શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ।
તતઃ પરિષદં સર્વામામન્ત્ર્ય વસુધાધિપઃ ।
હિતમુદ્ધર્ષણં ચૈવમુવાચ પ્રથિતં વચઃ ॥ 1 ॥
દુન્દુભિસ્વનકલ્પેન ગમ્ભીરેણાનુનાદિના ।
સ્વરેણ મહતા રાજા જીમૂત ઇવ નાદયન્ ॥ 2 ॥
રાજલક્ષણયુક્તેન કાન્તેનાનુપમેન ચ ।
ઉવાચ રસયુક્તેન સ્વરેણ નૃપતિર્નૃપાન્ ॥ 3 ॥
વિદિતં ભવતામેતદ્યથા મે રાજ્યમુત્તમમ્ ।
પૂર્વકૈર્મમ રાજેન્દ્રૈસ્સુતવત્પરિપાલિતમ્ ॥ 4 ॥
સોઽહમિક્ષ્વાકુભિ સ્સર્વૈર્નરેન્દ્રૈઃ પરિપાલિતમ્ ।
શ્રેયસા યોક્તુકામોઽસ્મિ સુખાર્હમખિલં જગત્ ॥ 5 ॥
મયાપ્યાચરિતં પૂર્વૈઃ પન્થાનમનુગચ્છતા ।
પ્રજા નિત્યમનિદ્રેણ યથાશક્ત્યભિરક્ષિતાઃ ॥ 6 ॥
ઇદં શરીરં કૃત્સ્નસ્ય લોકસ્ય ચરતા હિતમ્ ।
પાણ્ડુરસ્યાઽતપત્રસ્યચ્છાયાયાં જરિતં મયા ॥ 7 ॥
પ્રાપ્ય વર્ષસહસ્રાણિ બહૂન્યાયૂંષિ જીવતઃ ।
જીર્ણસ્યાસ્ય શરીરસ્ય વિશ્રાન્તિમભિરોચયે ॥ 8 ॥
રાજપ્રભાવજુષ્ટાં હિ દુર્વહામજિતેન્દ્રિયૈઃ ।
પરિશ્રાન્તોઽસ્મિ લોકસ્ય ગુર્વીં ધર્મધુરં વહન્ ॥ 9 ॥
સોઽહં વિશ્રમમિચ્છામિ પુત્રં કૃત્વા પ્રજાહિતે ।
સન્નિકૃષ્ટાનિમાન્સર્વાનનુમાન્ય દ્વિજર્ષભાન્ ॥ 10 ॥
અનુજાતો હિ માં સર્વૈર્ગુણૈર્જ્યેષ્ઠો મમાત્મજઃ ।
પુરન્દરસમો વીર્યે રામઃ પરપુરઞ્જયઃ ॥ 11 ॥
તં ચન્દ્રમિવ પુષ્યેણ યુક્તં ધર્મભૃતાં વરમ્ ।
યૌવરાજ્યે નિયોક્તાઽસ્મિ પ્રીતઃ પુરુષપુઙ્ગવમ્ ॥ 12 ॥
અનુરૂપસ્સ વૈ નાથો લક્ષ્મીવાન્ લક્ષ્મણાગ્રજઃ ।
ત્રૈલોક્યમપિ નાથેન યેન સ્યાન્નાથવત્તરમ્ ॥ 13 ॥
અનેન શ્રેયસા સદ્યસ્સંયોજ્યૈવમિમાં મહીમ્ ।
ગતક્લેશો ભવિષ્યામિ સુતે તસ્મિન્નિવેશ્ય વૈ ॥ 14 ॥
યદિદં મેઽનુરૂપાર્થં મયા સાધુ સુમન્ત્રિતમ્ ।
ભવન્તો મેઽનુમન્યન્તાં કથં વા કરવાણ્યહમ્ ॥ 15 ॥
યદ્યપ્યેષા મમ પ્રીતિર્હિતમન્યદ્વિચિન્ત્યતામ્ ।
અન્યા મધ્યસ્થચિન્તા હિ વિમર્દાભ્યધિકોદયા ॥ 16 ॥
ઇતિ બ્રુવન્તં મુદિતાઃ પ્રત્યનન્દન્નૃપા નૃપમ્ ।
વૃષ્ટિમન્તં મહામેઘં નર્દન્ત ઇવ બર્હિણઃ ॥ 17 ॥
સ્નિગ્ધોઽનુનાદી સઞ્જજ્ઞે તત્ર હર્ષસમીરિતઃ ।
જનૌઘોદ્ઘુષ્ટસન્નાદો વિમાનં કમ્પયન્નિવ ॥ 18 ॥
તસ્ય ધર્માર્થવિદુષો ભાવમાજ્ઞાય સર્વશઃ ।
બ્રાહ્મણા જનમુખ્યાશ્ચ પૌરજાનપદૈ સ્સહ ॥ 19 ॥
સમેત્ય મન્ત્રયિત્વા તુ સમતાગતબુદ્ધયઃ ।
ઊચુશ્ચ મનસા જ્ઞાત્વા વૃદ્ધં દશરથં નૃપમ્ ॥ 20 ॥
અનેકવર્ષસાહસ્રો વૃદ્ધસ્ત્વમસિ પાર્થિવ ।
સ રામં યુવરાજાનમભિષિઞ્ચિસ્વ પાર્થિવમ્ ॥ 21 ॥
ઇચ્છામો હિ મહાબાહું રઘુવીરં મહાબલમ્ ।
ગજેન મહતાઽયાન્તં રામં છત્રાવૃતાનનમ્ ॥ 22 ॥
ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા તેષાં મનઃપ્રિયમ્ ।
અજાનન્નિવ જિજ્ઞાસુરિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 23 ॥
શ્રુત્વૈવ વચનં યન્મે રાઘવં પતિમિચ્છથ ।
રાજાન સ્સંશયોઽયં મે કિમિદં બ્રૂત તત્ત્વતઃ ॥ 24 ॥
કથં નુ મયિ ધર્મેણ પૃથિવીમનુશાસતિ ।
ભવન્તો દ્રષ્ટુમિચ્છન્તિ યુવરાજં મમાત્મજમ્ ॥ 25 ॥
તે તમૂચુર્મહાત્માનં પૌરજાનપદૈસ્સહ ।
બહવો નૃપ કલ્યાણા ગુણાઃ પુત્રસ્ય સન્તિ તે ॥ 26 ॥
ગુણાન્ ગુણવતો દેવ દેવકલ્પસ્ય ધીમતઃ ।
પ્રિયાનાનન્દનાન્કૃત્સ્નાન્પ્રવક્ષ્યામોઽદ્ય તાન્ શૃણુ ॥ 27 ॥
દિવ્યૈર્ગુણૈશ્શક્રસમો રામસ્સત્યપરાક્રમઃ ।
ઇક્ષ્વાકુભ્યોઽપિ સર્વેભ્યો હ્યતિરિક્તો વિશામ્પતે ॥ 28 ॥
રામ સ્સત્પુરુષો લોકે સત્યધર્મપરાયણઃ ।
સાક્ષાદ્રામાદ્વિનિર્વૃત્તો ધર્મશ્ચાપિ શ્રિયા સહ ॥ 29 ॥
પ્રજાસુખત્ત્વે ચન્દ્રસ્ય વસુધાયાઃ ક્ષમાગુણૈઃ ।
બુદ્ધ્યા બૃહસ્પતેસ્તુલ્યો વીર્યે સાક્ષાચ્છચીપતેઃ ॥ 30 ॥
ધર્મજ્ઞઃ સત્યસન્ધશ્ચ શીલવાનનસૂયકઃ ।
ક્ષાન્તઃ સાન્ત્વયિતા શ્લક્ષ્ણઃ કૃતજ્ઞો વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥ 31 ॥
મૃદુશ્ચ સ્થિરચિત્તશ્ચ સદા ભવ્યોઽનસૂયકઃ ।
પ્રિયવાદી ચ ભૂતાનાં સત્યવાદી ચ રાઘવઃ ॥ 32 ॥
બહુશ્રુતાનાં વૃદ્ધાનાં બ્રાહ્મણાનામુપાસિતા ।
તેનાસ્યેહાઽતુલા કીર્તિર્યશસ્તેજશ્ચ વર્ધતે ॥ 33 ॥
દેવાસુરમનુષ્યાણાં સર્વાસ્ત્રેષુ વિશારદઃ ।
સમ્યગ્વિદ્યાવ્રતસ્નાતો યથાવત્સાઙ્ગવેદવિત્ ॥ 34 ॥
ગાન્ધર્વે ચ ભુવિ શ્રેષ્ઠો બભૂવ ભરતાગ્રજઃ ।
કલ્યાણાભિજન સ્સાધુરદીનાત્મા મહામતિઃ ॥ 35 ॥
દ્વિજૈરભિવિનીતશ્ચ શ્રેષ્ઠૈર્ધર્માર્થનૈપુણૈઃ ।
યદા વ્રજતિ સઙ્ગ્રામં ગ્રામાર્થે નગરસ્ય વા ॥ 36 ॥
ગત્વા સૌમિત્રિસહિતો નાઽવિજિત્ય નિવર્તતે ।
સઙ્ગ્રામાત્પુનરાગમ્ય કુઞ્જરેણ રથેન વા ॥ 37 ॥
પૌરાન્ સ્વજનવન્નિત્યં કુશલં પરિપૃચ્છતિ ।
પુત્રેષ્વગ્નિષુ દારેષુ પ્રેષ્યશિષ્યગણેષુ ચ ॥ 38 ॥
નિખિલેનાનુપૂર્વ્યાચ્ચ પિતાપુત્રાનિવૌરસાન્ ।
શુશ્રૂષન્તે ચ વ શ્શિષ્યાઃ કચ્ચિત્કર્મસુ દંશિતાઃ ॥ 39 ॥
ઇતિ નઃ પુરુષવ્યાઘ્ર સ્સદા રામોઽભિભાષતે ।
વ્યસનેષુ મનુષ્યાણાં ભૃશં ભવતિ દુઃખિતઃ ॥ 40 ॥
ઉત્સવેષુ ચ સર્વેષુ પિતેવ પરિતુષ્યતિ ।
સત્યવાદી મહેષ્વાસો વૃદ્ધસેવી જિતેન્દ્રિયઃ ॥ 41 ॥
સ્મિતપૂર્વાભિભાષી ચ ધર્મં સર્વાત્મના શ્રિતઃ ।
સમ્યગ્યોક્તા શ્રેયસાં ચ ન વિગૃહ્ય કથારુચિઃ ॥ 42 ॥
ઉત્તરોત્તરયુક્તૌ ચ વક્તા વાચસ્પતિર્યથા ।
સુભ્રૂઃ આયતતામ્રાક્ષઃ સાક્ષાદ્વિષ્ણુરિવ સ્વયમ્ ॥ 43 ॥
રામો લોકાભિરામોઽયં શૌર્યવીર્યપરાક્રમૈઃ ।
પ્રજાપાલનતત્ત્વજ્ઞો ન રાગોપહતેન્દ્રિયઃ ॥ 44 ॥
શક્તસ્ત્રૈલોક્યમપ્યેકો ભોક્તું કિન્નુ મહીમિમામ્ ।
નાસ્ય ક્રોધઃ પ્રસાદશ્ચ નિરર્થોઽસ્તિ કદાચન ॥ 45 ॥
હન્ત્યેવ નિયમાદ્વધ્યાનવધ્યે ન ચ કુપ્યતિ ।
યુનક્ત્યર્થૈઃ પ્રહૃષ્ટશ્ચ તમસૌ યત્ર તુષ્યતિ ॥ 46 ॥
શાન્તૈ સ્સર્વપ્રજાકાન્તૈઃ પ્રીતિસઞ્જનનૈર્નૃણામ્ ।
ગુણૈર્વિરુરુચે રામો દીપ્ત સ્સૂર્ય ઇવાંશુભિઃ ॥ 47 ॥
તમેવઙ્ગુણસમ્પન્નં રામં સત્યપરાક્રમમ્ ।
લોકપાલોપમં નાથમકામયત મેદિની ॥ 48 ॥
વત્સશ્શ્રેયસિ જાતસ્તે દિષ્ટ્યાઽસૌ તવ રાઘવ ।
દિષ્ટ્યા પુત્રગુણૈર્યુક્તો મારીચ ઇવ કાશ્યપઃ ॥ 49 ॥
બલમારોગ્યમાયુશ્ચ રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।
દેવાસુરમનુષ્યેષુ સગન્ધર્વોરગેષુ ચ ॥ 50 ॥
આશંસતે જનસ્સર્વો રાષ્ટ્રે પુરવરે તથા ।
આભ્યન્તરશ્ચ બાહ્યશ્ચ પૌરજાનપદો જનઃ ॥ 51 ॥
સ્ત્રિયો વૃદ્ધાસ્તરુણ્યશ્ચ સાયં પ્રાતસ્સમાહિતાઃ ।
સર્વાન્ દેવાન્ નમસ્યન્તિ રામસ્યાર્થે યશસ્વિનઃ ॥ 52 ॥
તેષામાયાચિતં દેવ ત્વત્પ્રસાદાત્સમૃદ્ધ્યતામ્ ।
રામમિન્દીવરશ્યામં સર્વશત્રુનિબર્હણમ્ ॥ 53 ॥
પશ્યામો યૌવરાજ્યસ્થં તવ રાજોત્તમાત્મજમ્ ।
તં દેવ દેવોપમમાત્મજં તે સર્વસ્ય લોકસ્ય હિતે નિવિષ્ટમ્ ।
હિતાય નઃ ક્ષિપ્રમુદારજુષ્ટં મુદાઽભષેક્તું વરદ ત્વમર્હસિ ॥ 54 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |
hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ || 1 ||
dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |
svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan || 2 ||
rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |
uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān || 3 ||
viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam |
pūrvakairmama rājendraissutavatparipālitam || 4 ||
so'hamikṣvākubhi ssarvairnarendraiḥ paripālitam |
śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 5 ||
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |
prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ || 6 ||
idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |
pāṇḍurasyā'tapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 7 ||
prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ |
jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 8 ||
rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ |
pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 9 ||
so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |
sannikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 10 ||
anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |
purandarasamo vīrye rāmaḥ parapurañjayaḥ || 11 ||
taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
yauvarājye niyoktā'smi prītaḥ puruṣapuṅgavam || 12 ||
anurūpassa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |
trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 13 ||
anena śreyasā sadyassaṃyojyaivamimāṃ mahīm |
gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 14 ||
yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam |
bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham || 15 ||
yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |
anyā madhyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā || 16 ||
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam |
vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ || 17 ||
snigdho'nunādī sañjajñe tatra harṣasamīritaḥ |
janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva || 18 ||
tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |
brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadai ssaha || 19 ||
sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ |
ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 20 ||
anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |
sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcisva pārthivam || 21 ||
icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |
gajena mahatā'yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam || 22 ||
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |
ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 23 ||
śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |
rājāna ssaṃśayo'yaṃ me kimidaṃ brūta tattvataḥ || 24 ||
kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |
bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 25 ||
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaissaha |
bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 26 ||
guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |
priyānānandanānkṛtsnānpravakṣyāmo'dya tān śṛṇu || 27 ||
divyairguṇaiśśakrasamo rāmassatyaparākramaḥ |
ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāmpate || 28 ||
rāma ssatpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |
sākṣādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha || 29 ||
prajāsukhattve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |
buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ || 30 ||
dharmajñaḥ satyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ |
kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ || 31 ||
mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |
priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ || 32 ||
bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |
tenāsyehā'tulā kīrtiryaśastejaśca vardhate || 33 ||
devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |
samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit || 34 ||
gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |
kalyāṇābhijana ssādhuradīnātmā mahāmatiḥ || 35 ||
dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |
yadā vrajati saṅgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā || 36 ||
gatvā saumitrisahito nā'vijitya nivartate |
saṅgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā || 37 ||
paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati |
putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca || 38 ||
nikhilenānupūrvyācca pitāputrānivaurasān |
śuśrūṣante ca va śśiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ || 39 ||
iti naḥ puruṣavyāghra ssadā rāmo'bhibhāṣate |
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ || 40 ||
utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ || 41 ||
smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ |
samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ || 42 ||
uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |
subhrūḥ āyatatāmrākṣaḥ sākṣādviṣṇuriva svayam || 43 ||
rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |
prajāpālanatattvajño na rāgopahatendriyaḥ || 44 ||
śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kinnu mahīmimām |
nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana || 45 ||
hantyeva niyamādvadhyānavadhye na ca kupyati |
yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati || 46 ||
śāntai ssarvaprajākāntaiḥ prītisañjananairnṛṇām |
guṇairviruruce rāmo dīpta ssūrya ivāṃśubhiḥ || 47 ||
tamevaṅguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 48 ||
vatsaśśreyasi jātaste diṣṭyā'sau tava rāghava |
diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ || 49 ||
balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |
devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca || 50 ||
āśaṃsate janassarvo rāṣṭre puravare tathā |
ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ || 51 ||
striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātassamāhitāḥ |
sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ || 52 ||
teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām |
rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam || 53 ||
paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam |
taṃ deva devopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |
hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudā'bhaṣektuṃ varada tvamarhasi || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ द्वितीयस्सर्गः ।
ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः ।
हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥ 1 ॥
दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना ।
स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ॥ 2 ॥
राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च ।
उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् ॥ 3 ॥
विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम् ।
पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम् ॥ 4 ॥
सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् ।
श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ 5 ॥
मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता ।
प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः ॥ 6 ॥
इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।
पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया ॥ 7 ॥
प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः ।
जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ 8 ॥
राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः ।
परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ 9 ॥
सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ।
सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ 10 ॥
अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः ।
पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः ॥ 11 ॥
तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् ।
यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम् ॥ 12 ॥
अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः ।
त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ 13 ॥
अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम् ।
गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥ 14 ॥
यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम् ।
भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम् ॥ 15 ॥
यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम् ।
अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया ॥ 16 ॥
इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम् ।
वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः ॥ 17 ॥
स्निग्धोऽनुनादी सञ्जज्ञे तत्र हर्षसमीरितः ।
जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव ॥ 18 ॥
तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः ।
ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह ॥ 19 ॥
समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः ।
ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ 20 ॥
अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव ।
स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम् ॥ 21 ॥
इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् ।
गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥ 22 ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् ।
अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ 23 ॥
श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ ।
राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः ॥ 24 ॥
कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति ।
भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥ 25 ॥
ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह ।
बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥ 26 ॥
गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः ।
प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य तान् शृणु ॥ 27 ॥
दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः ।
इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते ॥ 28 ॥
राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः ।
साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥ 29 ॥
प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः ।
बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥ 30 ॥
धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः ।
क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ॥ 31 ॥
मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ।
प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ॥ 32 ॥
बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ।
तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ॥ 33 ॥
देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ।
सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् ॥ 34 ॥
गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ।
कल्याणाभिजन स्साधुरदीनात्मा महामतिः ॥ 35 ॥
द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः ।
यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ॥ 36 ॥
गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते ।
सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा ॥ 37 ॥
पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति ।
पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ॥ 38 ॥
निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान् ।
शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः ॥ 39 ॥
इति नः पुरुषव्याघ्र स्सदा रामोऽभिभाषते ।
व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ॥ 40 ॥
उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ।
सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥ 41 ॥
स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः ।
सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः ॥ 42 ॥
उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ।
सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम् ॥ 43 ॥
रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः ।
प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः ॥ 44 ॥
शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किन्नु महीमिमाम् ।
नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन ॥ 45 ॥
हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये न च कुप्यति ।
युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति ॥ 46 ॥
शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम् ।
गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः ॥ 47 ॥
तमेवङ्गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।
लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ 48 ॥
वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव ।
दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः ॥ 49 ॥
बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।
देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च ॥ 50 ॥
आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ।
आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ॥ 51 ॥
स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः ।
सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः ॥ 52 ॥
तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम् ।
राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥ 53 ॥
पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ।
तं देव देवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।
हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाऽभषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ 54 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वितीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |
hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ || 1 ||
dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |
svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan || 2 ||
rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |
uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān || 3 ||
viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam |
pūrvakairmama rājendraissutavatparipālitam || 4 ||
so'hamikṣvākubhi ssarvairnarendraiḥ paripālitam |
śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 5 ||
mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |
prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ || 6 ||
idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |
pāṇḍurasyā'tapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 7 ||
prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ |
jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 8 ||
rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ |
pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 9 ||
so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |
sannikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 10 ||
anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |
purandarasamo vīrye rāmaḥ parapurañjayaḥ || 11 ||
taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |
yauvarājye niyoktā'smi prītaḥ puruṣapuṅgavam || 12 ||
anurūpassa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |
trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 13 ||
anena śreyasā sadyassaṃyojyaivamimāṃ mahīm |
gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 14 ||
yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam |
bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham || 15 ||
yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |
anyā madhyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā || 16 ||
iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam |
vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ || 17 ||
snigdho'nunādī sañjajñe tatra harṣasamīritaḥ |
janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva || 18 ||
tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |
brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadai ssaha || 19 ||
sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ |
ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 20 ||
anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |
sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcisva pārthivam || 21 ||
icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |
gajena mahatā'yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam || 22 ||
iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |
ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 23 ||
śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |
rājāna ssaṃśayo'yaṃ me kimidaṃ brūta tattvataḥ || 24 ||
kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |
bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 25 ||
te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaissaha |
bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 26 ||
guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |
priyānānandanānkṛtsnānpravakṣyāmo'dya tān śṛṇu || 27 ||
divyairguṇaiśśakrasamo rāmassatyaparākramaḥ |
ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāmpate || 28 ||
rāma ssatpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |
sākṣādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha || 29 ||
prajāsukhattve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |
buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ || 30 ||
dharmajñaḥ satyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ |
kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ || 31 ||
mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |
priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ || 32 ||
bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |
tenāsyehā'tulā kīrtiryaśastejaśca vardhate || 33 ||
devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |
samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit || 34 ||
gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |
kalyāṇābhijana ssādhuradīnātmā mahāmatiḥ || 35 ||
dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |
yadā vrajati saṅgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā || 36 ||
gatvā saumitrisahito nā'vijitya nivartate |
saṅgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā || 37 ||
paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati |
putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca || 38 ||
nikhilenānupūrvyācca pitāputrānivaurasān |
śuśrūṣante ca va śśiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ || 39 ||
iti naḥ puruṣavyāghra ssadā rāmo'bhibhāṣate |
vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ || 40 ||
utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |
satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ || 41 ||
smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ |
samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ || 42 ||
uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |
subhrūḥ āyatatāmrākṣaḥ sākṣādviṣṇuriva svayam || 43 ||
rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |
prajāpālanatattvajño na rāgopahatendriyaḥ || 44 ||
śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kinnu mahīmimām |
nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana || 45 ||
hantyeva niyamādvadhyānavadhye na ca kupyati |
yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati || 46 ||
śāntai ssarvaprajākāntaiḥ prītisañjananairnṛṇām |
guṇairviruruce rāmo dīpta ssūrya ivāṃśubhiḥ || 47 ||
tamevaṅguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |
lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 48 ||
vatsaśśreyasi jātaste diṣṭyā'sau tava rāghava |
diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ || 49 ||
balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |
devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca || 50 ||
āśaṃsate janassarvo rāṣṭre puravare tathā |
ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ || 51 ||
striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātassamāhitāḥ |
sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ || 52 ||
teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām |
rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam || 53 ||
paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam |
taṃ deva devopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |
hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudā'bhaṣektuṃ varada tvamarhasi || 54 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.