શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
અથ રામશ્ચ સીતા ચ લક્ષ્મણશ્ચ કૃતાઞ્જલિઃ ।
ઉપસઙ્ગૃહ્ય રાજાનં ચક્રુર્દીનાઃ પ્રદક્ષિણમ્ ॥ 1 ॥
તં ચાપિ સમનુજ્ઞાપ્ય ધર્મજ્ઞસ્સીતયા સહ ।
રાઘવ શ્શોકસમ્મૂઢો જનનીમભ્યવાદયત્ ॥ 2 ॥
અન્વક્ષં લક્ષ્મણો ભ્રાતુઃ કૌસલ્યાં અભ્યવાદયત્ ।
અથ માતુઃ સુમિત્રાયા જગ્રાહ ચરણૌ પુનઃ ॥ 3 ॥
તં વન્દમાનં રુદતી માતા સૌમિત્રિમબ્રવીત્ ।
હિતકામા મહાબાહું મૂધ્નર્યુપાઘ્રાય લક્ષ્મણમ્ ॥ 4 ॥
સૃષ્ટસ્ત્વં વનવાસાય સ્વનુરક્તસ્સુહૃજ્જને ।
રામે પ્રમાદં મા કાર્ષીઃ પુત્ર ભ્રાતરિ ગચ્છતિ ॥ 5 ॥
વ્યસની વા સમૃદ્ધો વા ગતિરેષ તવાનઘ ।
એષ લોકે સતાં ધર્મો યજ્જ્યેષ્ઠવશગો ભવેત્ ॥ 6 ॥
ઇદં હિ વૃત્તમુચિતં કુલસ્યાસ્ય સનાતનમ્ ।
દાનં દીક્ષા ચ યજ્ઞેષુ તનુત્યાગો મૃધેષુ ચ ॥ 7 ॥
લક્ષ્મણં ત્વેવમુક્ત્વા સા સંસિદ્ધં પ્રિયરાઘવમ્ ।
સુમિત્રા ગચ્છ ગચ્છેતિ પુનઃ પુનરુવાચ તમ્ ॥ 8 ॥
રામં દશરથં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ જનકાત્મજામ્ ।
અયોધ્યામટવીં વિધ્દિ ગચ્છ તાત યથાસુખમ્ ॥ 9 ॥
તતઃ સુમન્ત્રઃ કાકુત્સ્થં પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ ।
વિનીતો વિનયજ્ઞશ્ચ માતલિર્વાસવં યથા ॥ 10 ॥
રરથમારોહ ભદ્રં તે રાજપુત્ર મહાયશઃ ।
ક્ષિપ્રં ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ યત્ર માં રામ વક્ષ્યસિ ॥ 11 ॥
ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વસ્તવ્યાનિ વને ત્વયા ।
તાન્યુપક્રમિતવ્યાનિ યાનિ દેવ્યાસિ ચોદિતઃ ॥ 12 ॥
તં રથં સૂર્યસઙ્કાશં સીતા હૃષ્ટેન ચેતસા ।
આરુરોહ વરારોહા કૃત્વાલઙ્કારમાત્મનઃ ॥ 13 ॥
અથો જ્વલનસઙ્કાશં ચામીકરવિભૂષિતમ્ ।
તમારુરુહતુસ્તૂર્ણં ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 14 ॥
વનવાસં હિ સઙ્ખ્યાય વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ।
ભર્તારમનુગચ્છન્ત્યૈ સીતાયૈ શ્વશુરો દદૌ ॥ 15 ॥
તથૈવાયુધજાલાનિ ભ્રાતૃભ્યાં કવચાનિ ચ ।
રથોપસ્થે પ્રતિન્યસ્ય સચર્મ કઠિનં ચ તત્ ॥ 16 ॥
સીતાતૃતીયાનારૂઢાન્ દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટમચોદયત્ ।
સુમન્ત્રસ્સમ્મતાનશ્વાન્ વાયુવેગસમાન્જવે ॥ 17 ॥
પ્રતિયાતે મહારણ્યં ચિરરાત્રાય રાઘવે ।
બભૂવ નગરે મૂર્છા બલમૂર્છા જનસ્ય ચ ॥ 18 ॥
તત્સમાકુલસમ્ભ્રાન્તં મત્તસઙ્કુપિતદ્વિપમ્ ।
હયશિઞ્જિતનિર્ઘોષં પુરમાસીન્મહાસ્વનમ્ ॥ 19 ॥
તત સ્સબાલવૃદ્ધા સા પુરી પરમપીડિતા ।
રામમેવાભિદુદ્રાવ ઘર્માર્તા સલિલં યથા ॥ 20 ॥
પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતશ્ચાપિ લમ્બમાનાસ્તદુન્મુખાઃ ।
બાષ્પપૂર્ણમુખાસ્સર્વે તમૂચુર્ભૃશનિસ્વનાઃ ॥ 21 ॥
સંયચ્છ વાજિનાં રશ્મીન્ સૂત યાહિ શનૈશ્શનૈઃ ।
મુખં દ્રક્ષ્યામ રામસ્ય દુર્દર્શં નો ભવિષ્યતિ ॥ 22 ॥
આયસં હૃદયં નૂનં રામમાતુરસંશયમ્ ।
યદ્દેવગર્ભપ્રતિમે વનં યાતિ ન ભિદ્યતે ॥ 23 ॥
કૃતકૃત્યા હિ વૈદેહી છાયેવાનુગતા પતિમ્ ।
ન જહાતિ રતા ધર્મે મેરુમર્કપ્રભા યથા ॥ 24 ॥
અહો લક્ષ્મણ સિદ્ધાર્થ સ્સતતં પ્રિયવાદિનમ્ ।
ભ્રાતરં દેવસઙ્કાશં યસ્ત્વં પરિચરિષ્યસિ ॥ 25 ॥
મહત્યેષા હિ તે સિધ્દિરેષ ચાભ્યુદયો મહાન્ ।
એષ સ્વર્ગસ્ય માર્ગશ્ચ યદેનમનુગચ્છસિ ॥ 26 ॥
એવં વદન્તસ્તે સોઢું ન શેકુર્બાષ્પમાગતમ્ ।
નરાસ્તમનુગચ્છન્તઃ પ્રિયમિક્ષ્વાકુનન્દનમ્ ॥ 27 ॥
અથ રાજા વૃત સ્ત્રીભિર્દીનાભિર્દીનચેતનઃ ।
નિર્જગામ પ્રિયં પુત્રં દ્રક્ષ્યામીતિ બ્રુવન્ ગૃહાત્ ॥ 28 ॥
શુશ્રુવે ચાગ્રતઃ સ્ત્રીણાં રુદન્તીનાં મહાસ્વનઃ ।
યથા નાદઃ કરેણૂનાં બદ્ધે મહતિ કુઞ્જરે ॥ 29 ॥
પિતા હિ રાજા કાકુત્સ્થઃ શ્રીમાન્ સન્નસ્તદાઽભવત્ ।
પરિપૂર્ણઃ શશી કાલે ગ્રહેણોપપ્લુતો યથા ॥ 30 ॥
સ ચ શ્રીમાનચિન્ત્યાત્મા રામો દશરથાત્મજઃ ।
સૂતં સઞ્ચોદયામાસ ત્વરિતં વાહ્યતામિતિ ॥ 31 ॥
રામો યાહીતિ સૂતં તં તિષ્ઠેતિ સ જનસ્તદા ।
ઉભયં નાશકત્સૂતઃ કર્તુમધ્વનિ ચોદિતઃ ॥ 32 ॥
નિર્ગચ્છતિ મહાબાહૌ રામે પૌરજનાશ્રુભિઃ ।
પતિતૈરભ્યવહિતં પ્રશશામ મહીરજઃ ॥ 33 ॥
રુદિતાશ્રુપરિદ્યૂનં હાહાકૃતમચેતનમ્ ।
પ્રયાણે રાઘવસ્યાસીત્પુરં પરમપીડિતમ્ ॥ 34 ॥
સુસ્રાવ નયનૈઃ સ્ત્રીણામસ્રમાયાસસમ્ભવમ્ ।
મીનસઙ્ક્ષોભચલિતૈ સ્સલિલં પઙ્કજૈરિવ ॥ 35 ॥
દૃષ્ટ્વા તુ નૃપતિ શ્શ્રીમાનેકચિત્તગતં પુરમ્ ।
નિપપાતૈવ દુઃખેન હતમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ॥ 36 ॥
તતો હલહલાશબ્દો જજ્ઞે રામસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।
નરાણાં પ્રેક્ષ્ય રાજાનં સીદન્તં ભૃશદુઃખિતમ્ ॥ 37 ॥
હા રામેતિ જનાઃ કેચિદ્રામમાતેતિ ચાપરે ।
અન્તઃપુરં સમૃદ્ધં ચ ક્રોશન્તઃ પર્યદેવયન્ ॥ 38 ॥
અન્વીક્ષમાણો રામસ્તુ વિષણ્ણં ભ્રાન્તચેતસમ્ ।
રાજાનં માતરં ચૈવ દદર્શાનુગતૌ પથિ ॥ 39 ॥
સ બદ્ધ ઇવ પાશેન કિશોરો માતરં યથા ।
ધર્મપાશેન સઙ્ક્ષિપ્તઃ પ્રકાશં નાભ્યુદૈક્ષત ॥ 40 ॥
પદાતિનૌ ચ યાનાર્હાવદુઃખાર્હૌ સુખોચિતૌ ।
દૃષ્ટ્વા સઞ્ચોદયામાસ શીઘ્રં યાહીતિ સારથિમ્ ॥ 41 ॥
ન હિ તત્પુરુષવ્યાઘ્રો દુઃખદં દર્શનં પિતુઃ ।
માતુશ્ચ સહિતું શક્તસ્તોત્રાર્દિત ઇવ દ્વિપઃ ॥ 42 ॥
પ્રત્યગારમિવાયાન્તી વત્સલા વત્સકારણાત્ ।
બદ્ધવત્સા યથા ધેનૂ રામમાતાભ્યધાવત ॥ 43 ॥
તથા રુદન્તીં કૌસલ્યાં રથં તમનુધાવતીમ્ ।
ક્રોશન્તીં રામ રામેતિ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ ॥ 44 ॥
રામલક્ષ્મણસીતાર્થં સ્રવન્તીં વારિ નેત્રજમ્ ।
અસકૃત્પ્રૈક્ષત તદા નૃત્યન્તીમિવ માતરમ્ ॥ 45 ॥
તિષ્ઠેતિ રાજા ચુક્રોશ યાહિ યાહીતિ રાઘવઃ ।
સુમન્ત્રસ્ય બભૂવાત્મા ચક્રયોરિવ ચાન્તરા ॥ 46 ॥
નાશ્રૌષમિતિ રાજાનમુપાલબ્ધોઽપિ વક્ષ્યસિ ।
ચિરં દુઃખસ્ય પાપિષ્ઠમિતિ રામસ્તમબ્રવીત્ ॥ 47 ॥
રામસ્ય સ વચઃ કુર્વન્નનુજ્ઞાપ્ય ચ તં જનમ્ ।
વ્રજતોઽપિ હયાન્ શીઘ્રં ચોદયામાસ સારથિઃ ॥ 48 ॥
ન્યવર્તત જનો રાજ્ઞો રામં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્ ।
મનસાપ્યશ્રુવેગૈશ્ચ ન ન્યવર્તત માનુષમ્ ॥ 49 ॥
યમિચ્છેત્પુનરાયાન્તં નૈનં દૂરમનુવ્રજેત્ ।
ઇત્યમાત્યા મહારાજમૂચુર્દશરથં વચઃ ॥ 50 ॥
તેષાં વચઃ સર્વગુણોપપન્નં પ્રસ્વિન્નગાત્રઃ પ્રવિષણ્ણરૂપઃ ।
નિશમ્ય રાજા કૃપણઃ સભાર્યો વ્યવસ્થિતસ્તં સુતમીક્ષમાણઃ ॥ 51 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |
rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||
rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||
taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||
atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||
vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||
sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |
sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||
pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||
tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||
tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||
aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||
mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||
atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||
pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||
rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |
ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||
ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||
dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चत्वारिंशस्सर्गः ।
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ 1 ॥
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह ।
राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ 2 ॥
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यां अभ्यवादयत् ।
अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ 3 ॥
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् ।
हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ 4 ॥
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने ।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ 5 ॥
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ 6 ॥
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् ।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च ॥ 7 ॥
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम् ।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 8 ॥
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।
अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम् ॥ 9 ॥
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ 10 ॥
ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि ॥ 11 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः ॥ 12 ॥
तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा ।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः ॥ 13 ॥
अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम् ।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 14 ॥
वनवासं हि सङ्ख्याय वासांस्याभरणानि च ।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ 15 ॥
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च ।
रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत् ॥ 16 ॥
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत् ।
सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे ॥ 17 ॥
प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे ।
बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च ॥ 18 ॥
तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम् ।
हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ 19 ॥
तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता ।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा ॥ 20 ॥
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः ।
बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः ॥ 21 ॥
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः ।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ 22 ॥
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् ।
यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ 23 ॥
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ 24 ॥
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम् ।
भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ 25 ॥
महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान् ।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ 26 ॥
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ।
नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ 27 ॥
अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ 28 ॥
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः ।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ 29 ॥
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत् ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ 30 ॥
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः ।
सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ 31 ॥
रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा ।
उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ 32 ॥
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः ।
पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः ॥ 33 ॥
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम् ।
प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम् ॥ 34 ॥
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम् ।
मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव ॥ 35 ॥
दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम् ।
निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः ॥ 36 ॥
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ 37 ॥
हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे ।
अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन् ॥ 38 ॥
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम् ।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ 39 ॥
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा ।
धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ 40 ॥
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ ।
दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ 41 ॥
न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः ।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ 42 ॥
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात् ।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ 43 ॥
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् ।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ 44 ॥
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम् ।
असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ 45 ॥
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः ।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ 46 ॥
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि ।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ 47 ॥
रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् ।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ 48 ॥
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम् ॥ 49 ॥
यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत् ।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ 50 ॥
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः ।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ 51 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |
rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||
rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||
taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||
atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||
vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||
sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |
sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||
pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||
tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||
tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||
aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||
mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||
atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||
pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||
rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |
ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||
ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||
dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.