ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਿषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਏਵਂ ਤੁ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਯਾ ਰਾਜਾ ਰਾਮਮਾਤ੍ਰਾ ਸਸ਼ੋਕਯਾ ।
ਸ਼੍ਰਾਵਿਤਃ ਪਰੁषਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਦੁਃਖਿਤਃ ॥ 1 ॥
ਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਸ ਚ ਨृਪੋ ਮੁਮੋਹ ਵ੍ਯਾਕੁਲੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਅਥ ਦੀਰ੍ਘੀਣ ਕਾਲੇਨ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮਾਪ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ॥ 2 ॥
ਸ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਮੁਪਲਭ੍ਯੈਵ ਦੀਰ੍ਘਮੁष੍ਣਂ ਚ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਨ ਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਮੁਪਾਗਮਤ੍ ॥ 3 ॥
ਤਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਭਾਤ੍ਕਰ੍ਮ ਦੁष੍ਕृਤਮ੍ ।
ਯਦਨੇਨ ਕृਤਂ ਪੂਰ੍ਵਮਜ੍ਞਾਨਾਚ੍ਛਬ੍ਦਵੇਧਿਨਾ ॥ 4 ॥
ਅਮਨਾਸ੍ਤੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਰਾਮਸ਼ੋਕੇਨ ਚ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਪਿ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼੍ਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਵਤਪ੍ਯਤ ॥ 5 ॥
ਦਹ੍ਯਾਮਾਨ ਸ੍ਸਸ਼ੋਕਾਭ੍ਯਾਂ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮਾਹ ਭੂਪਤਿਃ ।
ਵੇਪਮਾਨੋऽਞ੍ਜਲਿਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸਾਦਾਰ੍ਥਮਵਾਙ੍ਮੁਖਃ ॥ 6 ॥
ਪ੍ਰਸਾਦਯੇ ਤ੍ਵਾਂ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਰਚਿਤੋऽਯਂ ਮਯਾऽਞ੍ਜਲਿਃ ।
ਵਤ੍ਸਲਾ ਚਾਨृਸ਼ਂਸਾ ਚ ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਰੇष੍ਵਪਿ ॥ 7 ॥
ਭਰ੍ਤਾ ਤੁ ਖਲੁ ਨਾਰੀਣਾਂ ਗੁਣਵਾਨ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣੋऽਪਿ ਵਾ ।
ਧਰ੍ਮਂ ਵਿਮृਸ਼ਮਾਨਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षਂ ਦੇਵਿ ਦੈਵਤਮ੍ ॥ 8 ॥
ਸਾ ਤ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਪਰਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਦृष੍ਟਲੋਕ ਪਰਾਵਰਾ ।
ਨਾਰ੍ਹਸੇ ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ ਵਕ੍ਤੁਂ ਦੁਖਿਃਤਾऽਪਿ ਸੁਦੁਃਖਿਤਮ੍ ॥ 9 ॥
ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਕਰੁਣਂ ਰਾਜ੍ਞਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦੀਨਸ੍ਯ ਭਾषਿਤਮ੍ ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸृਜਦ੍ਬਾष੍ਪਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਵ ਨਵੋਦਕਮ੍ ॥ 10 ॥
ਸਾ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿਬਧ੍ਵਾ ਰੁਦਤੀ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪਦ੍ਮਮਿਵਾਞ੍ਜਲਿਮ੍ ।
ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਾਦਬ੍ਰਵੀਤ੍ ਤ੍ਰਸ੍ਤਾ ਤ੍ਵਰਮਾਣਾਕ੍षਰਂ ਵਚਃ ॥ 11 ॥
ਪ੍ਰਸੀਦ ਸ਼ਿਰਸਾ ਯਾਚੇ ਭੂਮੌ ਨਿਪਤਿਤਾਸ੍ਮਿ ਤੇ ।
ਯਾਚਿਤਾਸ੍ਮਿ ਹਤਾ ਦੇਵ ਕ੍षਨ੍ਤਵ੍ਯਾऽਹਂ ਨ ਹਿ ਤ੍ਵਯਾ ॥ 12 ॥
ਨੈषਾ ਹਿ ਸਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਭਵਤਿ ਸ਼੍ਲਾਘਨੀਯੇਨ ਧੀਮਤਾ ।
ਉਭਯੋਰ੍ਲੋਕਯੋਰ੍ਵੀਰ ਪਤ੍ਯਾ ਯਾ ਸਮ੍ਸਾਦ੍ਯਤੇ ॥ 13 ॥
ਜਾਨਾਮਿ ਧਰ੍ਮਂ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞ ਤ੍ਵਾਂ ਜਾਨੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਮ੍ ।
ਪੁਤ੍ਰਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਯਾ ਤਤ੍ਤੁ ਮਯਾ ਕਿਮਪਿ ਭਾषਿਤਮ੍ ॥ 14 ॥
ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਧੈਰ੍ਯਂ ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।
ਸ਼ੋਕੋ ਨਾਸ਼ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕਸਮੋ ਰਿਪੁਃ ॥ 15 ॥
ਸ਼ਕ੍ਯ ਆਪਤਿਤ ਸ੍ਸੋਢੁਂ ਪ੍ਰਹਾਰੋ ਰਿਪੁਹਸ੍ਤਤਃ ।
ਸੋਢੁਮ੍ਮਾਪਤਿਤਸ਼੍ਸ਼ੋਕਸ੍ਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮੋऽਪਿ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ ॥ 16 ॥
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਾ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤਿਮਨ੍ਤੋऽਪਿ ਛਿਨ੍ਨਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸਂਸ਼ਯਾਃ ।
ਯਤਯੋ ਵੀਰ ਮੁਹ੍ਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੋਕਸਮ੍ਮੂਢਚੇਤਸਃ ॥ 17 ॥
ਵਨਵਾਸਾਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਰਾਤ੍ਰੋऽਦ੍ਯ ਗਣ੍ਯਤੇ ।
ਯ ਸ਼੍ਸ਼ੋਕਹਤਹਰ੍षਾਯਾਃ ਪਞ੍ਚਵਰ੍षੋਪਮੋ ਮਮ ॥ 18 ॥
ਤਂ ਹਿ ਚਿਨ੍ਤਯਮਾਨਾਯਾ ਸ਼੍ਸ਼ੋਕੋऽਯਂ ਹृਦਿ ਵਰ੍ਧਤੇ ।
ਨਦੀਨਾਮਿਵ ਵੇਗੇਨ ਸਮੁਦ੍ਰਸਲਿਲਂ ਮਹਤ੍ ॥ 19 ॥
ਏਵਂ ਹਿ ਕਥਯਨ੍ਤ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਕੌਸਲ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਸ਼ੁਭਂ ਵਚਃ ।
ਮਨ੍ਦਰਸ਼੍ਮਿਰਭੂਤ੍ਸੂਰ੍ਯੋ ਰਜਨੀ ਚਾਭ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ॥ 20 ॥
ਤਥਾ ਪ੍ਰਸਾਦਿਤੋ ਵਾਕ੍ਯੈਰ੍ਦੇਵ੍ਯਾ ਕੌਸਲ੍ਯਯਾ ਨृਪਃ ।
ਸ਼ੋਕੇਨ ਚ ਸਮਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਵਸ਼ਨ੍ਤੋਮੇਯਿਵਾਨ੍ ॥ 21 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्विषष्टितमस्सर्गः ।
एवं तु क्रुद्धया राजा राममात्रा सशोकया ।
श्रावितः परुषं वाक्यं चिन्तयामास दुःखितः ॥ 1 ॥
चिन्तयित्वा स च नृपो मुमोह व्याकुलेन्द्रियः ।
अथ दीर्घीण कालेन सञ्ज्ञामाप परन्तपः ॥ 2 ॥
स सञ्ज्ञामुपलभ्यैव दीर्घमुष्णं च निश्श्वसन् ।
कौसल्यां पार्श्वतो दृष्ट्वा पुन श्चिन्तामुपागमत् ॥ 3 ॥
तस्य चिन्तयमानस्य प्रत्याभात्कर्म दुष्कृतम् ।
यदनेन कृतं पूर्वमज्ञानाच्छब्दवेधिना ॥ 4 ॥
अमनास्तेन शोकेन रामशोकेन च प्रभुः ।
द्वाभ्यामपि महाराज श्शोकाभ्यामन्वतप्यत ॥ 5 ॥
दह्यामान स्सशोकाभ्यां कौसल्यामाह भूपतिः ।
वेपमानोऽञ्जलिं कृत्वा प्रसादार्थमवाङ्मुखः ॥ 6 ॥
प्रसादये त्वां कौसल्ये रचितोऽयं मयाऽञ्जलिः ।
वत्सला चानृशंसा च त्वं हि नित्यं परेष्वपि ॥ 7 ॥
भर्ता तु खलु नारीणां गुणवान्निर्गुणोऽपि वा ।
धर्मं विमृशमानानां प्रत्यक्षं देवि दैवतम् ॥ 8 ॥
सा त्वं धर्मपरा नित्यं दृष्टलोक परावरा ।
नार्हसे विप्रियं वक्तुं दुखिःताऽपि सुदुःखितम् ॥ 9 ॥
तद्वाक्यं करुणं राज्ञः श्रुत्वा दीनस्य भाषितम् ।
कौसल्या व्यसृजद्बाष्पं प्रणालीव नवोदकम् ॥ 10 ॥
सा मूर्ध्निबध्वा रुदती राज्ञः पद्ममिवाञ्जलिम् ।
सम्भ्रमादब्रवीत् त्रस्ता त्वरमाणाक्षरं वचः ॥ 11 ॥
प्रसीद शिरसा याचे भूमौ निपतितास्मि ते ।
याचितास्मि हता देव क्षन्तव्याऽहं न हि त्वया ॥ 12 ॥
नैषा हि सा स्त्री भवति श्लाघनीयेन धीमता ।
उभयोर्लोकयोर्वीर पत्या या सम्साद्यते ॥ 13 ॥
जानामि धर्मं धर्मज्ञ त्वां जाने सत्यवादिनम् ।
पुत्रशोकार्तया तत्तु मया किमपि भाषितम् ॥ 14 ॥
शोको नाशयते धैर्यं शोको नाशयते श्रुतम् ।
शोको नाशयते सर्वं नास्ति शोकसमो रिपुः ॥ 15 ॥
शक्य आपतित स्सोढुं प्रहारो रिपुहस्ततः ।
सोढुम्मापतितश्शोकस्सुसूक्ष्मोऽपि न शक्यते ॥ 16 ॥
धर्मज्ञा श्श्रुतिमन्तोऽपि छिन्नधर्मार्थसंशयाः ।
यतयो वीर मुह्यन्ति शोकसम्मूढचेतसः ॥ 17 ॥
वनवासाय रामस्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
य श्शोकहतहर्षायाः पञ्चवर्षोपमो मम ॥ 18 ॥
तं हि चिन्तयमानाया श्शोकोऽयं हृदि वर्धते ।
नदीनामिव वेगेन समुद्रसलिलं महत् ॥ 19 ॥
एवं हि कथयन्त्यास्तु कौसल्यायाश्शुभं वचः ।
मन्दरश्मिरभूत्सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ॥ 20 ॥
तथा प्रसादितो वाक्यैर्देव्या कौसल्यया नृपः ।
शोकेन च समाक्रान्तो निद्राया वशन्तोमेयिवान् ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dviṣaṣṭitamassargaḥ |
evaṃ tu kruddhayā rājā rāmamātrā saśokayā |
śrāvitaḥ paruṣaṃ vākyaṃ cintayāmāsa duḥkhitaḥ || 1 ||
cintayitvā sa ca nṛpo mumoha vyākulendriyaḥ |
atha dīrghīṇa kālena sañjñāmāpa parantapaḥ || 2 ||
sa sañjñāmupalabhyaiva dīrghamuṣṇaṃ ca niśśvasan |
kausalyāṃ pārśvato dṛṣṭvā puna ścintāmupāgamat || 3 ||
tasya cintayamānasya pratyābhātkarma duṣkṛtam |
yadanena kṛtaṃ pūrvamajñānācchabdavedhinā || 4 ||
amanāstena śokena rāmaśokena ca prabhuḥ |
dvābhyāmapi mahārāja śśokābhyāmanvatapyata || 5 ||
dahyāmāna ssaśokābhyāṃ kausalyāmāha bhūpatiḥ |
vepamāno'ñjaliṃ kṛtvā prasādārthamavāṅmukhaḥ || 6 ||
prasādaye tvāṃ kausalye racito'yaṃ mayā'ñjaliḥ |
vatsalā cānṛśaṃsā ca tvaṃ hi nityaṃ pareṣvapi || 7 ||
bhartā tu khalu nārīṇāṃ guṇavānnirguṇo'pi vā |
dharmaṃ vimṛśamānānāṃ pratyakṣaṃ devi daivatam || 8 ||
sā tvaṃ dharmaparā nityaṃ dṛṣṭaloka parāvarā |
nārhase vipriyaṃ vaktuṃ dukhiḥtā'pi suduḥkhitam || 9 ||
tadvākyaṃ karuṇaṃ rājñaḥ śrutvā dīnasya bhāṣitam |
kausalyā vyasṛjadbāṣpaṃ praṇālīva navodakam || 10 ||
sā mūrdhnibadhvā rudatī rājñaḥ padmamivāñjalim |
sambhramādabravīt trastā tvaramāṇākṣaraṃ vacaḥ || 11 ||
prasīda śirasā yāce bhūmau nipatitāsmi te |
yācitāsmi hatā deva kṣantavyā'haṃ na hi tvayā || 12 ||
naiṣā hi sā strī bhavati ślāghanīyena dhīmatā |
ubhayorlokayorvīra patyā yā samsādyate || 13 ||
jānāmi dharmaṃ dharmajña tvāṃ jāne satyavādinam |
putraśokārtayā tattu mayā kimapi bhāṣitam || 14 ||
śoko nāśayate dhairyaṃ śoko nāśayate śrutam |
śoko nāśayate sarvaṃ nāsti śokasamo ripuḥ || 15 ||
śakya āpatita ssoḍhuṃ prahāro ripuhastataḥ |
soḍhummāpatitaśśokassusūkṣmo'pi na śakyate || 16 ||
dharmajñā śśrutimanto'pi chinnadharmārthasaṃśayāḥ |
yatayo vīra muhyanti śokasammūḍhacetasaḥ || 17 ||
vanavāsāya rāmasya pañcarātro'dya gaṇyate |
ya śśokahataharṣāyāḥ pañcavarṣopamo mama || 18 ||
taṃ hi cintayamānāyā śśoko'yaṃ hṛdi vardhate |
nadīnāmiva vegena samudrasalilaṃ mahat || 19 ||
evaṃ hi kathayantyāstu kausalyāyāśśubhaṃ vacaḥ |
mandaraśmirabhūtsūryo rajanī cābhyavartata || 20 ||
tathā prasādito vākyairdevyā kausalyayā nṛpaḥ |
śokena ca samākrānto nidrāyā vaśantomeyivān || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dviṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.