ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਏਕੋਨषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਂ ਤਂ ਸੂਤਂ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਸਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਬ੍ਰੂਹਿ ਸ਼ੇषਂ ਪੁਨਰਿਤਿ ਰਾਜਾ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਬਾष੍ਪਵਿਕ੍ਲਬਃ ।
ਕਥਯਾਮਾਸ ਭੂਯੋऽਪਿ ਰਾਮਸਨ੍ਦੇਸ਼ਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ ॥ 2 ॥
ਜਟਾਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਹਾਰਾਜ ਚੀਰਵਲ੍ਕਲਧਾਰਿਣੌ ।
ਗਙ੍ਗਾਮੁਤ੍ਤੀਰ੍ਯ ਤੌ ਵੀਰੌ ਪ੍ਰਯਾਗਾਭਿਮੁਖੌ ਗਤੌ ॥ 3 ॥
ਅਗ੍ਰਤੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਯਾਤਃ ਪਾਲਯਨ੍ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਮ੍ ।
ਤਾਂਸ੍ਤਥਾ ਗਚ੍ਛਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਵृਤ੍ਤੋऽਸ੍ਮ੍ਯਵਸ਼ਸ੍ਤਦਾ ॥ 4 ॥
ਮਮਤ੍ਵਸ਼੍ਵਾ ਨਿਵृਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨ ਪ੍ਰਾਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ।
ਉष੍ਣਮਸ਼੍ਰੁ ਪ੍ਰਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤੋ ਰਾਮੇ ਸਮ੍ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੇ ਵਨਮ੍ ॥ 5 ॥
ਉਭਾਭ੍ਯਾਂ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਮਥ ਕृਤ੍ਵਾਹਮਞ੍ਜਲਿਮ੍ ।
ਪ੍ਰਸ੍ਥਿਤੋ ਰਥਮਾਸ੍ਥਾਯ ਤਦ੍ਦੁਃਖਮਪਿ ਧਾਰਯਨ੍ ॥ 6 ॥
ਗੁਹੇਨ ਸਾਰ੍ਧਂ ਤਤ੍ਰੈਵ ਸ੍ਥਿਤੋऽਸ੍ਮਿ ਦਿਵਸਾਨ੍ਬਹੂਨ੍ ।
ਆਸ਼ਯਾ ਯਦਿ ਮਾਂ ਰਾਮਃ ਪੁਨ ਸ਼੍ਸ਼ਬ੍ਦਾਪਯੇਦਿਤਿ ॥ 7 ॥
ਵਿषਯੇ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜ ਰਾਮਵ੍ਯਸਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ।
ਅਪਿ ਵृਕ੍षਾਃ ਪਰਿਮ੍ਲਾਨਾਸ੍ਸਪੁष੍ਪਾਙ੍ਕੁਰਕੋਰਕਾਃ ॥ 8 ॥
ਉਪਤਪ੍ਤੋਦਕਾ ਨਦ੍ਯਃ ਪਲ੍ਵਲਾਨਿ ਸਰਾਂਸਿ ਚ ।
ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਕਪਲਾਸ਼ਾਨਿ ਵਨਾਨ੍ਯੁਪਵਨਾਨਿ ਚ ॥ 9 ॥
ਨ ਚ ਸਰ੍ਪਨ੍ਤਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਵ੍ਯਾਸਾ ਨ ਪ੍ਰਚਰਨ੍ਤਿ ਚ ।
ਰਾਮਸ਼ੋਕਾਭਿਭੂਤਂ ਤਨ੍ਨਿष੍ਕੂਜਮਭਵਦ੍ਵਨਮ੍ ॥ 10 ॥
ਲੀਨਪੁष੍ਕਰਪਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਕਲੁषੋਦਕਾਃ ।
ਸਨ੍ਤਪ੍ਤਪਦ੍ਮਾਃ ਪਦ੍ਮਿਨ੍ਯੋ ਲੀਨਮੀਨਵਿਹਙ੍ਗਮਾਃ ॥ 11 ॥
ਜਲਜਾਨਿ ਚ ਪੁष੍ਪਾਣਿ ਮਾਲ੍ਯਾਨਿ ਸ੍ਥਲਜਾਨਿ ਚ ।
ਨਾਦ੍ਯ ਭਾਨ੍ਤ੍ਯਲ੍ਪਗਨ੍ਧੀਨਿ ਫਲਾਨਿ ਚ ਯਥਾਪੁਰਮ੍ ॥ 12 ॥
ਅਤ੍ਰੋਦ੍ਯਾਨਾਨਿ ਸ਼ੂਨ੍ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਲੀਨਵਿਹਗਨਿ ਚ ।
ਨ ਚਾਭਿਰਾਮਾ ਨਾਰਾਮਾਨ੍ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਮਨੁਜਰ੍षਭ ॥ 13 ॥
ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਨ੍ਤਮਯੋਧ੍ਯਾਂ ਮਾਂ ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਭਿਨਨ੍ਦਤਿ ।
ਨਰਾ ਰਾਮਮਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੋ ਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਤਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ॥ 14 ॥
ਦੇਵ ਰਾਜਰਥਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਨਾ ਰਾਮਮਿਹਾਗਤਮ੍ ।
ਦੁਃਖਾਦਸ਼੍ਰੁਮੁਖਸ੍ਸਰ੍ਵੋ ਰਾਜਮਾਰ੍ਗਗਤੋ ਜਨਃ ॥ 15 ॥
ਹਰ੍ਮ੍ਯੈਰ੍ਵਿਮਾਨੈਃ ਪ੍ਰਾਸਾਦੈਰਵੇਕ੍ष੍ਯਰਥਮਾਗਤਮ੍ ।
ਹਾਹਾਕਾਰਕृਤਾਨਾਰ੍ਯੋ ਰਾਮਾਦਰ੍ਸ਼ਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ॥ 16 ॥
ਆਯਤੈਰ੍ਵਿਮਲੈਰ੍ਨੇਤ੍ਰੈਰਸ਼੍ਰੁਵੇਗਪਰਿਪ੍ਲੁਤੈਃ ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਭਿਵੀਕ੍षਨ੍ਤੇऽਵ੍ਯਕ੍ਤਮਾਰ੍ਤਤਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥ 17 ॥
ਨਾਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਨ ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਮੁਦਾਸੀਨਜਨਸ੍ਯ ਚ ।
ਅਹਮਾਰ੍ਤਤਯਾ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ੇषਮੁਪਲਕ੍षਯੇ ॥ 18 ॥
ਅਪ੍ਰਹृष੍ਟਮਨੁष੍ਯਾ ਚ ਦੀਨਨਾਗਤੁਰਙ੍ਗਮਾ ।
ਆਰ੍ਤਸ੍ਵਰਪਰਿਮ੍ਲਾਨਾ ਵਿਨਿਸ਼੍ਸ਼੍ਵਸਿਤਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਾ ॥ 19 ॥
ਨਿਰਾਨਨ੍ਦਾ ਮਹਾਰਾਜ ਰਾਮਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਾਤੁਰਾ ।
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਹੀਨੇਵ ਅਯੋਧ੍ਯਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਮਾ ॥ 20 ॥
ਸੂਤਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਚਾ ਪਰਮਦੀਨਯਾ ।
ਬਾष੍ਪੋਪਹਤਯਾ ਰਾਜਾ ਤਂ ਸੂਤਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 21 ॥
ਕੈਕੇਯ੍ਯਾ ਵਿਨਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਪਾਪਾਭਿਜਨਭਾਵਯਾ ।
ਮਯਾ ਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰਕੁਸ਼ਲੈਰ੍ਵृਦ੍ਧੈਸ੍ਸਹ ਸਮਰ੍ਥਿਤਮ੍ ॥ 22 ॥
ਨ ਸੁਹृਦ੍ਭਿਰ੍ਨਚਾਮਾਤ੍ਯੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਿਤ੍ਵਾ ਨ ਨੈਗਮੈਃ ।
ਮਯਾਯਮਰ੍ਥਸ੍ਸਮ੍ਮੋਹਾਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਹੇਤੋ ਸ੍ਸਹਸਾ ਕृਤਃ ॥ 23 ॥
ਭਵਿਤਵ੍ਯਤਯਾ ਨੂਨਮਿਦਂ ਵਾ ਵ੍ਯਸਨਂ ਮਹਤ੍ ।
ਕੁਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸੂਤ ਯਦृਚ੍ਛਯਾ ॥ 24 ॥
ਸੂਤ ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਤੇ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਯਾ ਤੁ ਸੁਕृਤਂ ਕृਤਮ੍ ।
ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪਯਾऽऽਸ਼ੁ ਮਾਂ ਰਾਮਂ ਪ੍ਰਾਣਾਸ੍ਸਨ੍ਤ੍ਵਰਯਨ੍ਤਿਮਾਮ੍ ॥ 25 ॥
ਯਦ੍ਯਦ੍ਯਾਪਿ ਮਮੈਵਾਜ੍ਞਾ ਨਿਵਰ੍ਤਯਤੁ ਰਾਘਵਮ੍ ।
ਨ ਸ਼ਕ੍ष੍ਯਾਮਿ ਵਿਨਾ ਰਾਮਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਮਪਿ ਜੀਵਿਤੁਮ੍ ॥ 26 ॥
ਵृਤ੍ਤਦਂष੍ਟ੍ਰੋ ਮਹੇष੍ਵਾਸਃ ਕ੍ਵਾਸੌ ਲਕ੍ष੍ਮਣਪੂਰ੍ਵਜਃ ।
ਯਦਿ ਜੀਵਾਮਿ ਸਾਧ੍ਵੇਨਂ ਪਸ਼੍ਯੇਯਂ ਸੀਤਯਾ ਸਹ ॥ 27 ॥
ਲੋਹਿਤਾਕ੍षਂ ਮਹਾਬਾਹੁਮਾਮੁਕ੍ਤਮਣਿਕੁਣ੍ਡਲਮ੍ ।
ਰਾਮਂ ਯਦਿ ਨ ਪਸ਼੍ਯੇਯਂ ਗਮਿष੍ਯਾਮਿ ਯਮਕ੍षਯਮ੍ ॥ 28 ॥
ਅਤੋ ਨੁ ਕਿਂ ਦੁਃਖਤਰਂ ਸੋऽਹਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਨ੍ਦਨਮ੍ ।
ਇਮਾਮਵਸ੍ਥਾਮਾਪਨ੍ਨੋ ਨੇਹ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 29 ॥
ਹਾ ਰਾਮ ਰਾਮਾਨੁਜ ਹਾ ਹਾ ਵੈਦੇਹਿ ਤਪਸ੍ਵਿਨਿ ।
ਨ ਮਾਂ ਜਾਨੀਤ ਦੁਃਖੇਨ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣਤਮਨਾਥਵਤ੍ ॥ 30 ॥
ਸ ਤੇਨ ਰਾਜਾ ਦੁਃਖੇਨ ਭृਸ਼ਮਰ੍ਪਿਤਚੇਤਨਃ ।
ਅਵਗਾਢਸ੍ਸੁਦੁष੍ਪਾਰਂ ਸ਼ੋਕਸਾਗਰਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 31 ॥
ਰਾਮਸ਼ੋਕਮਹਾਭੋਗਸ੍ਸੀਤਾਵਿਰਹਪਾਰਗਃ ।
ਸ਼੍ਵਸਿਤੋਰ੍ਮਿ ਮਹਾਵਰ੍ਤੋ ਬਾष੍ਪਫੇਨਜਾਲਾਵਿਲਃ ॥ 32 ॥
ਬਾਹੁਵਿਕ੍षੇਪਮੀਨੌਘੋ ਵਿਕ੍ਰਨ੍ਦਿਤ ਮਹਾਸ੍ਵਨਃ ।
ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣਕੇਸ਼ਸ਼ੈਵਾਲਃ ਕੈਕੇਯੀਬਡਬਾਮੁਖਃ ॥ 33 ॥
ਮਮਾਸ਼੍ਰੁਵੇਗਪ੍ਰਭਵਃ ਕੁਬ੍ਜਾਵਾਕ੍ਯਮਹਾਗ੍ਰਹਃ ।
ਵਰਵੇਲੋ ਨृਸ਼ਂਸਾਯਾ ਰਾਮਪ੍ਰਵ੍ਰਾਜਨਾਯਤਃ ॥ 34 ॥
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਬਤ ਨਿਮਗ੍ਨੋऽਹਂ ਕੌਸਲ੍ਯੇ ਰਾਘਵਂ ਵਿਨਾ ।
ਦੁਸ੍ਤਰੋ ਜੀਵਤਾ ਦੇਵਿ ਮਯਾऽਯਂ ਸ਼ੋਕਸਾਗਰਃ ॥ 35 ॥
ਅਸ਼ੋਭਨਂ ਯੋऽਹਮਿਹਾਦ੍ਯ ਰਾਘਵਂ ਦਿਦृਕ੍षਮਾਣੋ ਨ ਲਭੇ ਸਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ।
ਇਤੀਵ ਰਾਜਾ ਵਿਲਪਨ੍ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ਪਪਾਤ ਤੂਰ੍ਣਂ ਸ਼ਯਨੇ ਸਮੂਰ੍ਛਿਤਃ ॥ 36 ॥
ਇਤਿ ਵਿਲਪਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵੇ ਪ੍ਰਣष੍ਟੇ ਕਰੁਣਤਰਂ ਦ੍ਵਿਗੁਣਂ ਚ ਰਾਮਹੇਤੋਃ ।
ਵਚਨਮਨੁਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਦੇਵੀ ਭਯਮਗਮਤ੍ਪੁਨਰੇਵ ਰਾਮਮਾਤਾ ॥ 37 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕੋਨषष੍ਟਿਤਮਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |
iti bruvantaṃ taṃ sūtaṃ sumantraṃ mantrisattamam |
brūhi śeṣaṃ punariti rājā vacanamabravīt || 1 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sumantro bāṣpaviklabaḥ |
kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram || 2 ||
jaṭāḥ kṛtvā mahārāja cīravalkaladhāriṇau |
gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau || 3 ||
agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayanraghunandanam |
tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā || 4 ||
mamatvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam || 5 ||
ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamañjalim |
prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 6 ||
guhena sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |
āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti || 7 ||
viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |
api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ || 8 ||
upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāṃsi ca |
pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca || 9 ||
na ca sarpanti sattvāni vyāsā na pracaranti ca |
rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 10 ||
līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |
santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ || 11 ||
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 12 ||
atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagani ca |
na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha || 13 ||
praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |
narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ || 14 ||
deva rājarathaṃ dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |
duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ || 15 ||
harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyarathamāgatam |
hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 16 ||
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |
anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 17 ||
nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |
ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye || 18 ||
aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā |
ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā || 19 ||
nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |
kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 20 ||
sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |
bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 21 ||
kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |
mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam || 22 ||
na suhṛdbhirnacāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |
mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ || 23 ||
bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |
kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 24 ||
sūta yadyasti te kiñcinmayā tu sukṛtaṃ kṛtam |
tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām || 25 ||
yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum || 26 ||
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha || 27 ||
lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |
rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam || 28 ||
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ so'hamikṣvākunandanam |
imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 29 ||
hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvini |
na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat || 30 ||
sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |
avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt || 31 ||
rāmaśokamahābhogassītāvirahapāragaḥ |
śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ || 32 ||
bāhuvikṣepamīnaugho vikrandita mahāsvanaḥ |
prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ || 33 ||
mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |
varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ || 34 ||
yasminbata nimagno'haṃ kausalye rāghavaṃ vinā |
dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ || 35 ||
aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |
itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ || 36 ||
iti vilapati pārthive praṇaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |
vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā || 37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकोनषष्टितमस्सर्गः ।
इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।
ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः ।
कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम् ॥ 2 ॥
जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ ।
गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ॥ 3 ॥
अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम् ।
तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा ॥ 4 ॥
ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥ 5 ॥
उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम् ।
प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥ 6 ॥
गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् ।
आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति ॥ 7 ॥
विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥ 8 ॥
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च ।
परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥ 9 ॥
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च ।
रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥ 10 ॥
लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।
सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः ॥ 11 ॥
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम् ॥ 12 ॥
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च ।
न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ ॥ 13 ॥
प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति ।
नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥ 14 ॥
देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।
दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥ 15 ॥
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम् ।
हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥ 16 ॥
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥ 17 ॥
नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च ।
अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये ॥ 18 ॥
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा ।
आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना ॥ 19 ॥
निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।
कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥ 20 ॥
सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।
बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥ 21 ॥
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।
मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम् ॥ 22 ॥
न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः ॥ 23 ॥
भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥ 24 ॥
सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम् ।
त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम् ॥ 25 ॥
यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ 26 ॥
वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह ॥ 27 ॥
लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् ।
रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ 28 ॥
अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।
इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥ 29 ॥
हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि ।
न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत् ॥ 30 ॥
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।
अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत् ॥ 31 ॥
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः ।
श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः ॥ 32 ॥
बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः ।
प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥ 33 ॥
ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।
वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः ॥ 34 ॥
यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना ।
दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः ॥ 35 ॥
अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।
इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः ॥ 36 ॥
इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।
वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥ 37 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |
iti bruvantaṃ taṃ sūtaṃ sumantraṃ mantrisattamam |
brūhi śeṣaṃ punariti rājā vacanamabravīt || 1 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sumantro bāṣpaviklabaḥ |
kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram || 2 ||
jaṭāḥ kṛtvā mahārāja cīravalkaladhāriṇau |
gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau || 3 ||
agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayanraghunandanam |
tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā || 4 ||
mamatvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam || 5 ||
ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamañjalim |
prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 6 ||
guhena sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |
āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti || 7 ||
viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |
api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ || 8 ||
upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāṃsi ca |
pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca || 9 ||
na ca sarpanti sattvāni vyāsā na pracaranti ca |
rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 10 ||
līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |
santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ || 11 ||
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 12 ||
atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagani ca |
na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha || 13 ||
praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |
narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ || 14 ||
deva rājarathaṃ dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |
duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ || 15 ||
harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyarathamāgatam |
hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 16 ||
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |
anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 17 ||
nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |
ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye || 18 ||
aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā |
ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā || 19 ||
nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |
kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 20 ||
sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |
bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 21 ||
kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |
mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam || 22 ||
na suhṛdbhirnacāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |
mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ || 23 ||
bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |
kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 24 ||
sūta yadyasti te kiñcinmayā tu sukṛtaṃ kṛtam |
tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām || 25 ||
yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum || 26 ||
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha || 27 ||
lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |
rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam || 28 ||
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ so'hamikṣvākunandanam |
imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 29 ||
hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvini |
na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat || 30 ||
sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |
avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt || 31 ||
rāmaśokamahābhogassītāvirahapāragaḥ |
śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ || 32 ||
bāhuvikṣepamīnaugho vikrandita mahāsvanaḥ |
prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ || 33 ||
mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |
varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ || 34 ||
yasminbata nimagno'haṃ kausalye rāghavaṃ vinā |
dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ || 35 ||
aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |
itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ || 36 ||
iti vilapati pārthive praṇaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |
vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā || 37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.