ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକୋନଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ତଂ ତଂ ସୂତଂ ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମମ୍ ।
ବ୍ରୂହି ଶେଷଂ ପୁନରିତି ରାଜା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସୁମନ୍ତ୍ରୋ ବାଷ୍ପଵିକ୍ଲବଃ ।
କଥଯାମାସ ଭୂଯୋଽପି ରାମସନ୍ଦେଶଵିସ୍ତରମ୍ ॥ 2 ॥
ଜଟାଃ କୃତ୍ଵା ମହାରାଜ ଚୀରଵଲ୍କଲଧାରିଣୌ ।
ଗଙ୍ଗାମୁତ୍ତୀର୍ଯ ତୌ ଵୀରୌ ପ୍ରଯାଗାଭିମୁଖୌ ଗତୌ ॥ 3 ॥
ଅଗ୍ରତୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଯାତଃ ପାଲଯନ୍ରଘୁନନ୍ଦନମ୍ ।
ତାଂସ୍ତଥା ଗଚ୍ଛତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଵୃତ୍ତୋଽସ୍ମ୍ଯଵଶସ୍ତଦା ॥ 4 ॥
ମମତ୍ଵଶ୍ଵା ନିଵୃତ୍ତସ୍ଯ ନ ପ୍ରାଵର୍ତନ୍ତ ଵର୍ତ୍ମନି ।
ଉଷ୍ଣମଶ୍ରୁ ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ତୋ ରାମେ ସମ୍ପ୍ରସ୍ଥିତେ ଵନମ୍ ॥ 5 ॥
ଉଭାଭ୍ଯାଂ ରାଜପୁତ୍ରାଭ୍ଯାମଥ କୃତ୍ଵାହମଞ୍ଜଲିମ୍ ।
ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ରଥମାସ୍ଥାଯ ତଦ୍ଦୁଃଖମପି ଧାରଯନ୍ ॥ 6 ॥
ଗୁହେନ ସାର୍ଧଂ ତତ୍ରୈଵ ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମି ଦିଵସାନ୍ବହୂନ୍ ।
ଆଶଯା ଯଦି ମାଂ ରାମଃ ପୁନ ଶ୍ଶବ୍ଦାପଯେଦିତି ॥ 7 ॥
ଵିଷଯେ ତେ ମହାରାଜ ରାମଵ୍ଯସନକର୍ଶିତାଃ ।
ଅପି ଵୃକ୍ଷାଃ ପରିମ୍ଲାନାସ୍ସପୁଷ୍ପାଙ୍କୁରକୋରକାଃ ॥ 8 ॥
ଉପତପ୍ତୋଦକା ନଦ୍ଯଃ ପଲ୍ଵଲାନି ସରାଂସି ଚ ।
ପରିଶୁଷ୍କପଲାଶାନି ଵନାନ୍ଯୁପଵନାନି ଚ ॥ 9 ॥
ନ ଚ ସର୍ପନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵ୍ଯାସା ନ ପ୍ରଚରନ୍ତି ଚ ।
ରାମଶୋକାଭିଭୂତଂ ତନ୍ନିଷ୍କୂଜମଭଵଦ୍ଵନମ୍ ॥ 10 ॥
ଲୀନପୁଷ୍କରପତ୍ରାଶ୍ଚ ନରେନ୍ଦ୍ର କଲୁଷୋଦକାଃ ।
ସନ୍ତପ୍ତପଦ୍ମାଃ ପଦ୍ମିନ୍ଯୋ ଲୀନମୀନଵିହଙ୍ଗମାଃ ॥ 11 ॥
ଜଲଜାନି ଚ ପୁଷ୍ପାଣି ମାଲ୍ଯାନି ସ୍ଥଲଜାନି ଚ ।
ନାଦ୍ଯ ଭାନ୍ତ୍ଯଲ୍ପଗନ୍ଧୀନି ଫଲାନି ଚ ଯଥାପୁରମ୍ ॥ 12 ॥
ଅତ୍ରୋଦ୍ଯାନାନି ଶୂନ୍ଯାନି ପ୍ରଲୀନଵିହଗନି ଚ ।
ନ ଚାଭିରାମା ନାରାମାନ୍ପଶ୍ଯାମି ମନୁଜର୍ଷଭ ॥ 13 ॥
ପ୍ରଵିଶନ୍ତମଯୋଧ୍ଯାଂ ମାଂ ନ କଶ୍ଚିଦଭିନନ୍ଦତି ।
ନରା ରାମମପଶ୍ଯନ୍ତୋ ନିଶ୍ଶ୍ଵସନ୍ତି ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ॥ 14 ॥
ଦେଵ ରାଜରଥଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନା ରାମମିହାଗତମ୍ ।
ଦୁଃଖାଦଶ୍ରୁମୁଖସ୍ସର୍ଵୋ ରାଜମାର୍ଗଗତୋ ଜନଃ ॥ 15 ॥
ହର୍ମ୍ଯୈର୍ଵିମାନୈଃ ପ୍ରାସାଦୈରଵେକ୍ଷ୍ଯରଥମାଗତମ୍ ।
ହାହାକାରକୃତାନାର୍ଯୋ ରାମାଦର୍ଶନକର୍ଶିତାଃ ॥ 16 ॥
ଆଯତୈର୍ଵିମଲୈର୍ନେତ୍ରୈରଶ୍ରୁଵେଗପରିପ୍ଲୁତୈଃ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିଵୀକ୍ଷନ୍ତେଽଵ୍ଯକ୍ତମାର୍ତତରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 17 ॥
ନାମିତ୍ରାଣାଂ ନ ମିତ୍ରାଣାମୁଦାସୀନଜନସ୍ଯ ଚ ।
ଅହମାର୍ତତଯା କିଞ୍ଚିଦ୍ଵିଶେଷମୁପଲକ୍ଷଯେ ॥ 18 ॥
ଅପ୍ରହୃଷ୍ଟମନୁଷ୍ଯା ଚ ଦୀନନାଗତୁରଙ୍ଗମା ।
ଆର୍ତସ୍ଵରପରିମ୍ଲାନା ଵିନିଶ୍ଶ୍ଵସିତନିସ୍ସ୍ଵନା ॥ 19 ॥
ନିରାନନ୍ଦା ମହାରାଜ ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନାତୁରା ।
କୌସଲ୍ଯା ପୁତ୍ରହୀନେଵ ଅଯୋଧ୍ଯା ପ୍ରତିଭାତି ମା ॥ 20 ॥
ସୂତସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଚା ପରମଦୀନଯା ।
ବାଷ୍ପୋପହତଯା ରାଜା ତଂ ସୂତମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 21 ॥
କୈକେଯ୍ଯା ଵିନିଯୁକ୍ତେନ ପାପାଭିଜନଭାଵଯା ।
ମଯା ନ ମନ୍ତ୍ରକୁଶଲୈର୍ଵୃଦ୍ଧୈସ୍ସହ ସମର୍ଥିତମ୍ ॥ 22 ॥
ନ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ନଚାମାତ୍ଯୈର୍ମନ୍ତ୍ରଯିତ୍ଵା ନ ନୈଗମୈଃ ।
ମଯାଯମର୍ଥସ୍ସମ୍ମୋହାତ୍ ସ୍ତ୍ରୀହେତୋ ସ୍ସହସା କୃତଃ ॥ 23 ॥
ଭଵିତଵ୍ଯତଯା ନୂନମିଦଂ ଵା ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍ ।
କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ଵିନାଶାଯ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସୂତ ଯଦୃଚ୍ଛଯା ॥ 24 ॥
ସୂତ ଯଦ୍ଯସ୍ତି ତେ କିଞ୍ଚିନ୍ମଯା ତୁ ସୁକୃତଂ କୃତମ୍ ।
ତ୍ଵଂ ପ୍ରାପଯାଽଽଶୁ ମାଂ ରାମଂ ପ୍ରାଣାସ୍ସନ୍ତ୍ଵରଯନ୍ତିମାମ୍ ॥ 25 ॥
ଯଦ୍ଯଦ୍ଯାପି ମମୈଵାଜ୍ଞା ନିଵର୍ତଯତୁ ରାଘଵମ୍ ।
ନ ଶକ୍ଷ୍ଯାମି ଵିନା ରାମଂ ମୁହୂର୍ତମପି ଜୀଵିତୁମ୍ ॥ 26 ॥
ଵୃତ୍ତଦଂଷ୍ଟ୍ରୋ ମହେଷ୍ଵାସଃ କ୍ଵାସୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣପୂର୍ଵଜଃ ।
ଯଦି ଜୀଵାମି ସାଧ୍ଵେନଂ ପଶ୍ଯେଯଂ ସୀତଯା ସହ ॥ 27 ॥
ଲୋହିତାକ୍ଷଂ ମହାବାହୁମାମୁକ୍ତମଣିକୁଣ୍ଡଲମ୍ ।
ରାମଂ ଯଦି ନ ପଶ୍ଯେଯଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଯମକ୍ଷଯମ୍ ॥ 28 ॥
ଅତୋ ନୁ କିଂ ଦୁଃଖତରଂ ସୋଽହମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନମ୍ ।
ଇମାମଵସ୍ଥାମାପନ୍ନୋ ନେହ ପଶ୍ଯାମି ରାଘଵମ୍ ॥ 29 ॥
ହା ରାମ ରାମାନୁଜ ହା ହା ଵୈଦେହି ତପସ୍ଵିନି ।
ନ ମାଂ ଜାନୀତ ଦୁଃଖେନ ମ୍ରିଯମାଣତମନାଥଵତ୍ ॥ 30 ॥
ସ ତେନ ରାଜା ଦୁଃଖେନ ଭୃଶମର୍ପିତଚେତନଃ ।
ଅଵଗାଢସ୍ସୁଦୁଷ୍ପାରଂ ଶୋକସାଗରମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 31 ॥
ରାମଶୋକମହାଭୋଗସ୍ସୀତାଵିରହପାରଗଃ ।
ଶ୍ଵସିତୋର୍ମି ମହାଵର୍ତୋ ବାଷ୍ପଫେନଜାଲାଵିଲଃ ॥ 32 ॥
ବାହୁଵିକ୍ଷେପମୀନୌଘୋ ଵିକ୍ରନ୍ଦିତ ମହାସ୍ଵନଃ ।
ପ୍ରକୀର୍ଣକେଶଶୈଵାଲଃ କୈକେଯୀବଡବାମୁଖଃ ॥ 33 ॥
ମମାଶ୍ରୁଵେଗପ୍ରଭଵଃ କୁବ୍ଜାଵାକ୍ଯମହାଗ୍ରହଃ ।
ଵରଵେଲୋ ନୃଶଂସାଯା ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନାଯତଃ ॥ 34 ॥
ଯସ୍ମିନ୍ବତ ନିମଗ୍ନୋଽହଂ କୌସଲ୍ଯେ ରାଘଵଂ ଵିନା ।
ଦୁସ୍ତରୋ ଜୀଵତା ଦେଵି ମଯାଽଯଂ ଶୋକସାଗରଃ ॥ 35 ॥
ଅଶୋଭନଂ ଯୋଽହମିହାଦ୍ଯ ରାଘଵଂ ଦିଦୃକ୍ଷମାଣୋ ନ ଲଭେ ସଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ।
ଇତୀଵ ରାଜା ଵିଲପନ୍ମହାଯଶାଃ ପପାତ ତୂର୍ଣଂ ଶଯନେ ସମୂର୍ଛିତଃ ॥ 36 ॥
ଇତି ଵିଲପତି ପାର୍ଥିଵେ ପ୍ରଣଷ୍ଟେ କରୁଣତରଂ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଚ ରାମହେତୋଃ ।
ଵଚନମନୁନିଶମ୍ଯ ତସ୍ଯ ଦେଵୀ ଭଯମଗମତ୍ପୁନରେଵ ରାମମାତା ॥ 37 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |
iti bruvantaṃ taṃ sūtaṃ sumantraṃ mantrisattamam |
brūhi śeṣaṃ punariti rājā vacanamabravīt || 1 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sumantro bāṣpaviklabaḥ |
kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram || 2 ||
jaṭāḥ kṛtvā mahārāja cīravalkaladhāriṇau |
gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau || 3 ||
agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayanraghunandanam |
tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā || 4 ||
mamatvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam || 5 ||
ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamañjalim |
prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 6 ||
guhena sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |
āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti || 7 ||
viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |
api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ || 8 ||
upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāṃsi ca |
pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca || 9 ||
na ca sarpanti sattvāni vyāsā na pracaranti ca |
rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 10 ||
līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |
santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ || 11 ||
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 12 ||
atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagani ca |
na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha || 13 ||
praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |
narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ || 14 ||
deva rājarathaṃ dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |
duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ || 15 ||
harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyarathamāgatam |
hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 16 ||
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |
anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 17 ||
nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |
ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye || 18 ||
aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā |
ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā || 19 ||
nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |
kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 20 ||
sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |
bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 21 ||
kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |
mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam || 22 ||
na suhṛdbhirnacāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |
mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ || 23 ||
bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |
kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 24 ||
sūta yadyasti te kiñcinmayā tu sukṛtaṃ kṛtam |
tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām || 25 ||
yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum || 26 ||
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha || 27 ||
lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |
rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam || 28 ||
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ so'hamikṣvākunandanam |
imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 29 ||
hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvini |
na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat || 30 ||
sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |
avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt || 31 ||
rāmaśokamahābhogassītāvirahapāragaḥ |
śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ || 32 ||
bāhuvikṣepamīnaugho vikrandita mahāsvanaḥ |
prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ || 33 ||
mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |
varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ || 34 ||
yasminbata nimagno'haṃ kausalye rāghavaṃ vinā |
dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ || 35 ||
aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |
itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ || 36 ||
iti vilapati pārthive praṇaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |
vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā || 37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ एकोनषष्टितमस्सर्गः ।
इति ब्रुवन्तं तं सूतं सुमन्त्रं मन्त्रिसत्तमम् ।
ब्रूहि शेषं पुनरिति राजा वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुमन्त्रो बाष्पविक्लबः ।
कथयामास भूयोऽपि रामसन्देशविस्तरम् ॥ 2 ॥
जटाः कृत्वा महाराज चीरवल्कलधारिणौ ।
गङ्गामुत्तीर्य तौ वीरौ प्रयागाभिमुखौ गतौ ॥ 3 ॥
अग्रतो लक्ष्मणो यातः पालयन्रघुनन्दनम् ।
तांस्तथा गच्छतो दृष्ट्वा निवृत्तोऽस्म्यवशस्तदा ॥ 4 ॥
ममत्वश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णमश्रु प्रमुञ्चन्तो रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥ 5 ॥
उभाभ्यां राजपुत्राभ्यामथ कृत्वाहमञ्जलिम् ।
प्रस्थितो रथमास्थाय तद्दुःखमपि धारयन् ॥ 6 ॥
गुहेन सार्धं तत्रैव स्थितोऽस्मि दिवसान्बहून् ।
आशया यदि मां रामः पुन श्शब्दापयेदिति ॥ 7 ॥
विषये ते महाराज रामव्यसनकर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानास्सपुष्पाङ्कुरकोरकाः ॥ 8 ॥
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सरांसि च ।
परिशुष्कपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥ 9 ॥
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्यासा न प्रचरन्ति च ।
रामशोकाभिभूतं तन्निष्कूजमभवद्वनम् ॥ 10 ॥
लीनपुष्करपत्राश्च नरेन्द्र कलुषोदकाः ।
सन्तप्तपद्माः पद्मिन्यो लीनमीनविहङ्गमाः ॥ 11 ॥
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
नाद्य भान्त्यल्पगन्धीनि फलानि च यथापुरम् ॥ 12 ॥
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगनि च ।
न चाभिरामा नारामान्पश्यामि मनुजर्षभ ॥ 13 ॥
प्रविशन्तमयोध्यां मां न कश्चिदभिनन्दति ।
नरा राममपश्यन्तो निश्श्वसन्ति मुहुर्मुहुः ॥ 14 ॥
देव राजरथं दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।
दुःखादश्रुमुखस्सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥ 15 ॥
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्यरथमागतम् ।
हाहाकारकृतानार्यो रामादर्शनकर्शिताः ॥ 16 ॥
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥ 17 ॥
नामित्राणां न मित्राणामुदासीनजनस्य च ।
अहमार्ततया किञ्चिद्विशेषमुपलक्षये ॥ 18 ॥
अप्रहृष्टमनुष्या च दीननागतुरङ्गमा ।
आर्तस्वरपरिम्लाना विनिश्श्वसितनिस्स्वना ॥ 19 ॥
निरानन्दा महाराज रामप्रव्राजनातुरा ।
कौसल्या पुत्रहीनेव अयोध्या प्रतिभाति मा ॥ 20 ॥
सूतस्य वचनं श्रुत्वा वाचा परमदीनया ।
बाष्पोपहतया राजा तं सूतमिदमब्रवीत् ॥ 21 ॥
कैकेय्या विनियुक्तेन पापाभिजनभावया ।
मया न मन्त्रकुशलैर्वृद्धैस्सह समर्थितम् ॥ 22 ॥
न सुहृद्भिर्नचामात्यैर्मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मयायमर्थस्सम्मोहात् स्त्रीहेतो स्सहसा कृतः ॥ 23 ॥
भवितव्यतया नूनमिदं वा व्यसनं महत् ।
कुलस्यास्य विनाशाय प्राप्तं सूत यदृच्छया ॥ 24 ॥
सूत यद्यस्ति ते किञ्चिन्मया तु सुकृतं कृतम् ।
त्वं प्रापयाऽऽशु मां रामं प्राणास्सन्त्वरयन्तिमाम् ॥ 25 ॥
यद्यद्यापि ममैवाज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना रामं मुहूर्तमपि जीवितुम् ॥ 26 ॥
वृत्तदंष्ट्रो महेष्वासः क्वासौ लक्ष्मणपूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्वेनं पश्येयं सीतया सह ॥ 27 ॥
लोहिताक्षं महाबाहुमामुक्तमणिकुण्डलम् ।
रामं यदि न पश्येयं गमिष्यामि यमक्षयम् ॥ 28 ॥
अतो नु किं दुःखतरं सोऽहमिक्ष्वाकुनन्दनम् ।
इमामवस्थामापन्नो नेह पश्यामि राघवम् ॥ 29 ॥
हा राम रामानुज हा हा वैदेहि तपस्विनि ।
न मां जानीत दुःखेन म्रियमाणतमनाथवत् ॥ 30 ॥
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।
अवगाढस्सुदुष्पारं शोकसागरमब्रवीत् ॥ 31 ॥
रामशोकमहाभोगस्सीताविरहपारगः ।
श्वसितोर्मि महावर्तो बाष्पफेनजालाविलः ॥ 32 ॥
बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दित महास्वनः ।
प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥ 33 ॥
ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।
वरवेलो नृशंसाया रामप्रव्राजनायतः ॥ 34 ॥
यस्मिन्बत निमग्नोऽहं कौसल्ये राघवं विना ।
दुस्तरो जीवता देवि मयाऽयं शोकसागरः ॥ 35 ॥
अशोभनं योऽहमिहाद्य राघवं दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम् ।
इतीव राजा विलपन्महायशाः पपात तूर्णं शयने समूर्छितः ॥ 36 ॥
इति विलपति पार्थिवे प्रणष्टे करुणतरं द्विगुणं च रामहेतोः ।
वचनमनुनिशम्य तस्य देवी भयमगमत्पुनरेव राममाता ॥ 37 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे एकोनषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ekonaṣaṣṭitamassargaḥ |
iti bruvantaṃ taṃ sūtaṃ sumantraṃ mantrisattamam |
brūhi śeṣaṃ punariti rājā vacanamabravīt || 1 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sumantro bāṣpaviklabaḥ |
kathayāmāsa bhūyo'pi rāmasandeśavistaram || 2 ||
jaṭāḥ kṛtvā mahārāja cīravalkaladhāriṇau |
gaṅgāmuttīrya tau vīrau prayāgābhimukhau gatau || 3 ||
agrato lakṣmaṇo yātaḥ pālayanraghunandanam |
tāṃstathā gacchato dṛṣṭvā nivṛtto'smyavaśastadā || 4 ||
mamatvaśvā nivṛttasya na prāvartanta vartmani |
uṣṇamaśru pramuñcanto rāme samprasthite vanam || 5 ||
ubhābhyāṃ rājaputrābhyāmatha kṛtvāhamañjalim |
prasthito rathamāsthāya tadduḥkhamapi dhārayan || 6 ||
guhena sārdhaṃ tatraiva sthito'smi divasānbahūn |
āśayā yadi māṃ rāmaḥ puna śśabdāpayediti || 7 ||
viṣaye te mahārāja rāmavyasanakarśitāḥ |
api vṛkṣāḥ parimlānāssapuṣpāṅkurakorakāḥ || 8 ||
upataptodakā nadyaḥ palvalāni sarāṃsi ca |
pariśuṣkapalāśāni vanānyupavanāni ca || 9 ||
na ca sarpanti sattvāni vyāsā na pracaranti ca |
rāmaśokābhibhūtaṃ tanniṣkūjamabhavadvanam || 10 ||
līnapuṣkarapatrāśca narendra kaluṣodakāḥ |
santaptapadmāḥ padminyo līnamīnavihaṅgamāḥ || 11 ||
jalajāni ca puṣpāṇi mālyāni sthalajāni ca |
nādya bhāntyalpagandhīni phalāni ca yathāpuram || 12 ||
atrodyānāni śūnyāni pralīnavihagani ca |
na cābhirāmā nārāmānpaśyāmi manujarṣabha || 13 ||
praviśantamayodhyāṃ māṃ na kaścidabhinandati |
narā rāmamapaśyanto niśśvasanti muhurmuhuḥ || 14 ||
deva rājarathaṃ dṛṣṭvā vinā rāmamihāgatam |
duḥkhādaśrumukhassarvo rājamārgagato janaḥ || 15 ||
harmyairvimānaiḥ prāsādairavekṣyarathamāgatam |
hāhākārakṛtānāryo rāmādarśanakarśitāḥ || 16 ||
āyatairvimalairnetrairaśruvegapariplutaiḥ |
anyonyamabhivīkṣante'vyaktamārtatarāḥ striyaḥ || 17 ||
nāmitrāṇāṃ na mitrāṇāmudāsīnajanasya ca |
ahamārtatayā kiñcidviśeṣamupalakṣaye || 18 ||
aprahṛṣṭamanuṣyā ca dīnanāgaturaṅgamā |
ārtasvaraparimlānā viniśśvasitanissvanā || 19 ||
nirānandā mahārāja rāmapravrājanāturā |
kausalyā putrahīneva ayodhyā pratibhāti mā || 20 ||
sūtasya vacanaṃ śrutvā vācā paramadīnayā |
bāṣpopahatayā rājā taṃ sūtamidamabravīt || 21 ||
kaikeyyā viniyuktena pāpābhijanabhāvayā |
mayā na mantrakuśalairvṛddhaissaha samarthitam || 22 ||
na suhṛdbhirnacāmātyairmantrayitvā na naigamaiḥ |
mayāyamarthassammohāt strīheto ssahasā kṛtaḥ || 23 ||
bhavitavyatayā nūnamidaṃ vā vyasanaṃ mahat |
kulasyāsya vināśāya prāptaṃ sūta yadṛcchayā || 24 ||
sūta yadyasti te kiñcinmayā tu sukṛtaṃ kṛtam |
tvaṃ prāpayā''śu māṃ rāmaṃ prāṇāssantvarayantimām || 25 ||
yadyadyāpi mamaivājñā nivartayatu rāghavam |
na śakṣyāmi vinā rāmaṃ muhūrtamapi jīvitum || 26 ||
vṛttadaṃṣṭro maheṣvāsaḥ kvāsau lakṣmaṇapūrvajaḥ |
yadi jīvāmi sādhvenaṃ paśyeyaṃ sītayā saha || 27 ||
lohitākṣaṃ mahābāhumāmuktamaṇikuṇḍalam |
rāmaṃ yadi na paśyeyaṃ gamiṣyāmi yamakṣayam || 28 ||
ato nu kiṃ duḥkhataraṃ so'hamikṣvākunandanam |
imāmavasthāmāpanno neha paśyāmi rāghavam || 29 ||
hā rāma rāmānuja hā hā vaidehi tapasvini |
na māṃ jānīta duḥkhena mriyamāṇatamanāthavat || 30 ||
sa tena rājā duḥkhena bhṛśamarpitacetanaḥ |
avagāḍhassuduṣpāraṃ śokasāgaramabravīt || 31 ||
rāmaśokamahābhogassītāvirahapāragaḥ |
śvasitormi mahāvarto bāṣpaphenajālāvilaḥ || 32 ||
bāhuvikṣepamīnaugho vikrandita mahāsvanaḥ |
prakīrṇakeśaśaivālaḥ kaikeyībaḍabāmukhaḥ || 33 ||
mamāśruvegaprabhavaḥ kubjāvākyamahāgrahaḥ |
varavelo nṛśaṃsāyā rāmapravrājanāyataḥ || 34 ||
yasminbata nimagno'haṃ kausalye rāghavaṃ vinā |
dustaro jīvatā devi mayā'yaṃ śokasāgaraḥ || 35 ||
aśobhanaṃ yo'hamihādya rāghavaṃ didṛkṣamāṇo na labhe salakṣmaṇam |
itīva rājā vilapanmahāyaśāḥ papāta tūrṇaṃ śayane samūrchitaḥ || 36 ||
iti vilapati pārthive praṇaṣṭe karuṇataraṃ dviguṇaṃ ca rāmahetoḥ |
vacanamanuniśamya tasya devī bhayamagamatpunareva rāmamātā || 37 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ekonaṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.