ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਅਥ ਤਂ ਵ੍ਯਥਯਾ ਦੀਨਂ ਸਵਿਸ਼ੇषਮਮਰ੍षਿਤਮ੍ ।
ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਮਿਵ ਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਰੋषਵਿਸ੍ਫਾਰਿਤੇਕ੍षਣਮ੍ ॥ 1 ॥
ਆਸਾਦ੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਸੁਹृਦਂ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਉਵਾਚੇਦਂ ਸ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਧਾਰਯਨ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ॥ 2 ॥
ਅਥ ਤਂ ਵ੍ਯਥਯਾ ਦੀਨਂ ਸਵਿਸ਼ੇषਮਮਰ੍षਿਤਮ੍ ।
ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਮਿਵ ਨਾਗੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਰੋषਵਿਸ੍ਫਾਰਿਤੇਕ੍षਣਮ੍ ॥ 3 ॥
ਆਸਾਦ੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਸੁਹृਦਂ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਉਵਾਚੇਦਂ ਸ ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਧਾਰਯਨ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ॥ 4 ॥
ਨਿਗृਹ੍ਯ ਰੋषਂ ਸ਼ੋਕਂ ਚ ਧੈਰ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਕੇਵਲਮ੍ ।
ਅਵਮਾਨਂ ਨਿਰਸ੍ਯੇਮਂ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਹਰ੍षਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 5 ॥
ਉਪਕ੍ਲृਪ੍ਤਂ ਹਿ ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਦਭਿषੇਕਾਰ੍ਥਮਦ੍ਯ ਮੇ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸਰ੍ਜਯ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਕੁਰੁ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨਿਰਤ੍ਯਯਮ੍ ॥ 6 ॥
ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਯੋऽਭਿषੇਕਾਰ੍ਥੇ ਮਮ ਸਮ੍ਭਾਰ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ ।
ਅਭਿषੇਕਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੇ ਸੋऽਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਭਾਰਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ ॥ 7 ॥
ਯਸ੍ਯਾ ਮਦਭਿषੇਕਾਰ੍ਥੇ ਮਾਨਸਂ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ ।
ਮਾਤਾ ਮੇ ਸਾ ਯਥਾ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਵਿਸ਼ਙ੍ਕਾ ਤਥਾ ਕੁਰੁ ॥ 8 ॥
ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਸ਼ਙ੍ਕਾਮਯਂ ਦੁਃਖਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਪਿ ਨੋਤ੍ਸਹੇ ।
ਮਨਸਿ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਜਾਤਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇऽਹਮੁਪੇਕ੍षਿਤੁਮ੍ ॥ 9 ॥
ਨ ਬੁਦ੍ਧਿਪੂਰ੍ਵਂ ਨਾਬੁਦ੍ਧਂ ਸ੍ਮਰਾਮੀਹ ਕਦਾਚਨ ।
ਮਾਤृਣਾਂ ਵਾ ਪਿਤੁਰ੍ਵਾऽਹਂ ਕृਤਮਲ੍ਪਂ ਚ ਵਿਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 10 ॥
ਸਤ੍ਯਸ੍ਸਤ੍ਯਾਭਿਸਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ।
ਪਰਲੋਕਭਯਾਦ੍ਭੀਤੋ ਨਿਰ੍ਭਯੋऽਸ੍ਤੁ ਪਿਤਾ ਮਮ ॥ 11 ॥
ਤਸ੍ਯਾऽਪਿ ਹਿ ਭਵੇਦਸ੍ਮਿਨ੍ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਪ੍ਰਤਿਸਂਹृਤੇ ।
ਸਤ੍ਯਂ ਨੇਤਿ ਮਨਸ੍ਤਾਪਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤਾਪਸ੍ਤਪੇਚ੍ਚ ਮਾਮ੍ ॥ 12 ॥
ਅਭਿषੇਕਵਿਧਾਨਂ ਤੁ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਂਹृਤ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ।
ਅਨ੍ਵਗੇਵਾਹਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਵਨਂ ਗਨ੍ਤੁਮਿਤਃਪੁਨਃ ॥ 13 ॥
ਮਮ ਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਾਦਦ੍ਯ ਕृਤਕृਤ੍ਯਾ ਨृਪਾਤ੍ਮਜਾ ।
ਸੁਤਂ ਭਰਤਮਵ੍ਯਗ੍ਰਮਭਿषੇਚਯਿਤਾ ਤਤਃ ॥ 14 ॥
ਮਯਿ ਚੀਰਾਜਿਨਧਰੇ ਜਟਾਮਣ੍ਡਲਧਾਰਿਣਿ ।
ਗਤੇऽਰਣ੍ਯਂ ਚ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਮਨਸ੍ਸੁਖਮ੍ ॥ 15 ॥
ਬੁਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਣੀਤਾ ਯੇਨੇਯਂ ਮਨਸ਼੍ਚ ਸੁਸਮਾਹਿਤਮ੍ ।
ਤਂ ਤੁ ਨਾਰ੍ਹਾਮਿ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇष੍ਟੁਂ ਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿष੍ਯਾਮਿ ਮਾ ਚਿਰਮ੍ ॥ 16 ॥
ਕृਤਾਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਵੇਵ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯੋ ਮਤ੍ਪ੍ਰਵਾਸਨੇ ।
ਰਾਜ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਵਿਤੀਰ੍ਣਸ੍ਯ ਪੁਨਰੇਵ ਨਿਵਰ੍ਤਨੇ ॥ 17 ॥
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਰ੍ਹਿ ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਮ ਪੀਡਨੇ ।
ਯਦਿ ਭਾਵੋ ਨ ਦੈਵੋऽਯਂ ਕृਤਾਨ੍ਤਵਿਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ 18 ॥
ਜਾਨਾਸਿ ਹਿ ਯਥਾ ਸੌਮ੍ਯ ਨ ਮਾਤृषੁ ਮਮਾਨ੍ਤਰਮ੍ ।
ਭੂਤਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਸ਼ੇषੋ ਵਾ ਤਸ੍ਯਾ ਮਯਿ ਸੁਤੇऽਪਿ ਵਾ ॥ 19 ॥
ਸੋऽਭਿषੇਕਨਿਵृਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੈਪ੍ਰਵਾਸਾਰ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਵਚੈਃ ।
ਉਗ੍ਰੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯੈਰਹਂ ਤਸ੍ਯਾ ਨਾਨ੍ਯਦ੍ਦੈਵਾਤ੍ਸਮਰ੍ਥਯੇ ॥ 20 ॥
ਕਥਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੀ ਤਥਾਗੁਣਾ ।
ਬ੍ਰੂਯਾਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਾਕृਤੇਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਮਤ੍ਪੀਡਾਂ ਭਰ੍ਤृਸਨ੍ਨਿਧੌ ॥ 21 ॥
ਯਦਚਿਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤੁ ਤਦ੍ਦੈਵਂ ਭੂਤੇष੍ਵਪਿ ਨ ਵਿਹਨ੍ਯਤੇ ।
ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਮਯਿ ਚ ਤਸ੍ਯਾਂ ਚ ਪਤਿਤੋ ਹਿ ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ॥ 22 ॥
ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੈਵੇਨ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਯੋਦ੍ਧੁਮੁਤ੍ਸਹਤੇ ਪੁਮਾਨ੍ ।
ਯਸ੍ਯ ਨ ਗ੍ਰਹਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਰ੍ਮਣੋऽਨ੍ਯਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ 23 ॥
ਸੁਖਦੁਃਖੇ ਭਯਕ੍ਰੋਧੌ ਲਾਭਾਲਾਭੌ ਭਵਾਭਵੌ ।
ਯਚ੍ਚ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਥਾਭੂਤਂ ਨਨੁ ਦੈਵਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ ॥ 24 ॥
ऋषਯੋऽਪ੍ਯੁਗ੍ਰਤਪਸੋ ਦੈਵੇਨਾਭਿਪ੍ਰਪੀਡਿਤਾਃ ।
ਉਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਨਿਯਮਾਂਸ੍ਤੀਵ੍ਰਾਨ੍ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਾਮਮਨ੍ਯੁਭਿਃ ॥ 25 ॥
ਅਸਙ੍ਕਲ੍ਪਿਤਮੇਵੇਹ ਯਦਕਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਨਿਵਰ੍ਤ੍ਯਾਰਮ੍ਭਮਾਰਬ੍ਧਂ ਨਨੁ ਦੈਵਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ ॥ 26 ॥
ਏਤਯਾ ਤਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਂਸ੍ਤਭ੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਮਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਵ੍ਯਾਹਤੇऽਪ੍ਯਭਿषੇਕੇ ਮੇ ਪਰਿਤਾਪੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ॥ 27 ॥
ਤਸ੍ਮਾਦਪਰਿਤਾਪਸ੍ਸਂਸ੍ਤ੍ਵਮਪ੍ਯਨੁਵਿਧਾਯ ਮਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਤਿਸਂਹਾਰਯ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਭਿषੇਚਨਿਕੀਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ॥ 28 ॥
ਏਭਿਰੇਵ ਘਟੈ ਸ੍ਸਰ੍ਵੈਰਭਿषੇਚਨਸਮ੍ਭृਤੈਃ ।
ਮਮ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਤਾਪਸ੍ਯੇ ਵ੍ਰਤਸ੍ਨਾਨਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 29 ॥
ਅਥਵਾ ਕਿਂ ਮਮੈਤੇਨ ਰਾਜਦ੍ਰਵ੍ਯਮਯੇਨ ਤੁ ।
ਉਦ੍ਧृਤਂ ਮੇ ਸ੍ਵਯਂ ਤੋਯਂ ਵ੍ਰਤਾਦੇਸ਼ਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ 30 ॥
ਮਾ ਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਸਨ੍ਤਾਪਂ ਕਾਰ੍षੀਰ੍ਲਕ੍ष੍ਮ੍ਯਾ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ।
ਰਾਜ੍ਯਂ ਵਾ ਵਨਵਾਸੋ ਵਾ ਵਨਵਾਸੋ ਮਹੋਦਯਃ ॥ 31 ॥
ਨ ਲਕ੍ष੍ਮਣਾਸ੍ਮਿਨ੍ਖਲੁ ਕਰ੍ਮਵਿਘ੍ਨੇ ਮਾਤਾ ਯਵੀਯਸ੍ਯਤਿਸ਼ਙ੍ਕਨੀਯਾ ।
ਦੈਵਾਭਿਪਨ੍ਨਾ ਹਿ ਵਦਤ੍ਯਨਿष੍ਟਂ ਜਾਨਾਸਿ ਦੈਵਂ ਚ ਤਥਾ ਪ੍ਰਭਾਵਮ੍ ॥ 32 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvāviṃśassargaḥ |
atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |
śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 1 ||
āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 2 ||
atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |
śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 3 ||
āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 4 ||
nigṛhya roṣaṃ śokaṃ ca dhairyamāśritya kevalam |
avamānaṃ nirasyemaṃ gṛhītvā harṣamuttamam || 5 ||
upaklṛptaṃ hi yatkiñcidabhiṣekārthamadya me sarvaṃ visarjaya kṣipraṃ kuru kāryaṃ niratyayam || 6 ||
saumitre yo'bhiṣekārthe mama sambhāra sambhramaḥ |
abhiṣekanivṛttyarthe so'stu sambhārasambhramaḥ || 7 ||
yasyā madabhiṣekārthe mānasaṃ paritapyate |
mātā me sā yathā na syātsaviśaṅkā tathā kuru || 8 ||
tasyāśśaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe |
manasi pratisañjātaṃ saumitre'hamupekṣitum || 9 ||
na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadācana |
mātṛṇāṃ vā piturvā'haṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam || 10 ||
satyassatyābhisandhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ |
paralokabhayādbhīto nirbhayo'stu pitā mama || 11 ||
tasyā'pi hi bhavedasminkarmaṇyapratisaṃhṛte |
satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām || 12 ||
abhiṣekavidhānaṃ tu tasmātsaṃhṛtya lakṣmaṇa |
anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥpunaḥ || 13 ||
mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |
sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayitā tataḥ || 14 ||
mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi |
gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manassukham || 15 ||
buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam |
taṃ tu nārhāmi saṅkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi mā ciram || 16 ||
kṛtāntastveva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |
rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane || 17 ||
kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama pīḍane |
yadi bhāvo na daivo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet || 18 ||
jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |
bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā || 19 ||
so'bhiṣekanivṛttyarthaipravāsārthaiśca durvacaiḥ |
ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyaddaivātsamarthaye || 20 ||
kathaṃ prakṛtisampannā rājaputrī tathāguṇā |
brūyātsā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsannidhau || 21 ||
yadacintyantu taddaivaṃ bhūteṣvapi na vihanyate |
vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ || 22 ||
kaściddaivena saumitre yoddhumutsahate pumān |
yasya na grahaṇaṃ kiñcitkarmaṇo'nyatra dṛśyate || 23 ||
sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |
yacca kiñcittathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat || 24 ||
ṛṣayo'pyugratapaso daivenābhiprapīḍitāḥ |
utsṛjya niyamāṃstīvrānbhraśyante kāmamanyubhiḥ || 25 ||
asaṅkalpitameveha yadakasmātpravartate |
nivartyārambhamārabdhaṃ nanu daivasya karma tat || 26 ||
etayā tattvayā buddhyā saṃstabhyātmānamātmanā |
vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate || 27 ||
tasmādaparitāpassaṃstvamapyanuvidhāya mām |
pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām || 28 ||
ebhireva ghaṭai ssarvairabhiṣecanasambhṛtaiḥ |
mama lakṣmaṇa tāpasye vratasnānaṃ bhaviṣyati || 29 ||
athavā kiṃ mamaitena rājadravyamayena tu |
uddhṛtaṃ me svayaṃ toyaṃ vratādeśaṃ kariṣyati || 30 ||
mā ca lakṣmaṇa santāpaṃ kārṣīrlakṣmyā viparyaye |
rājyaṃ vā vanavāso vā vanavāso mahodayaḥ || 31 ||
na lakṣmaṇāsminkhalu karmavighne mātā yavīyasyatiśaṅkanīyā |
daivābhipannā hi vadatyaniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathā prabhāvam || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvāviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्वाविंशस्सर्गः ।
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।
श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ 1 ॥
आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।
उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥ 2 ॥
अथ तं व्यथया दीनं सविशेषममर्षितम् ।
श्वसन्तमिव नागेन्द्रं रोषविस्फारितेक्षणम् ॥ 3 ॥
आसाद्य रामस्सौमित्रिं सुहृदं भ्रातरं प्रियम् ।
उवाचेदं स धैर्येण धारयन्सत्त्वमात्मवान् ॥ 4 ॥
निगृह्य रोषं शोकं च धैर्यमाश्रित्य केवलम् ।
अवमानं निरस्येमं गृहीत्वा हर्षमुत्तमम् ॥ 5 ॥
उपक्लृप्तं हि यत्किञ्चिदभिषेकार्थमद्य मे सर्वं विसर्जय क्षिप्रं कुरु कार्यं निरत्ययम् ॥ 6 ॥
सौमित्रे योऽभिषेकार्थे मम सम्भार सम्भ्रमः ।
अभिषेकनिवृत्त्यर्थे सोऽस्तु सम्भारसम्भ्रमः ॥ 7 ॥
यस्या मदभिषेकार्थे मानसं परितप्यते ।
माता मे सा यथा न स्यात्सविशङ्का तथा कुरु ॥ 8 ॥
तस्याश्शङ्कामयं दुःखं मुहूर्तमपि नोत्सहे ।
मनसि प्रतिसञ्जातं सौमित्रेऽहमुपेक्षितुम् ॥ 9 ॥
न बुद्धिपूर्वं नाबुद्धं स्मरामीह कदाचन ।
मातृणां वा पितुर्वाऽहं कृतमल्पं च विप्रियम् ॥ 10 ॥
सत्यस्सत्याभिसन्धश्च नित्यं सत्यपराक्रमः ।
परलोकभयाद्भीतो निर्भयोऽस्तु पिता मम ॥ 11 ॥
तस्याऽपि हि भवेदस्मिन्कर्मण्यप्रतिसंहृते ।
सत्यं नेति मनस्तापस्तस्य तापस्तपेच्च माम् ॥ 12 ॥
अभिषेकविधानं तु तस्मात्संहृत्य लक्ष्मण ।
अन्वगेवाहमिच्छामि वनं गन्तुमितःपुनः ॥ 13 ॥
मम प्रव्राजनादद्य कृतकृत्या नृपात्मजा ।
सुतं भरतमव्यग्रमभिषेचयिता ततः ॥ 14 ॥
मयि चीराजिनधरे जटामण्डलधारिणि ।
गतेऽरण्यं च कैकेय्या भविष्यति मनस्सुखम् ॥ 15 ॥
बुद्धिः प्रणीता येनेयं मनश्च सुसमाहितम् ।
तं तु नार्हामि सङ्क्लेष्टुं प्रव्रजिष्यामि मा चिरम् ॥ 16 ॥
कृतान्तस्त्वेव सौमित्रे द्रष्टव्यो मत्प्रवासने ।
राज्यस्य च वितीर्णस्य पुनरेव निवर्तने ॥ 17 ॥
कैकेय्याः प्रतिपत्तिर्हि कथं स्यान्मम पीडने ।
यदि भावो न दैवोऽयं कृतान्तविहितो भवेत् ॥ 18 ॥
जानासि हि यथा सौम्य न मातृषु ममान्तरम् ।
भूतपूर्वं विशेषो वा तस्या मयि सुतेऽपि वा ॥ 19 ॥
सोऽभिषेकनिवृत्त्यर्थैप्रवासार्थैश्च दुर्वचैः ।
उग्रैर्वाक्यैरहं तस्या नान्यद्दैवात्समर्थये ॥ 20 ॥
कथं प्रकृतिसम्पन्ना राजपुत्री तथागुणा ।
ब्रूयात्सा प्राकृतेव स्त्री मत्पीडां भर्तृसन्निधौ ॥ 21 ॥
यदचिन्त्यन्तु तद्दैवं भूतेष्वपि न विहन्यते ।
व्यक्तं मयि च तस्यां च पतितो हि विपर्ययः ॥ 22 ॥
कश्चिद्दैवेन सौमित्रे योद्धुमुत्सहते पुमान् ।
यस्य न ग्रहणं किञ्चित्कर्मणोऽन्यत्र दृश्यते ॥ 23 ॥
सुखदुःखे भयक्रोधौ लाभालाभौ भवाभवौ ।
यच्च किञ्चित्तथाभूतं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ 24 ॥
ऋषयोऽप्युग्रतपसो दैवेनाभिप्रपीडिताः ।
उत्सृज्य नियमांस्तीव्रान्भ्रश्यन्ते काममन्युभिः ॥ 25 ॥
असङ्कल्पितमेवेह यदकस्मात्प्रवर्तते ।
निवर्त्यारम्भमारब्धं ननु दैवस्य कर्म तत् ॥ 26 ॥
एतया तत्त्वया बुद्ध्या संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
व्याहतेऽप्यभिषेके मे परितापो न विद्यते ॥ 27 ॥
तस्मादपरितापस्संस्त्वमप्यनुविधाय माम् ।
प्रतिसंहारय क्षिप्रमाभिषेचनिकीं क्रियाम् ॥ 28 ॥
एभिरेव घटै स्सर्वैरभिषेचनसम्भृतैः ।
मम लक्ष्मण तापस्ये व्रतस्नानं भविष्यति ॥ 29 ॥
अथवा किं ममैतेन राजद्रव्यमयेन तु ।
उद्धृतं मे स्वयं तोयं व्रतादेशं करिष्यति ॥ 30 ॥
मा च लक्ष्मण सन्तापं कार्षीर्लक्ष्म्या विपर्यये ।
राज्यं वा वनवासो वा वनवासो महोदयः ॥ 31 ॥
न लक्ष्मणास्मिन्खलु कर्मविघ्ने माता यवीयस्यतिशङ्कनीया ।
दैवाभिपन्ना हि वदत्यनिष्टं जानासि दैवं च तथा प्रभावम् ॥ 32 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वाविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvāviṃśassargaḥ |
atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |
śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 1 ||
āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 2 ||
atha taṃ vyathayā dīnaṃ saviśeṣamamarṣitam |
śvasantamiva nāgendraṃ roṣavisphāritekṣaṇam || 3 ||
āsādya rāmassaumitriṃ suhṛdaṃ bhrātaraṃ priyam |
uvācedaṃ sa dhairyeṇa dhārayansattvamātmavān || 4 ||
nigṛhya roṣaṃ śokaṃ ca dhairyamāśritya kevalam |
avamānaṃ nirasyemaṃ gṛhītvā harṣamuttamam || 5 ||
upaklṛptaṃ hi yatkiñcidabhiṣekārthamadya me sarvaṃ visarjaya kṣipraṃ kuru kāryaṃ niratyayam || 6 ||
saumitre yo'bhiṣekārthe mama sambhāra sambhramaḥ |
abhiṣekanivṛttyarthe so'stu sambhārasambhramaḥ || 7 ||
yasyā madabhiṣekārthe mānasaṃ paritapyate |
mātā me sā yathā na syātsaviśaṅkā tathā kuru || 8 ||
tasyāśśaṅkāmayaṃ duḥkhaṃ muhūrtamapi notsahe |
manasi pratisañjātaṃ saumitre'hamupekṣitum || 9 ||
na buddhipūrvaṃ nābuddhaṃ smarāmīha kadācana |
mātṛṇāṃ vā piturvā'haṃ kṛtamalpaṃ ca vipriyam || 10 ||
satyassatyābhisandhaśca nityaṃ satyaparākramaḥ |
paralokabhayādbhīto nirbhayo'stu pitā mama || 11 ||
tasyā'pi hi bhavedasminkarmaṇyapratisaṃhṛte |
satyaṃ neti manastāpastasya tāpastapecca mām || 12 ||
abhiṣekavidhānaṃ tu tasmātsaṃhṛtya lakṣmaṇa |
anvagevāhamicchāmi vanaṃ gantumitaḥpunaḥ || 13 ||
mama pravrājanādadya kṛtakṛtyā nṛpātmajā |
sutaṃ bharatamavyagramabhiṣecayitā tataḥ || 14 ||
mayi cīrājinadhare jaṭāmaṇḍaladhāriṇi |
gate'raṇyaṃ ca kaikeyyā bhaviṣyati manassukham || 15 ||
buddhiḥ praṇītā yeneyaṃ manaśca susamāhitam |
taṃ tu nārhāmi saṅkleṣṭuṃ pravrajiṣyāmi mā ciram || 16 ||
kṛtāntastveva saumitre draṣṭavyo matpravāsane |
rājyasya ca vitīrṇasya punareva nivartane || 17 ||
kaikeyyāḥ pratipattirhi kathaṃ syānmama pīḍane |
yadi bhāvo na daivo'yaṃ kṛtāntavihito bhavet || 18 ||
jānāsi hi yathā saumya na mātṛṣu mamāntaram |
bhūtapūrvaṃ viśeṣo vā tasyā mayi sute'pi vā || 19 ||
so'bhiṣekanivṛttyarthaipravāsārthaiśca durvacaiḥ |
ugrairvākyairahaṃ tasyā nānyaddaivātsamarthaye || 20 ||
kathaṃ prakṛtisampannā rājaputrī tathāguṇā |
brūyātsā prākṛteva strī matpīḍāṃ bhartṛsannidhau || 21 ||
yadacintyantu taddaivaṃ bhūteṣvapi na vihanyate |
vyaktaṃ mayi ca tasyāṃ ca patito hi viparyayaḥ || 22 ||
kaściddaivena saumitre yoddhumutsahate pumān |
yasya na grahaṇaṃ kiñcitkarmaṇo'nyatra dṛśyate || 23 ||
sukhaduḥkhe bhayakrodhau lābhālābhau bhavābhavau |
yacca kiñcittathābhūtaṃ nanu daivasya karma tat || 24 ||
ṛṣayo'pyugratapaso daivenābhiprapīḍitāḥ |
utsṛjya niyamāṃstīvrānbhraśyante kāmamanyubhiḥ || 25 ||
asaṅkalpitameveha yadakasmātpravartate |
nivartyārambhamārabdhaṃ nanu daivasya karma tat || 26 ||
etayā tattvayā buddhyā saṃstabhyātmānamātmanā |
vyāhate'pyabhiṣeke me paritāpo na vidyate || 27 ||
tasmādaparitāpassaṃstvamapyanuvidhāya mām |
pratisaṃhāraya kṣipramābhiṣecanikīṃ kriyām || 28 ||
ebhireva ghaṭai ssarvairabhiṣecanasambhṛtaiḥ |
mama lakṣmaṇa tāpasye vratasnānaṃ bhaviṣyati || 29 ||
athavā kiṃ mamaitena rājadravyamayena tu |
uddhṛtaṃ me svayaṃ toyaṃ vratādeśaṃ kariṣyati || 30 ||
mā ca lakṣmaṇa santāpaṃ kārṣīrlakṣmyā viparyaye |
rājyaṃ vā vanavāso vā vanavāso mahodayaḥ || 31 ||
na lakṣmaṇāsminkhalu karmavighne mātā yavīyasyatiśaṅkanīyā |
daivābhipannā hi vadatyaniṣṭaṃ jānāsi daivaṃ ca tathā prabhāvam || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvāviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.