ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤਃ ਪਰਿषਦਂ ਸਰ੍ਵਾਮਾਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਵਸੁਧਾਧਿਪਃ ।
ਹਿਤਮੁਦ੍ਧਰ੍षਣਂ ਚੈਵਮੁਵਾਚ ਪ੍ਰਥਿਤਂ ਵਚਃ ॥ 1 ॥
ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ੍ਵਨਕਲ੍ਪੇਨ ਗਮ੍ਭੀਰੇਣਾਨੁਨਾਦਿਨਾ ।
ਸ੍ਵਰੇਣ ਮਹਤਾ ਰਾਜਾ ਜੀਮੂਤ ਇਵ ਨਾਦਯਨ੍ ॥ 2 ॥
ਰਾਜਲਕ੍षਣਯੁਕ੍ਤੇਨ ਕਾਨ੍ਤੇਨਾਨੁਪਮੇਨ ਚ ।
ਉਵਾਚ ਰਸਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਵਰੇਣ ਨृਪਤਿਰ੍ਨृਪਾਨ੍ ॥ 3 ॥
ਵਿਦਿਤਂ ਭਵਤਾਮੇਤਦ੍ਯਥਾ ਮੇ ਰਾਜ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਪੂਰ੍ਵਕੈਰ੍ਮਮ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰੈਸ੍ਸੁਤਵਤ੍ਪਰਿਪਾਲਿਤਮ੍ ॥ 4 ॥
ਸੋऽਹਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਭਿ ਸ੍ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੈਃ ਪਰਿਪਾਲਿਤਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਯੋਕ੍ਤੁਕਾਮੋऽਸ੍ਮਿ ਸੁਖਾਰ੍ਹਮਖਿਲਂ ਜਗਤ੍ ॥ 5 ॥
ਮਯਾਪ੍ਯਾਚਰਿਤਂ ਪੂਰ੍ਵੈਃ ਪਨ੍ਥਾਨਮਨੁਗਚ੍ਛਤਾ ।
ਪ੍ਰਜਾ ਨਿਤ੍ਯਮਨਿਦ੍ਰੇਣ ਯਥਾਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਭਿਰਕ੍षਿਤਾਃ ॥ 6 ॥
ਇਦਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਚਰਤਾ ਹਿਤਮ੍ ।
ਪਾਣ੍ਡੁਰਸ੍ਯਾऽਤਪਤ੍ਰਸ੍ਯਚ੍ਛਾਯਾਯਾਂ ਜਰਿਤਂ ਮਯਾ ॥ 7 ॥
ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਬਹੂਨ੍ਯਾਯੂਂषਿ ਜੀਵਤਃ ।
ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਵਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਿਮਭਿਰੋਚਯੇ ॥ 8 ॥
ਰਾਜਪ੍ਰਭਾਵਜੁष੍ਟਾਂ ਹਿ ਦੁਰ੍ਵਹਾਮਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੈਃ ।
ਪਰਿਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਲੋਕਸ੍ਯ ਗੁਰ੍ਵੀਂ ਧਰ੍ਮਧੁਰਂ ਵਹਨ੍ ॥ 9 ॥
ਸੋऽਹਂ ਵਿਸ਼੍ਰਮਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਪੁਤ੍ਰਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਹਿਤੇ ।
ਸਨ੍ਨਿਕृष੍ਟਾਨਿਮਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨਨੁਮਾਨ੍ਯ ਦ੍ਵਿਜਰ੍षਭਾਨ੍ ॥ 10 ॥
ਅਨੁਜਾਤੋ ਹਿ ਮਾਂ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਗੁਣੈਰ੍ਜ੍ਯੇष੍ਠੋ ਮਮਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਪੁਰਨ੍ਦਰਸਮੋ ਵੀਰ੍ਯੇ ਰਾਮਃ ਪਰਪੁਰਞ੍ਜਯਃ ॥ 11 ॥
ਤਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਿਵ ਪੁष੍ਯੇਣ ਯੁਕ੍ਤਂ ਧਰ੍ਮਭृਤਾਂ ਵਰਮ੍ ।
ਯੌਵਰਾਜ੍ਯੇ ਨਿਯੋਕ੍ਤਾऽਸ੍ਮਿ ਪ੍ਰੀਤਃ ਪੁਰੁषਪੁਙ੍ਗਵਮ੍ ॥ 12 ॥
ਅਨੁਰੂਪਸ੍ਸ ਵੈ ਨਾਥੋ ਲਕ੍ष੍ਮੀਵਾਨ੍ ਲਕ੍ष੍ਮਣਾਗ੍ਰਜਃ ।
ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮਪਿ ਨਾਥੇਨ ਯੇਨ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਥਵਤ੍ਤਰਮ੍ ॥ 13 ॥
ਅਨੇਨ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਸਦ੍ਯਸ੍ਸਂਯੋਜ੍ਯੈਵਮਿਮਾਂ ਮਹੀਮ੍ ।
ਗਤਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਭਵਿष੍ਯਾਮਿ ਸੁਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਵੇਸ਼੍ਯ ਵੈ ॥ 14 ॥
ਯਦਿਦਂ ਮੇऽਨੁਰੂਪਾਰ੍ਥਂ ਮਯਾ ਸਾਧੁ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍ ।
ਭਵਨ੍ਤੋ ਮੇऽਨੁਮਨ੍ਯਨ੍ਤਾਂ ਕਥਂ ਵਾ ਕਰਵਾਣ੍ਯਹਮ੍ ॥ 15 ॥
ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇषਾ ਮਮ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਹਿਤਮਨ੍ਯਦ੍ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਅਨ੍ਯਾ ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਚਿਨ੍ਤਾ ਹਿ ਵਿਮਰ੍ਦਾਭ੍ਯਧਿਕੋਦਯਾ ॥ 16 ॥
ਇਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ਤਂ ਮੁਦਿਤਾਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨਨ੍ਦਨ੍ਨृਪਾ ਨृਪਮ੍ ।
ਵृष੍ਟਿਮਨ੍ਤਂ ਮਹਾਮੇਘਂ ਨਰ੍ਦਨ੍ਤ ਇਵ ਬਰ੍ਹਿਣਃ ॥ 17 ॥
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋऽਨੁਨਾਦੀ ਸਞ੍ਜਜ੍ਞੇ ਤਤ੍ਰ ਹਰ੍षਸਮੀਰਿਤਃ ।
ਜਨੌਘੋਦ੍ਘੁष੍ਟਸਨ੍ਨਾਦੋ ਵਿਮਾਨਂ ਕਮ੍ਪਯਨ੍ਨਿਵ ॥ 18 ॥
ਤਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਵਿਦੁषੋ ਭਾਵਮਾਜ੍ਞਾਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਜਨਮੁਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪੌਰਜਾਨਪਦੈ ਸ੍ਸਹ ॥ 19 ॥
ਸਮੇਤ੍ਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਸਮਤਾਗਤਬੁਦ੍ਧਯਃ ।
ਊਚੁਸ਼੍ਚ ਮਨਸਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵृਦ੍ਧਂ ਦਸ਼ਰਥਂ ਨृਪਮ੍ ॥ 20 ॥
ਅਨੇਕਵਰ੍षਸਾਹਸ੍ਰੋ ਵृਦ੍ਧਸ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵ ।
ਸ ਰਾਮਂ ਯੁਵਰਾਜਾਨਮਭਿषਿਞ੍ਚਿਸ੍ਵ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍ ॥ 21 ॥
ਇਚ੍ਛਾਮੋ ਹਿ ਮਹਾਬਾਹੁਂ ਰਘੁਵੀਰਂ ਮਹਾਬਲਮ੍ ।
ਗਜੇਨ ਮਹਤਾऽਯਾਨ੍ਤਂ ਰਾਮਂ ਛਤ੍ਰਾਵृਤਾਨਨਮ੍ ॥ 22 ॥
ਇਤਿ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾ ਤੇषਾਂ ਮਨਃਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਅਜਾਨਨ੍ਨਿਵ ਜਿਜ੍ਞਾਸੁਰਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 23 ॥
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੈਵ ਵਚਨਂ ਯਨ੍ਮੇ ਰਾਘਵਂ ਪਤਿਮਿਚ੍ਛਥ ।
ਰਾਜਾਨ ਸ੍ਸਂਸ਼ਯੋऽਯਂ ਮੇ ਕਿਮਿਦਂ ਬ੍ਰੂਤ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ ॥ 24 ॥
ਕਥਂ ਨੁ ਮਯਿ ਧਰ੍ਮੇਣ ਪृਥਿਵੀਮਨੁਸ਼ਾਸਤਿ ।
ਭਵਨ੍ਤੋ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯੁਵਰਾਜਂ ਮਮਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 25 ॥
ਤੇ ਤਮੂਚੁਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਪੌਰਜਾਨਪਦੈਸ੍ਸਹ ।
ਬਹਵੋ ਨृਪ ਕਲ੍ਯਾਣਾ ਗੁਣਾਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ 26 ॥
ਗੁਣਾਨ੍ ਗੁਣਵਤੋ ਦੇਵ ਦੇਵਕਲ੍ਪਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।
ਪ੍ਰਿਯਾਨਾਨਨ੍ਦਨਾਨ੍ਕृਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ष੍ਯਾਮੋऽਦ੍ਯ ਤਾਨ੍ ਸ਼ृਣੁ ॥ 27 ॥
ਦਿਵ੍ਯੈਰ੍ਗੁਣੈਸ਼੍ਸ਼ਕ੍ਰਸਮੋ ਰਾਮਸ੍ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ।
ਇਕ੍ष੍ਵਾਕੁਭ੍ਯੋऽਪਿ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਹ੍ਯਤਿਰਿਕ੍ਤੋ ਵਿਸ਼ਾਮ੍ਪਤੇ ॥ 28 ॥
ਰਾਮ ਸ੍ਸਤ੍ਪੁਰੁषੋ ਲੋਕੇ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਪਰਾਯਣਃ ।
ਸਾਕ੍षਾਦ੍ਰਾਮਾਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼੍ਰਿਯਾ ਸਹ ॥ 29 ॥
ਪ੍ਰਜਾਸੁਖਤ੍ਤ੍ਵੇ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਵਸੁਧਾਯਾਃ ਕ੍षਮਾਗੁਣੈਃ ।
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਬृਹਸ੍ਪਤੇਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋ ਵੀਰ੍ਯੇ ਸਾਕ੍षਾਚ੍ਛਚੀਪਤੇਃ ॥ 30 ॥
ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਃ ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਲਵਾਨਨਸੂਯਕਃ ।
ਕ੍षਾਨ੍ਤਃ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਿਤਾ ਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣਃ ਕृਤਜ੍ਞੋ ਵਿਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 31 ॥
ਮृਦੁਸ਼੍ਚ ਸ੍ਥਿਰਚਿਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਸਦਾ ਭਵ੍ਯੋऽਨਸੂਯਕਃ ।
ਪ੍ਰਿਯਵਾਦੀ ਚ ਭੂਤਾਨਾਂ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਚ ਰਾਘਵਃ ॥ 32 ॥
ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤਾਨਾਂ ਵृਦ੍ਧਾਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਮੁਪਾਸਿਤਾ ।
ਤੇਨਾਸ੍ਯੇਹਾऽਤੁਲਾ ਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਯਸ਼ਸ੍ਤੇਜਸ਼੍ਚ ਵਰ੍ਧਤੇ ॥ 33 ॥
ਦੇਵਾਸੁਰਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਦ੍ਯਾਵ੍ਰਤਸ੍ਨਾਤੋ ਯਥਾਵਤ੍ਸਾਙ੍ਗਵੇਦਵਿਤ੍ ॥ 34 ॥
ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵੇ ਚ ਭੁਵਿ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਬਭੂਵ ਭਰਤਾਗ੍ਰਜਃ ।
ਕਲ੍ਯਾਣਾਭਿਜਨ ਸ੍ਸਾਧੁਰਦੀਨਾਤ੍ਮਾ ਮਹਾਮਤਿਃ ॥ 35 ॥
ਦ੍ਵਿਜੈਰਭਿਵਿਨੀਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੈਰ੍ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਨੈਪੁਣੈਃ ।
ਯਦਾ ਵ੍ਰਜਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਂ ਗ੍ਰਾਮਾਰ੍ਥੇ ਨਗਰਸ੍ਯ ਵਾ ॥ 36 ॥
ਗਤ੍ਵਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਸਹਿਤੋ ਨਾऽਵਿਜਿਤ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਾਤ੍ਪੁਨਰਾਗਮ੍ਯ ਕੁਞ੍ਜਰੇਣ ਰਥੇਨ ਵਾ ॥ 37 ॥
ਪੌਰਾਨ੍ ਸ੍ਵਜਨਵਨ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਕੁਸ਼ਲਂ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਤਿ ।
ਪੁਤ੍ਰੇष੍ਵਗ੍ਨਿषੁ ਦਾਰੇषੁ ਪ੍ਰੇष੍ਯਸ਼ਿष੍ਯਗਣੇषੁ ਚ ॥ 38 ॥
ਨਿਖਿਲੇਨਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾਚ੍ਚ ਪਿਤਾਪੁਤ੍ਰਾਨਿਵੌਰਸਾਨ੍ ।
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਨ੍ਤੇ ਚ ਵ ਸ਼੍ਸ਼ਿष੍ਯਾਃ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ਕਰ੍ਮਸੁ ਦਂਸ਼ਿਤਾਃ ॥ 39 ॥
ਇਤਿ ਨਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਸ੍ਸਦਾ ਰਾਮੋऽਭਿਭਾषਤੇ ।
ਵ੍ਯਸਨੇषੁ ਮਨੁष੍ਯਾਣਾਂ ਭृਸ਼ਂ ਭਵਤਿ ਦੁਃਖਿਤਃ ॥ 40 ॥
ਉਤ੍ਸਵੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਪਿਤੇਵ ਪਰਿਤੁष੍ਯਤਿ ।
ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਮਹੇष੍ਵਾਸੋ ਵृਦ੍ਧਸੇਵੀ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 41 ॥
ਸ੍ਮਿਤਪੂਰ੍ਵਾਭਿਭਾषੀ ਚ ਧਰ੍ਮਂ ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਨਾ ਸ਼੍ਰਿਤਃ ।
ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਕ੍ਤਾ ਸ਼੍ਰੇਯਸਾਂ ਚ ਨ ਵਿਗृਹ੍ਯ ਕਥਾਰੁਚਿਃ ॥ 42 ॥
ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਯੁਕ੍ਤੌ ਚ ਵਕ੍ਤਾ ਵਾਚਸ੍ਪਤਿਰ੍ਯਥਾ ।
ਸੁਭ੍ਰੂਃ ਆਯਤਤਾਮ੍ਰਾਕ੍षਃ ਸਾਕ੍षਾਦ੍ਵਿष੍ਣੁਰਿਵ ਸ੍ਵਯਮ੍ ॥ 43 ॥
ਰਾਮੋ ਲੋਕਾਭਿਰਾਮੋऽਯਂ ਸ਼ੌਰ੍ਯਵੀਰ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮੈਃ ।
ਪ੍ਰਜਾਪਾਲਨਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਨ ਰਾਗੋਪਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ॥ 44 ॥
ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰੈਲੋਕ੍ਯਮਪ੍ਯੇਕੋ ਭੋਕ੍ਤੁਂ ਕਿਨ੍ਨੁ ਮਹੀਮਿਮਾਮ੍ ।
ਨਾਸ੍ਯ ਕ੍ਰੋਧਃ ਪ੍ਰਸਾਦਸ਼੍ਚ ਨਿਰਰ੍ਥੋऽਸ੍ਤਿ ਕਦਾਚਨ ॥ 45 ॥
ਹਨ੍ਤ੍ਯੇਵ ਨਿਯਮਾਦ੍ਵਧ੍ਯਾਨਵਧ੍ਯੇ ਨ ਚ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ।
ਯੁਨਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੈਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਤਮਸੌ ਯਤ੍ਰ ਤੁष੍ਯਤਿ ॥ 46 ॥
ਸ਼ਾਨ੍ਤੈ ਸ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਜਾਕਾਨ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰੀਤਿਸਞ੍ਜਨਨੈਰ੍ਨृਣਾਮ੍ ।
ਗੁਣੈਰ੍ਵਿਰੁਰੁਚੇ ਰਾਮੋ ਦੀਪ੍ਤ ਸ੍ਸੂਰ੍ਯ ਇਵਾਂਸ਼ੁਭਿਃ ॥ 47 ॥
ਤਮੇਵਙ੍ਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਰਾਮਂ ਸਤ੍ਯਪਰਾਕ੍ਰਮਮ੍ ।
ਲੋਕਪਾਲੋਪਮਂ ਨਾਥਮਕਾਮਯਤ ਮੇਦਿਨੀ ॥ 48 ॥
ਵਤ੍ਸਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇਯਸਿ ਜਾਤਸ੍ਤੇ ਦਿष੍ਟ੍ਯਾऽਸੌ ਤਵ ਰਾਘਵ ।
ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਪੁਤ੍ਰਗੁਣੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਮਾਰੀਚ ਇਵ ਕਾਸ਼੍ਯਪਃ ॥ 49 ॥
ਬਲਮਾਰੋਗ੍ਯਮਾਯੁਸ਼੍ਚ ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਿਦਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਦੇਵਾਸੁਰਮਨੁष੍ਯੇषੁ ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵੋਰਗੇषੁ ਚ ॥ 50 ॥
ਆਸ਼ਂਸਤੇ ਜਨਸ੍ਸਰ੍ਵੋ ਰਾष੍ਟ੍ਰੇ ਪੁਰਵਰੇ ਤਥਾ ।
ਆਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ਼੍ਚ ਬਾਹ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੌਰਜਾਨਪਦੋ ਜਨਃ ॥ 51 ॥
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਵृਦ੍ਧਾਸ੍ਤਰੁਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਾਯਂ ਪ੍ਰਾਤਸ੍ਸਮਾਹਿਤਾਃ ।
ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਦੇਵਾਨ੍ ਨਮਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਰਾਮਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਃ ॥ 52 ॥
ਤੇषਾਮਾਯਾਚਿਤਂ ਦੇਵ ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਤ੍ਸਮृਦ੍ਧ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਰਾਮਮਿਨ੍ਦੀਵਰਸ਼੍ਯਾਮਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਤ੍ਰੁਨਿਬਰ੍ਹਣਮ੍ ॥ 53 ॥
ਪਸ਼੍ਯਾਮੋ ਯੌਵਰਾਜ੍ਯਸ੍ਥਂ ਤਵ ਰਾਜੋਤ੍ਤਮਾਤ੍ਮਜਮ੍ ।
ਤਂ ਦੇਵ ਦੇਵੋਪਮਮਾਤ੍ਮਜਂ ਤੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਹਿਤੇ ਨਿਵਿष੍ਟਮ੍ ।
ਹਿਤਾਯ ਨਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮੁਦਾਰਜੁष੍ਟਂ ਮੁਦਾऽਭषੇਕ੍ਤੁਂ ਵਰਦ ਤ੍ਵਮਰ੍ਹਸਿ ॥ 54 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |
hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ || 1 ||
dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |
svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan || 2 ||
rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |
uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān || 3 ||
viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam |
pūrvakairmama rājendraissutavatparipālitam || 4 ||
so'hamikṣvākubhi ssarvairnarendraiḥ paripālitam |
śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 5 ||
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |
prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ || 6 ||
idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |
pāṇḍurasyā'tapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 7 ||
prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ |
jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 8 ||
rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ |
pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 9 ||
so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |
sannikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 10 ||
anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |
purandarasamo vīrye rāmaḥ parapurañjayaḥ || 11 ||
taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
yauvarājye niyoktā'smi prītaḥ puruṣapuṅgavam || 12 ||
anurūpassa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |
trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 13 ||
anena śreyasā sadyassaṃyojyaivamimāṃ mahīm |
gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 14 ||
yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam |
bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham || 15 ||
yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |
anyā madhyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā || 16 ||
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam |
vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ || 17 ||
snigdho'nunādī sañjajñe tatra harṣasamīritaḥ |
janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva || 18 ||
tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |
brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadai ssaha || 19 ||
sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ |
ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 20 ||
anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |
sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcisva pārthivam || 21 ||
icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |
gajena mahatā'yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam || 22 ||
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |
ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 23 ||
śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |
rājāna ssaṃśayo'yaṃ me kimidaṃ brūta tattvataḥ || 24 ||
kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |
bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 25 ||
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaissaha |
bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 26 ||
guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |
priyānānandanānkṛtsnānpravakṣyāmo'dya tān śṛṇu || 27 ||
divyairguṇaiśśakrasamo rāmassatyaparākramaḥ |
ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāmpate || 28 ||
rāma ssatpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |
sākṣādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha || 29 ||
prajāsukhattve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |
buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ || 30 ||
dharmajñaḥ satyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ |
kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ || 31 ||
mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |
priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ || 32 ||
bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |
tenāsyehā'tulā kīrtiryaśastejaśca vardhate || 33 ||
devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |
samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit || 34 ||
gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |
kalyāṇābhijana ssādhuradīnātmā mahāmatiḥ || 35 ||
dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |
yadā vrajati saṅgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā || 36 ||
gatvā saumitrisahito nā'vijitya nivartate |
saṅgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā || 37 ||
paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati |
putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca || 38 ||
nikhilenānupūrvyācca pitāputrānivaurasān |
śuśrūṣante ca va śśiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ || 39 ||
iti naḥ puruṣavyāghra ssadā rāmo'bhibhāṣate |
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ || 40 ||
utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ || 41 ||
smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ |
samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ || 42 ||
uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |
subhrūḥ āyatatāmrākṣaḥ sākṣādviṣṇuriva svayam || 43 ||
rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |
prajāpālanatattvajño na rāgopahatendriyaḥ || 44 ||
śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kinnu mahīmimām |
nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana || 45 ||
hantyeva niyamādvadhyānavadhye na ca kupyati |
yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati || 46 ||
śāntai ssarvaprajākāntaiḥ prītisañjananairnṛṇām |
guṇairviruruce rāmo dīpta ssūrya ivāṃśubhiḥ || 47 ||
tamevaṅguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 48 ||
vatsaśśreyasi jātaste diṣṭyā'sau tava rāghava |
diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ || 49 ||
balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |
devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca || 50 ||
āśaṃsate janassarvo rāṣṭre puravare tathā |
ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ || 51 ||
striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātassamāhitāḥ |
sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ || 52 ||
teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām |
rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam || 53 ||
paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam |
taṃ deva devopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |
hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudā'bhaṣektuṃ varada tvamarhasi || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्वितीयस्सर्गः ।
ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः ।
हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥ 1 ॥
दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना ।
स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ॥ 2 ॥
राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च ।
उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् ॥ 3 ॥
विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम् ।
पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम् ॥ 4 ॥
सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् ।
श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ 5 ॥
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता ।
प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः ॥ 6 ॥
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।
पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया ॥ 7 ॥
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः ।
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ 8 ॥
राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः ।
परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ 9 ॥
सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ।
सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ 10 ॥
अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः ।
पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः ॥ 11 ॥
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् ।
यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम् ॥ 12 ॥
अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः ।
त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ 13 ॥
अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम् ।
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥ 14 ॥
यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम् ।
भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम् ॥ 15 ॥
यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम् ।
अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया ॥ 16 ॥
इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम् ।
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः ॥ 17 ॥
स्निग्धोऽनुनादी सञ्जज्ञे तत्र हर्षसमीरितः ।
जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव ॥ 18 ॥
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः ।
ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह ॥ 19 ॥
समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः ।
ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ 20 ॥
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव ।
स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम् ॥ 21 ॥
इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् ।
गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥ 22 ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् ।
अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ 23 ॥
श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ ।
राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः ॥ 24 ॥
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति ।
भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥ 25 ॥
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह ।
बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥ 26 ॥
गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः ।
प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य तान् शृणु ॥ 27 ॥
दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः ।
इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते ॥ 28 ॥
राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः ।
साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥ 29 ॥
प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः ।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥ 30 ॥
धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः ।
क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ॥ 31 ॥
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ।
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ॥ 32 ॥
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ।
तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ॥ 33 ॥
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ।
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् ॥ 34 ॥
गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ।
कल्याणाभिजन स्साधुरदीनात्मा महामतिः ॥ 35 ॥
द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः ।
यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ॥ 36 ॥
गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते ।
सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा ॥ 37 ॥
पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति ।
पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ॥ 38 ॥
निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान् ।
शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः ॥ 39 ॥
इति नः पुरुषव्याघ्र स्सदा रामोऽभिभाषते ।
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ॥ 40 ॥
उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ।
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥ 41 ॥
स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः ।
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः ॥ 42 ॥
उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ।
सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम् ॥ 43 ॥
रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः ।
प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः ॥ 44 ॥
शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किन्नु महीमिमाम् ।
नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन ॥ 45 ॥
हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये न च कुप्यति ।
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति ॥ 46 ॥
शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम् ।
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः ॥ 47 ॥
तमेवङ्गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।
लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ 48 ॥
वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव ।
दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः ॥ 49 ॥
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।
देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च ॥ 50 ॥
आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ।
आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ॥ 51 ॥
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः ।
सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः ॥ 52 ॥
तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम् ।
राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥ 53 ॥
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ।
तं देव देवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।
हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाऽभषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वितीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |
hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ || 1 ||
dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |
svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan || 2 ||
rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |
uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān || 3 ||
viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam |
pūrvakairmama rājendraissutavatparipālitam || 4 ||
so'hamikṣvākubhi ssarvairnarendraiḥ paripālitam |
śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 5 ||
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |
prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ || 6 ||
idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |
pāṇḍurasyā'tapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 7 ||
prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ |
jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 8 ||
rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ |
pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 9 ||
so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |
sannikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 10 ||
anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |
purandarasamo vīrye rāmaḥ parapurañjayaḥ || 11 ||
taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
yauvarājye niyoktā'smi prītaḥ puruṣapuṅgavam || 12 ||
anurūpassa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |
trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 13 ||
anena śreyasā sadyassaṃyojyaivamimāṃ mahīm |
gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 14 ||
yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam |
bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham || 15 ||
yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |
anyā madhyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā || 16 ||
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam |
vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ || 17 ||
snigdho'nunādī sañjajñe tatra harṣasamīritaḥ |
janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva || 18 ||
tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |
brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadai ssaha || 19 ||
sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ |
ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 20 ||
anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |
sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcisva pārthivam || 21 ||
icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |
gajena mahatā'yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam || 22 ||
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |
ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 23 ||
śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |
rājāna ssaṃśayo'yaṃ me kimidaṃ brūta tattvataḥ || 24 ||
kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |
bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 25 ||
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaissaha |
bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 26 ||
guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |
priyānānandanānkṛtsnānpravakṣyāmo'dya tān śṛṇu || 27 ||
divyairguṇaiśśakrasamo rāmassatyaparākramaḥ |
ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāmpate || 28 ||
rāma ssatpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |
sākṣādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha || 29 ||
prajāsukhattve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |
buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ || 30 ||
dharmajñaḥ satyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ |
kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ || 31 ||
mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |
priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ || 32 ||
bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |
tenāsyehā'tulā kīrtiryaśastejaśca vardhate || 33 ||
devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |
samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit || 34 ||
gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |
kalyāṇābhijana ssādhuradīnātmā mahāmatiḥ || 35 ||
dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |
yadā vrajati saṅgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā || 36 ||
gatvā saumitrisahito nā'vijitya nivartate |
saṅgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā || 37 ||
paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati |
putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca || 38 ||
nikhilenānupūrvyācca pitāputrānivaurasān |
śuśrūṣante ca va śśiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ || 39 ||
iti naḥ puruṣavyāghra ssadā rāmo'bhibhāṣate |
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ || 40 ||
utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ || 41 ||
smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ |
samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ || 42 ||
uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |
subhrūḥ āyatatāmrākṣaḥ sākṣādviṣṇuriva svayam || 43 ||
rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |
prajāpālanatattvajño na rāgopahatendriyaḥ || 44 ||
śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kinnu mahīmimām |
nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana || 45 ||
hantyeva niyamādvadhyānavadhye na ca kupyati |
yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati || 46 ||
śāntai ssarvaprajākāntaiḥ prītisañjananairnṛṇām |
guṇairviruruce rāmo dīpta ssūrya ivāṃśubhiḥ || 47 ||
tamevaṅguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 48 ||
vatsaśśreyasi jātaste diṣṭyā'sau tava rāghava |
diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ || 49 ||
balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |
devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca || 50 ||
āśaṃsate janassarvo rāṣṭre puravare tathā |
ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ || 51 ||
striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātassamāhitāḥ |
sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ || 52 ||
teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām |
rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam || 53 ||
paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam |
taṃ deva devopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |
hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudā'bhaṣektuṃ varada tvamarhasi || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.