
na te'hamabhijānāmi krodhamātmani saṃśritam |
devi kenābhiśaptā'si kena vā'si vimānitā || 28 ||
yadidaṃ mama duḥkhāya śeṣe kalyāṇi pāṃsuṣu |
bhūmau śeṣe kimarthaṃ tvaṃ mayi kalyāṇacetasi || 29 ||
bhūtopahatacitteva mama cittapramāthinī |
santi me kuśalā vaidyāstvabhituṣṭāśca sarvaśaḥ || 30 ||
sukhitāṃ tvāṃ kariṣyanti vyādhimācakṣva bhāminī |
kasya vā te priyaṃ kāryaṃ kena vā vipriyaṃ kṛtam || 31 ||
kaḥ priyaṃ labhatāmadya ko vā sumahadapriyam |
mā rodīrmā ca kārṣīstvaṃ devi sampariśoṣaṇam || 32 ||
avadhyo vadhyatāṃ ko vā ko vā vadhyo vimucyatām |
daridraḥ ko bhavatvāḍhyo dravyavānvā'pyakiñcanaḥ || 33 ||
ahaṃ caiva madīyāśca sarve tava vaśānugāḥ |
na te kiñcidabhiprāyaṃ vyāhantumahamutsahe || 34 ||
ātmano jīvitenāpi brūhi yanmanasecchasi |
balamātmani jānantī na māṃ śaṅkitumarhasi || 35 ||
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape |
yāvadāvartate cakraṃ tāvatī me vasundharā || 36 ||
prācīnāssindhusauvīrā ssaurāṣṭrā dakṣiṇāpathāḥ |
vaṅgāṅgamagadhāḥ matsyāḥ samṛddhā kāśikosalāḥ || 37 ||
tatra jātaṃ bahu dravyaṃ dhanadhānyamajāvikam |
tato vṛṇīṣva kaikeyi yadyattvaṃ manasecchasi || 38 ||
kimāyāsena te bhīru uttiṣṭhottiṣṭha śobhane |
tattvaṃ me brūhi kaikeyi yataste bhayamāgatam || 39 ||
tatte vyapanayiṣyāmi nīhāramiva raśmivān |
tathoktā sā samāśvastā vaktukāmā tadapriyam || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe daśamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.