ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਦਪ੍ਰਿਯਮਮਿਤ੍ਰਘ੍ਨੋ ਵਚਨਂ ਮਰਣੋਪਮਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਨ ਵਿਵ੍ਯਥੇ ਰਾਮਃ ਕੈਕੇਯੀਂ ਚੇਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਏਵਮਸ੍ਤੁ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਵਨਂ ਵਸ੍ਤੁਮਹਂ ਤ੍ਵਿਤਃ ।
ਜਟਾਜਿਨਧਰੋ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਮਨੁਪਾਲਯਨ੍ ॥ 2 ॥
ਇਦਂ ਤੁ ਜ੍ਞਾਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਮਾਂ ਮਹੀਪਤਿਃ ।
ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ਦੁਰ੍ਧਰ੍षੋ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮਰਿਨ੍ਦਮਃ ॥ 3 ॥
ਮਨ੍ਯੁਰ੍ਨ ਚ ਤ੍ਵਯਾ ਕਾਰ੍ਯੋ ਦੇਵਿ ਬ੍ਰੂਮਿ ਤਵਾਗ੍ਰਤਃ ।
ਯਾਸ੍ਯਾਮਿ ਭਵ ਸੁਪ੍ਰੀਤਾ ਵਨਂ ਚੀਰਜਟਾਧਰਃ ॥ 4 ॥
ਹਿਤੇਨ ਗੁਰੁਣਾ ਪਿਤ੍ਰਾ ਕृਤਜ੍ਞੇਨ ਨृਪੇਣ ਚ ।
ਨਿਯੁਜ੍ਯਮਾਨੋ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਃ ਕਿਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਮਹਂ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ॥ 5 ॥
ਅਲੀਕਂ ਮਾਨਸਂ ਤ੍ਵੇਕਂ ਹृਦਯਂ ਦਹਤੀਵ ਮੇ ।
ਸ੍ਵਯਂ ਯਨ੍ਨਾਹ ਮਾਂ ਰਾਜਾ ਭਰਤਸ੍ਯਾਭਿषੇਚਨਮ੍ ॥ 6 ॥
ਅਹਂ ਹਿ ਸੀਤਾਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਾਣਾਨਿष੍ਟਾਨ੍ਧਨਾਨਿ ਚ ।
ਹृष੍ਟੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰੇ ਸ੍ਵਯਂ ਦਦ੍ਯਾਂ ਭਰਤਾਯਾਪ੍ਰਚੋਦਿਤਃ ॥ 7 ॥
ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਮਨੁਜੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸ੍ਵਯਂ ਪਿਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਚੋਦਿਤਃ ।
ਤਵ ਚ ਪ੍ਰਿਯਕਾਮਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਮਨੁਪਾਲਯਨ੍ ॥ 8 ॥
ਤਦਾਸ਼੍ਵਾਸਯ ਹੀਮਂ ਤ੍ਵਂ ਕਿਨ੍ਵਿਦਂ ਯਨ੍ਮਹੀਪਤਿਃ ।
ਵਸੁਧਾਸਕ੍ਤਨਯਨੋ ਮਨ੍ਦਮਸ਼੍ਰੂਣਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ ॥ 9 ॥
ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ ਚੈਵਾਨਯਿਤੁਂ ਦੂਤਾਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਘ੍ਰਜਵੈਰ੍ਹਯੈਃ ।
ਭਰਤਂ ਮਾਤੁਲਕੁਲਾਦਦ੍ਯੈਵ ਨृਪਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ ॥ 10 ॥
ਦਣ੍ਡਕਾਰਣ੍ਯਮੇषੋऽਹਮਿਤੋ ਗਚ੍ਛਾਮਿ ਸਤ੍ਵਰਃ ।
ਅਵਿਚਾਰ੍ਯ ਪਿਤੁਰ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸਮਾ ਵਸ੍ਤੁਂ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ 11 ॥
ਸਾ ਹृष੍ਟਾ ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਮਸ੍ਯ ਕੈਕਯੀ ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਾਨਂ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਧਾਨਾ ਹਿ ਤ੍ਵਰਯਾਮਾਸ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 12 ॥
ਏਵਂ ਭਵਤੁ ਯਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਦੂਤਾ ਸ਼੍ਸ਼ੀਘ੍ਰਜਵੈਰ੍ਹਯੈਃ ।
ਭਰਤਂ ਮਾਤੁਲਕੁਲਾਦੁਪਾਵਰ੍ਤਯਿਤੁਂ ਨਰਾਃ ॥ 13 ॥
ਤਵ ਤ੍ਵਹਂ ਕ੍षਮਂ ਮਨ੍ਯੇ ਨੋਤ੍ਸੁਕਸ੍ਯ ਵਿਲਮ੍ਬਨਮ੍ ।
ਰਾਮ ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ ਸ਼੍ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਵਨਂ ਤ੍ਵਂ ਗਨ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 14 ॥
ਵ੍ਰੀਡਾਨ੍ਵਿਤ ਸ੍ਸ੍ਵਯਂ ਯਚ੍ਚ ਨृਪਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਨਾਭਿਭਾषਤੇ ।
ਨੈਤਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਮਨ੍ਯੁਰੇषੋऽਪਨੀਯਤਾਮ੍ ॥ 15 ॥
ਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਵਨਂ ਯਾਤਃ ਪੁਰਾਦਸ੍ਮਾਦਭਿਤ੍ਵਰਨ੍ ।
ਪਿਤਾ ਤਾਵਨ੍ਨ ਤੇ ਰਾਮ ਸ੍ਨਾਸ੍ਯਤੇ ਭੋਕ੍ष੍ਯਤੇऽਪਿ ਵਾ ॥ 16 ॥
ਧਿਕ੍ਕष੍ਟਮਿਤਿ ਨਿਃਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਸ਼ੋਕਪਰਿਪ੍ਲੁਤਃ ।
ਮੂਰ੍ਛਿਤੋ ਨ੍ਯਪਤਤ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਰ੍ਯਙ੍ਕੇ ਹੇਮਭੂषਿਤੇ ॥ 17 ॥
ਰਾਮੋऽਪ੍ਯੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਰਾਜਾਨਂ ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਚੋਦਿਤਃ ।
ਕਸ਼ਯੇਵਾਹਤੋ ਵਾਜੀ ਵਨਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਕृਤਤ੍ਵਰਃ ॥ 18 ॥
ਤਦਪ੍ਰਿਯਮਨਾਰ੍ਯਾਯਾ ਵਚਨਂ ਦਾਰੁਣੋਦਯਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਗਤਵ੍ਯਥੋ ਰਾਮਃ ਕੈਕੇਯੀਂ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 19 ॥
ਨਾਹਮਰ੍ਥਪਰੋ ਦੇਵਿ ਲੋਕਮਾਵਸ੍ਤੁਮੁਤ੍ਸਹੇ ।
ਵਿਦ੍ਧਿਮਾਮृषਿਭਿਸ੍ਤੁਲ੍ਯਂ ਕੇਵਲਂ ਧਰ੍ਮਮਾਸ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 20 ॥
ਯਦਤ੍ਰ ਭਵਤਃ ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਛਕ੍ਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪ੍ਰਿਯਂ ਮਯਾ ।
ਪ੍ਰਾਣਾਨਪਿ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ ਕृਤਮੇਵ ਤਤ੍ ॥ 21 ॥
ਨ ਹ੍ਯਤੋ ਧਰ੍ਮਚਰਣਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਸ੍ਤਿ ਮਹਤ੍ਤਰਮ੍ ।
ਯਥਾ ਪਿਤਰਿਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਤਸ੍ਯ ਵਾ ਵਚਨਕ੍ਰਿਯਾ ॥ 22 ॥
ਅਨੁਕ੍ਤੋऽਪ੍ਯਤ੍ਰਭਵਤਾ ਭਵਤ੍ਯਾ ਵਚਨਾਦਹਮ੍ ।
ਵਨੇ ਵਤ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਵਿਜਨੇ ਵਰ੍षਾਣੀਹ ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ॥ 23 ॥
ਨ ਨੂਨਂ ਮਯਿ ਕੈਕਯਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਸ਼ਂਸਸੇ ਗੁਣਮ੍ ।
ਯਦ੍ਰਾਜਾਨਮਵੋਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਮੇਸ਼੍ਵਰਤਰਾ ਸਤੀ ॥ 24 ॥
ਯਾਵਨ੍ਮਾਤਰਮਾਪ੍ਨਚ੍ਛੇ ਸੀਤਾਂ ਚਾਨੁਨਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ।
ਤਤੋऽਦ੍ਯੈਵ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਦਣ੍ਡਕਾਨਾਂ ਮਹਦ੍ਵਨਮ੍ ॥ 25 ॥
ਭਰਤਃ ਪਾਲਯੇਦ੍ਰਾਜ੍ਯਂ ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषੇਚ੍ਚ ਪਿਤੁਰ੍ਯਥਾ ।
ਤਥਾ ਭਵਤ੍ਯਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਸ ਹਿ ਧਰ੍ਮ ਸ੍ਸਨਾਤਨਃ ॥ 26 ॥
ਸ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਸ਼੍ਸ਼੍ਰृਤ੍ਵਾ ਭृਸ਼ਂ ਦੁਃਖਹਤਃ ਪਿਤਾ ।
ਸ਼ੋਕਾਦਸ਼ਕ੍ਨੁਵਨ੍ਵਕਤੁਂ ਪ੍ਰਰੁਰੋਦ ਮਹਾਸ੍ਵਨਮ੍ ॥ 27 ॥
ਵਨ੍ਦਿਤ੍ਵਾ ਚਰਣੌ ਰਾਮੋ ਵਿਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਿਤੁਸ੍ਤਥਾ ।
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨਾਰ੍ਯਾਯਾਃ ਨਿष੍ਪਪਾਤ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ ॥ 28 ॥
ਸ ਰਾਮਃ ਪਿਤਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਕੈਕੇਯੀਂ ਚ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ।
ਨਿष੍ਕ੍ਰਮ੍ਯਾਨ੍ਤਃਪੁਰਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਵਂ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਸੁਹृਜ੍ਜਨਮ੍ ॥ 29 ॥
ਤਂ ਬਾष੍ਪਪਰਿਪੂਰ੍ਣਾਕ੍षਃ ਪृष੍ਠਤੋऽਨੁਜਗਾਮ ਹ ।
ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ਪਰਮਕ੍ਕृਧ੍ਦਃ ਸ੍ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਨਨ੍ਦਵਰ੍ਧਨਃ ॥ 30 ॥
ਅਭਿषੇਚਨਿਕਂ ਭਾਣ੍ਡਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ।
ਸ਼ਨੈਰ੍ਜਗਾਮ ਸਾਪੇਕ੍षੋ ਦृष੍ਟਿਂ ਤਤ੍ਰਾਵਿਚਾਲਯਨ੍ ॥ 31 ॥
ਨ ਚਾਸ੍ਯ ਮਹਤੀਂ ਲਕ੍ष੍ਮੀਂ ਰਾਜ੍ਯਨਾਸ਼ੋऽਪਕਰ੍षਤਿ ।
ਲੋਕਕਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਨ੍ਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਰਸ਼੍ਮੇਰਿਵ ਕ੍षਪਾ ॥ 32 ॥
ਨ ਵਨਂ ਗਨ੍ਤੁਕਾਮਸ੍ਯ ਤ੍ਯਜਤਸ਼੍ਚ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾਮ੍ ।
ਸਰ੍ਵਲੋਕਾਤਿਗਸ੍ਯੇਵ ਲਕ੍ष੍ਯਤੇ ਚਿਤ੍ਤਵਿਕ੍ਰਿਯਾ ॥ 33 ॥
ਪ੍ਰਤਿषਿਧ੍ਯ ਸ਼ੁਭਂ ਛਤ੍ਰਂ ਵ੍ਯਜਨੇ ਚ ਸ੍ਵਲਙ੍ਕृਤੇ ।
ਵਿਸਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਜਨਂ ਰਥਂ ਪੌਰਾਂਸ੍ਤਥਾ ਜਨਾਨ੍ ॥ 34 ॥
ਧਾਰਯਨ੍ ਮਨਸਾ ਦੁਃਖਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਨਿਗृਹ੍ਯ ਚ ।
ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ਵੇਸ਼੍ਮ ਮਾਤੁਰਪ੍ਰਿਯਸ਼ਂਸਿਵਾਨ੍ ॥ 35 ॥
ਸਰ੍ਵੋਹ੍ਯਭਿਜਨਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸ਼੍ਰੀਮਤਸ੍ਸਤ੍ਯਵਾਦਿਨਃ ।
ਨਾਲਕ੍षਯਤ ਰਾਮਸ੍ਯ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਕਾਰਮਾਨਨੇ ॥ 36 ॥
ਉਚਿਤਂ ਚ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਨਜਹੌਹਰ੍षਮਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਸ਼ਾਰਦ ਸ੍ਸਮੁਦੀਰ੍ਣਾਂਸ਼ੁਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤੇਜ ਇਵਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 37 ॥
ਵਾਚਾ ਮਧੁਰਯਾ ਰਾਮਸ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਮ੍ਮਾਨਯਞ੍ਜਨਮ੍ ।
ਮਾਤੁਸ੍ਸਮੀਪਂ ਧੀਰਾਤ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ॥ 38 ॥
ਤਂ ਗੁਣੈਸ੍ਸਮਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਭ੍ਰਾਤਾ ਵਿਪੁਲਵਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਰਨੁਵਵ੍ਰਾਜ ਧਾਰਯਨ੍ਦੁਃਖਮਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 39 ॥
ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਵੇਸ਼੍ਮਾਤਿਭृਸ਼ਂ ਮੁਦਾऽਨ੍ਵਿਤਂ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਤਾਂ ਚਾਰ੍ਥਵਿਪਤ੍ਤਿਮਾਗਤਾਮ੍ ।
ਨ ਚੈਵ ਰਾਮੋऽਤ੍ਰਜਗਾਮਵਿਕ੍ਰਿਯਾਂ ਸੁਹृਜ੍ਜਨਸ੍ਯਾਤ੍ਮਵਿਪਤ੍ਤਿਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ॥ 40 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |
śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 1 ||
evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ |
jaṭājinadharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2 ||
idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |
nābhinandati durdharṣo yathāpūrvamarindamaḥ || 3 ||
manyurna ca tvayā kāryo devi brūmi tavāgrataḥ |
yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 4 ||
hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |
niyujyamāno visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam || 5 ||
alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me |
svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 6 ||
ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |
hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 7 ||
kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |
tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 8 ||
tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kinvidaṃ yanmahīpatiḥ |
vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 9 ||
gacchantu caivānayituṃ dūtāśśrīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 10 ||
daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ |
avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa || 11 ||
sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |
prasthānaṃ śraddhadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 12 ||
evaṃ bhavatu yāsyanti dūtā śśīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 13 ||
tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |
rāma tasmādita śśīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 14 ||
vrīḍānvita ssvayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |
naitatkiñcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 15 ||
yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran |
pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 16 ||
dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |
mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 17 ||
rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |
kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 18 ||
tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodayam |
śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 19 ||
nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |
viddhimāmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 20 ||
yadatra bhavataḥ kiñcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |
prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 21 ||
na hyato dharmacaraṇaṃ kiñcidasti mahattaram |
yathā pitariśuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 22 ||
anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |
vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 23 ||
na nūnaṃ mayi kaikayi kiñcidāśaṃsase guṇam |
yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 24 ||
yāvanmātaramāpnacche sītāṃ cānunayāmyaham |
tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 25 ||
bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |
tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharma ssanātanaḥ || 26 ||
sa rāmasya vacaśśrṛtvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā |
śokādaśaknuvanvakatuṃ praruroda mahāsvanam || 27 ||
vanditvā caraṇau rāmo visañjñasya pitustathā |
kaikeyyāścāpyanāryāyāḥ niṣpapāta mahādyutiḥ || 28 ||
sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |
niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam || 29 ||
taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |
lakṣmaṇaḥ paramakkṛdhdaḥ ssumitrānandavardhanaḥ || 30 ||
abhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |
śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 31 ||
na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |
lokakāntasya kāntatvācchītaraśmeriva kṣapā || 32 ||
na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasundharām |
sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 33 ||
pratiṣidhya śubhaṃ chatraṃ vyajane ca svalaṅkṛte |
visarjayitvā svajanaṃ rathaṃ paurāṃstathā janān || 34 ||
dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |
praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān || 35 ||
sarvohyabhijanaśśrīmān śrīmatassatyavādinaḥ |
nālakṣayata rāmasya kiñcidākāramānane || 36 ||
ucitaṃ ca mahābāhurnajahauharṣamātmanaḥ |
śārada ssamudīrṇāṃśuścandrasteja ivātmajam || 37 ||
vācā madhurayā rāmassarvaṃ sammānayañjanam |
mātussamīpaṃ dhīrātmā praviveśa mahāyaśāḥ || 38 ||
taṃ guṇaissamatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ |
saumitriranuvavrāja dhārayanduḥkhamātmajam || 39 ||
praviśya veśmātibhṛśaṃ mudā'nvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |
na caiva rāmo'trajagāmavikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकोनविंशस्सर्गः ।
तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम् ।
श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत् ॥ 1 ॥
एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः ।
जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ 2 ॥
इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः ।
नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः ॥ 3 ॥
मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः ।
यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः ॥ 4 ॥
हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च ।
नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम् ॥ 5 ॥
अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे ।
स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम् ॥ 6 ॥
अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च ।
हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः ॥ 7 ॥
किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः ।
तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन् ॥ 8 ॥
तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः ।
वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति ॥ 9 ॥
गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः ।
भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात् ॥ 10 ॥
दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः ।
अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश ॥ 11 ॥
सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी ।
प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम् ॥ 12 ॥
एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः ।
भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः ॥ 13 ॥
तव त्वहं क्षमं मन्ये नोत्सुकस्य विलम्बनम् ।
राम तस्मादित श्शीघ्रं वनं त्वं गन्तुमर्हसि ॥ 14 ॥
व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते ।
नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ 15 ॥
यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन् ।
पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा ॥ 16 ॥
धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः ।
मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते ॥ 17 ॥
रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः ।
कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः ॥ 18 ॥
तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम् ।
श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत् ॥ 19 ॥
नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे ।
विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम् ॥ 20 ॥
यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया ।
प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत् ॥ 21 ॥
न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम् ।
यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया ॥ 22 ॥
अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम् ।
वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश ॥ 23 ॥
न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम् ।
यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती ॥ 24 ॥
यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम् ।
ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम् ॥ 25 ॥
भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा ।
तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः ॥ 26 ॥
स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता ।
शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम् ॥ 27 ॥
वन्दित्वा चरणौ रामो विसञ्ज्ञस्य पितुस्तथा ।
कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः ॥ 28 ॥
स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम् ।
निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम् ॥ 29 ॥
तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।
लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ 30 ॥
अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम् ।
शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन् ॥ 31 ॥
न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति ।
लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा ॥ 32 ॥
न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम् ।
सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया ॥ 33 ॥
प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते ।
विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान् ॥ 34 ॥
धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च ।
प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान् ॥ 35 ॥
सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः ।
नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने ॥ 36 ॥
उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः ।
शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम् ॥ 37 ॥
वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम् ।
मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः ॥ 38 ॥
तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः ।
सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम् ॥ 39 ॥
प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम् ।
न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया ॥ 40 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनविंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaviṃśassargaḥ |
tadapriyamamitraghno vacanaṃ maraṇopamam |
śrutvā na vivyathe rāmaḥ kaikeyīṃ cedamabravīt || 1 ||
evamastu gamiṣyāmi vanaṃ vastumahaṃ tvitaḥ |
jaṭājinadharo rājñaḥ pratijñāmanupālayan || 2 ||
idaṃ tu jñātumicchāmi kimarthaṃ māṃ mahīpatiḥ |
nābhinandati durdharṣo yathāpūrvamarindamaḥ || 3 ||
manyurna ca tvayā kāryo devi brūmi tavāgrataḥ |
yāsyāmi bhava suprītā vanaṃ cīrajaṭādharaḥ || 4 ||
hitena guruṇā pitrā kṛtajñena nṛpeṇa ca |
niyujyamāno visrabdhaḥ kiṃ na kuryāmahaṃ priyam || 5 ||
alīkaṃ mānasaṃ tvekaṃ hṛdayaṃ dahatīva me |
svayaṃ yannāha māṃ rājā bharatasyābhiṣecanam || 6 ||
ahaṃ hi sītāṃ rājyaṃ ca prāṇāniṣṭāndhanāni ca |
hṛṣṭo bhrātre svayaṃ dadyāṃ bharatāyāpracoditaḥ || 7 ||
kiṃ punarmanujendreṇa svayaṃ pitrā pracoditaḥ |
tava ca priyakāmārthaṃ pratijñāmanupālayan || 8 ||
tadāśvāsaya hīmaṃ tvaṃ kinvidaṃ yanmahīpatiḥ |
vasudhāsaktanayano mandamaśrūṇi muñcati || 9 ||
gacchantu caivānayituṃ dūtāśśrīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādadyaiva nṛpaśāsanāt || 10 ||
daṇḍakāraṇyameṣo'hamito gacchāmi satvaraḥ |
avicārya piturvākyaṃ samā vastuṃ caturdaśa || 11 ||
sā hṛṣṭā tasya tadvākyaṃ śrutvā rāmasya kaikayī |
prasthānaṃ śraddhadhānā hi tvarayāmāsa rāghavam || 12 ||
evaṃ bhavatu yāsyanti dūtā śśīghrajavairhayaiḥ |
bharataṃ mātulakulādupāvartayituṃ narāḥ || 13 ||
tava tvahaṃ kṣamaṃ manye notsukasya vilambanam |
rāma tasmādita śśīghraṃ vanaṃ tvaṃ gantumarhasi || 14 ||
vrīḍānvita ssvayaṃ yacca nṛpastvāṃ nābhibhāṣate |
naitatkiñcinnaraśreṣṭha manyureṣo'panīyatām || 15 ||
yāvattvaṃ na vanaṃ yātaḥ purādasmādabhitvaran |
pitā tāvanna te rāma snāsyate bhokṣyate'pi vā || 16 ||
dhikkaṣṭamiti niḥśvasya rājā śokapariplutaḥ |
mūrchito nyapatattasminparyaṅke hemabhūṣite || 17 ||
rāmo'pyutthāpya rājānaṃ kaikeyyābhipracoditaḥ |
kaśayevāhato vājī vanaṃ gantuṃ kṛtatvaraḥ || 18 ||
tadapriyamanāryāyā vacanaṃ dāruṇodayam |
śrutvā gatavyatho rāmaḥ kaikeyīṃ vākyamabravīt || 19 ||
nāhamarthaparo devi lokamāvastumutsahe |
viddhimāmṛṣibhistulyaṃ kevalaṃ dharmamāsthitam || 20 ||
yadatra bhavataḥ kiñcicchakyaṃ kartuṃ priyaṃ mayā |
prāṇānapi parityajya sarvathā kṛtameva tat || 21 ||
na hyato dharmacaraṇaṃ kiñcidasti mahattaram |
yathā pitariśuśrūṣā tasya vā vacanakriyā || 22 ||
anukto'pyatrabhavatā bhavatyā vacanādaham |
vane vatsyāmi vijane varṣāṇīha caturdaśa || 23 ||
na nūnaṃ mayi kaikayi kiñcidāśaṃsase guṇam |
yadrājānamavocastvaṃ mameśvaratarā satī || 24 ||
yāvanmātaramāpnacche sītāṃ cānunayāmyaham |
tato'dyaiva gamiṣyāmi daṇḍakānāṃ mahadvanam || 25 ||
bharataḥ pālayedrājyaṃ śuśrūṣecca pituryathā |
tathā bhavatyā kartavyaṃ sa hi dharma ssanātanaḥ || 26 ||
sa rāmasya vacaśśrṛtvā bhṛśaṃ duḥkhahataḥ pitā |
śokādaśaknuvanvakatuṃ praruroda mahāsvanam || 27 ||
vanditvā caraṇau rāmo visañjñasya pitustathā |
kaikeyyāścāpyanāryāyāḥ niṣpapāta mahādyutiḥ || 28 ||
sa rāmaḥ pitaraṃ kṛtvā kaikeyīṃ ca pradakṣiṇam |
niṣkramyāntaḥpurāttasmātsvaṃ dadarśa suhṛjjanam || 29 ||
taṃ bāṣpaparipūrṇākṣaḥ pṛṣṭhato'nujagāma ha |
lakṣmaṇaḥ paramakkṛdhdaḥ ssumitrānandavardhanaḥ || 30 ||
abhiṣecanikaṃ bhāṇḍaṃ kṛtvā rāmaḥ pradakṣiṇam |
śanairjagāma sāpekṣo dṛṣṭiṃ tatrāvicālayan || 31 ||
na cāsya mahatīṃ lakṣmīṃ rājyanāśo'pakarṣati |
lokakāntasya kāntatvācchītaraśmeriva kṣapā || 32 ||
na vanaṃ gantukāmasya tyajataśca vasundharām |
sarvalokātigasyeva lakṣyate cittavikriyā || 33 ||
pratiṣidhya śubhaṃ chatraṃ vyajane ca svalaṅkṛte |
visarjayitvā svajanaṃ rathaṃ paurāṃstathā janān || 34 ||
dhārayan manasā duḥkhamindriyāṇi nigṛhya ca |
praviveśātmavānveśma māturapriyaśaṃsivān || 35 ||
sarvohyabhijanaśśrīmān śrīmatassatyavādinaḥ |
nālakṣayata rāmasya kiñcidākāramānane || 36 ||
ucitaṃ ca mahābāhurnajahauharṣamātmanaḥ |
śārada ssamudīrṇāṃśuścandrasteja ivātmajam || 37 ||
vācā madhurayā rāmassarvaṃ sammānayañjanam |
mātussamīpaṃ dhīrātmā praviveśa mahāyaśāḥ || 38 ||
taṃ guṇaissamatāṃ prāpto bhrātā vipulavikramaḥ |
saumitriranuvavrāja dhārayanduḥkhamātmajam || 39 ||
praviśya veśmātibhṛśaṃ mudā'nvitaṃ samīkṣya tāṃ cārthavipattimāgatām |
na caiva rāmo'trajagāmavikriyāṃ suhṛjjanasyātmavipattiśaṅkayā || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.