ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଅଥ ରାମଶ୍ଚ ସୀତା ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ।
ଉପସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ରାଜାନଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦୀନାଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥ 1 ॥
ତଂ ଚାପି ସମନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ସୀତଯା ସହ ।
ରାଘଵ ଶ୍ଶୋକସମ୍ମୂଢୋ ଜନନୀମଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ॥ 2 ॥
ଅନ୍ଵକ୍ଷଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭ୍ରାତୁଃ କୌସଲ୍ଯାଂ ଅଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ।
ଅଥ ମାତୁଃ ସୁମିତ୍ରାଯା ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ପୁନଃ ॥ 3 ॥
ତଂ ଵନ୍ଦମାନଂ ରୁଦତୀ ମାତା ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ହିତକାମା ମହାବାହୁଂ ମୂଧ୍ନର୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥ 4 ॥
ସୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଂ ଵନଵାସାଯ ସ୍ଵନୁରକ୍ତସ୍ସୁହୃଜ୍ଜନେ ।
ରାମେ ପ୍ରମାଦଂ ମା କାର୍ଷୀଃ ପୁତ୍ର ଭ୍ରାତରି ଗଚ୍ଛତି ॥ 5 ॥
ଵ୍ଯସନୀ ଵା ସମୃଦ୍ଧୋ ଵା ଗତିରେଷ ତଵାନଘ ।
ଏଷ ଲୋକେ ସତାଂ ଧର୍ମୋ ଯଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠଵଶଗୋ ଭଵେତ୍ ॥ 6 ॥
ଇଦଂ ହି ଵୃତ୍ତମୁଚିତଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ସନାତନମ୍ ।
ଦାନଂ ଦୀକ୍ଷା ଚ ଯଜ୍ଞେଷୁ ତନୁତ୍ଯାଗୋ ମୃଧେଷୁ ଚ ॥ 7 ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତ୍ଵେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସା ସଂସିଦ୍ଧଂ ପ୍ରିଯରାଘଵମ୍ ।
ସୁମିତ୍ରା ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛେତି ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚ ତମ୍ ॥ 8 ॥
ରାମଂ ଦଶରଥଂ ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ ।
ଅଯୋଧ୍ଯାମଟଵୀଂ ଵିଧ୍ଦି ଗଚ୍ଛ ତାତ ଯଥାସୁଖମ୍ ॥ 9 ॥
ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଵିନୀତୋ ଵିନଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ମାତଲିର୍ଵାସଵଂ ଯଥା ॥ 10 ॥
ରରଥମାରୋହ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରାଜପୁତ୍ର ମହାଯଶଃ ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମି ଯତ୍ର ମାଂ ରାମ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ॥ 11 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଵସ୍ତଵ୍ଯାନି ଵନେ ତ୍ଵଯା ।
ତାନ୍ଯୁପକ୍ରମିତଵ୍ଯାନି ଯାନି ଦେଵ୍ଯାସି ଚୋଦିତଃ ॥ 12 ॥
ତଂ ରଥଂ ସୂର୍ଯସଙ୍କାଶଂ ସୀତା ହୃଷ୍ଟେନ ଚେତସା ।
ଆରୁରୋହ ଵରାରୋହା କୃତ୍ଵାଲଙ୍କାରମାତ୍ମନଃ ॥ 13 ॥
ଅଥୋ ଜ୍ଵଲନସଙ୍କାଶଂ ଚାମୀକରଵିଭୂଷିତମ୍ ।
ତମାରୁରୁହତୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥ 14 ॥
ଵନଵାସଂ ହି ସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵାସାଂସ୍ଯାଭରଣାନି ଚ ।
ଭର୍ତାରମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୈ ସୀତାଯୈ ଶ୍ଵଶୁରୋ ଦଦୌ ॥ 15 ॥
ତଥୈଵାଯୁଧଜାଲାନି ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ କଵଚାନି ଚ ।
ରଥୋପସ୍ଥେ ପ୍ରତିନ୍ଯସ୍ଯ ସଚର୍ମ କଠିନଂ ଚ ତତ୍ ॥ 16 ॥
ସୀତାତୃତୀଯାନାରୂଢାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟମଚୋଦଯତ୍ ।
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ସମ୍ମତାନଶ୍ଵାନ୍ ଵାଯୁଵେଗସମାନ୍ଜଵେ ॥ 17 ॥
ପ୍ରତିଯାତେ ମହାରଣ୍ଯଂ ଚିରରାତ୍ରାଯ ରାଘଵେ ।
ବଭୂଵ ନଗରେ ମୂର୍ଛା ବଲମୂର୍ଛା ଜନସ୍ଯ ଚ ॥ 18 ॥
ତତ୍ସମାକୁଲସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଂ ମତ୍ତସଙ୍କୁପିତଦ୍ଵିପମ୍ ।
ହଯଶିଞ୍ଜିତନିର୍ଘୋଷଂ ପୁରମାସୀନ୍ମହାସ୍ଵନମ୍ ॥ 19 ॥
ତତ ସ୍ସବାଲଵୃଦ୍ଧା ସା ପୁରୀ ପରମପୀଡିତା ।
ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଘର୍ମାର୍ତା ସଲିଲଂ ଯଥା ॥ 20 ॥
ପାର୍ଶ୍ଵତଃ ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାପି ଲମ୍ବମାନାସ୍ତଦୁନ୍ମୁଖାଃ ।
ବାଷ୍ପପୂର୍ଣମୁଖାସ୍ସର୍ଵେ ତମୂଚୁର୍ଭୃଶନିସ୍ଵନାଃ ॥ 21 ॥
ସଂଯଚ୍ଛ ଵାଜିନାଂ ରଶ୍ମୀନ୍ ସୂତ ଯାହି ଶନୈଶ୍ଶନୈଃ ।
ମୁଖଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ ରାମସ୍ଯ ଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 22 ॥
ଆଯସଂ ହୃଦଯଂ ନୂନଂ ରାମମାତୁରସଂଶଯମ୍ ।
ଯଦ୍ଦେଵଗର୍ଭପ୍ରତିମେ ଵନଂ ଯାତି ନ ଭିଦ୍ଯତେ ॥ 23 ॥
କୃତକୃତ୍ଯା ହି ଵୈଦେହୀ ଛାଯେଵାନୁଗତା ପତିମ୍ ।
ନ ଜହାତି ରତା ଧର୍ମେ ମେରୁମର୍କପ୍ରଭା ଯଥା ॥ 24 ॥
ଅହୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ସ୍ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍ ।
ଭ୍ରାତରଂ ଦେଵସଙ୍କାଶଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରିଚରିଷ୍ଯସି ॥ 25 ॥
ମହତ୍ଯେଷା ହି ତେ ସିଧ୍ଦିରେଷ ଚାଭ୍ଯୁଦଯୋ ମହାନ୍ ।
ଏଷ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ମାର୍ଗଶ୍ଚ ଯଦେନମନୁଗଚ୍ଛସି ॥ 26 ॥
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତସ୍ତେ ସୋଢୁଂ ନ ଶେକୁର୍ବାଷ୍ପମାଗତମ୍ ।
ନରାସ୍ତମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତଃ ପ୍ରିଯମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନମ୍ ॥ 27 ॥
ଅଥ ରାଜା ଵୃତ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଦୀନାଭିର୍ଦୀନଚେତନଃ ।
ନିର୍ଜଗାମ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମୀତି ବ୍ରୁଵନ୍ ଗୃହାତ୍ ॥ 28 ॥
ଶୁଶ୍ରୁଵେ ଚାଗ୍ରତଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୁଦନ୍ତୀନାଂ ମହାସ୍ଵନଃ ।
ଯଥା ନାଦଃ କରେଣୂନାଂ ବଦ୍ଧେ ମହତି କୁଞ୍ଜରେ ॥ 29 ॥
ପିତା ହି ରାଜା କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସନ୍ନସ୍ତଦାଽଭଵତ୍ ।
ପରିପୂର୍ଣଃ ଶଶୀ କାଲେ ଗ୍ରହେଣୋପପ୍ଲୁତୋ ଯଥା ॥ 30 ॥
ସ ଚ ଶ୍ରୀମାନଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ।
ସୂତଂ ସଞ୍ଚୋଦଯାମାସ ତ୍ଵରିତଂ ଵାହ୍ଯତାମିତି ॥ 31 ॥
ରାମୋ ଯାହୀତି ସୂତଂ ତଂ ତିଷ୍ଠେତି ସ ଜନସ୍ତଦା ।
ଉଭଯଂ ନାଶକତ୍ସୂତଃ କର୍ତୁମଧ୍ଵନି ଚୋଦିତଃ ॥ 32 ॥
ନିର୍ଗଚ୍ଛତି ମହାବାହୌ ରାମେ ପୌରଜନାଶ୍ରୁଭିଃ ।
ପତିତୈରଭ୍ଯଵହିତଂ ପ୍ରଶଶାମ ମହୀରଜଃ ॥ 33 ॥
ରୁଦିତାଶ୍ରୁପରିଦ୍ଯୂନଂ ହାହାକୃତମଚେତନମ୍ ।
ପ୍ରଯାଣେ ରାଘଵସ୍ଯାସୀତ୍ପୁରଂ ପରମପୀଡିତମ୍ ॥ 34 ॥
ସୁସ୍ରାଵ ନଯନୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମସ୍ରମାଯାସସମ୍ଭଵମ୍ ।
ମୀନସଙ୍କ୍ଷୋଭଚଲିତୈ ସ୍ସଲିଲଂ ପଙ୍କଜୈରିଵ ॥ 35 ॥
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ନୃପତି ଶ୍ଶ୍ରୀମାନେକଚିତ୍ତଗତଂ ପୁରମ୍ ।
ନିପପାତୈଵ ଦୁଃଖେନ ହତମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ ॥ 36 ॥
ତତୋ ହଲହଲାଶବ୍ଦୋ ଜଜ୍ଞେ ରାମସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ ।
ନରାଣାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନଂ ସୀଦନ୍ତଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତମ୍ ॥ 37 ॥
ହା ରାମେତି ଜନାଃ କେଚିଦ୍ରାମମାତେତି ଚାପରେ ।
ଅନ୍ତଃପୁରଂ ସମୃଦ୍ଧଂ ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍ ॥ 38 ॥
ଅନ୍ଵୀକ୍ଷମାଣୋ ରାମସ୍ତୁ ଵିଷଣ୍ଣଂ ଭ୍ରାନ୍ତଚେତସମ୍ ।
ରାଜାନଂ ମାତରଂ ଚୈଵ ଦଦର୍ଶାନୁଗତୌ ପଥି ॥ 39 ॥
ସ ବଦ୍ଧ ଇଵ ପାଶେନ କିଶୋରୋ ମାତରଂ ଯଥା ।
ଧର୍ମପାଶେନ ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ତଃ ପ୍ରକାଶଂ ନାଭ୍ଯୁଦୈକ୍ଷତ ॥ 40 ॥
ପଦାତିନୌ ଚ ଯାନାର୍ହାଵଦୁଃଖାର୍ହୌ ସୁଖୋଚିତୌ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଞ୍ଚୋଦଯାମାସ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାହୀତି ସାରଥିମ୍ ॥ 41 ॥
ନ ହି ତତ୍ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦୁଃଖଦଂ ଦର୍ଶନଂ ପିତୁଃ ।
ମାତୁଶ୍ଚ ସହିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ତୋତ୍ରାର୍ଦିତ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ ॥ 42 ॥
ପ୍ରତ୍ଯଗାରମିଵାଯାନ୍ତୀ ଵତ୍ସଲା ଵତ୍ସକାରଣାତ୍ ।
ବଦ୍ଧଵତ୍ସା ଯଥା ଧେନୂ ରାମମାତାଭ୍ଯଧାଵତ ॥ 43 ॥
ତଥା ରୁଦନ୍ତୀଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ରଥଂ ତମନୁଧାଵତୀମ୍ ।
କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ରାମ ରାମେତି ହା ସୀତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେତି ଚ ॥ 44 ॥
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସୀତାର୍ଥଂ ସ୍ରଵନ୍ତୀଂ ଵାରି ନେତ୍ରଜମ୍ ।
ଅସକୃତ୍ପ୍ରୈକ୍ଷତ ତଦା ନୃତ୍ଯନ୍ତୀମିଵ ମାତରମ୍ ॥ 45 ॥
ତିଷ୍ଠେତି ରାଜା ଚୁକ୍ରୋଶ ଯାହି ଯାହୀତି ରାଘଵଃ ।
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵାତ୍ମା ଚକ୍ରଯୋରିଵ ଚାନ୍ତରା ॥ 46 ॥
ନାଶ୍ରୌଷମିତି ରାଜାନମୁପାଲବ୍ଧୋଽପି ଵକ୍ଷ୍ଯସି ।
ଚିରଂ ଦୁଃଖସ୍ଯ ପାପିଷ୍ଠମିତି ରାମସ୍ତମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 47 ॥
ରାମସ୍ଯ ସ ଵଚଃ କୁର୍ଵନ୍ନନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଚ ତଂ ଜନମ୍ ।
ଵ୍ରଜତୋଽପି ହଯାନ୍ ଶୀଘ୍ରଂ ଚୋଦଯାମାସ ସାରଥିଃ ॥ 48 ॥
ନ୍ଯଵର୍ତତ ଜନୋ ରାଜ୍ଞୋ ରାମଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ।
ମନସାପ୍ଯଶ୍ରୁଵେଗୈଶ୍ଚ ନ ନ୍ଯଵର୍ତତ ମାନୁଷମ୍ ॥ 49 ॥
ଯମିଚ୍ଛେତ୍ପୁନରାଯାନ୍ତଂ ନୈନଂ ଦୂରମନୁଵ୍ରଜେତ୍ ।
ଇତ୍ଯମାତ୍ଯା ମହାରାଜମୂଚୁର୍ଦଶରଥଂ ଵଚଃ ॥ 50 ॥
ତେଷାଂ ଵଚଃ ସର୍ଵଗୁଣୋପପନ୍ନଂ ପ୍ରସ୍ଵିନ୍ନଗାତ୍ରଃ ପ୍ରଵିଷଣ୍ଣରୂପଃ ।
ନିଶମ୍ଯ ରାଜା କୃପଣଃ ସଭାର୍ଯୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତସ୍ତଂ ସୁତମୀକ୍ଷମାଣଃ ॥ 51 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |
rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||
rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||
taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||
atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||
vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||
sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |
sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||
pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||
tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||
tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||
aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||
mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||
atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||
pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||
rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |
ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||
ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||
dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चत्वारिंशस्सर्गः ।
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ 1 ॥
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह ।
राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ 2 ॥
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यां अभ्यवादयत् ।
अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ 3 ॥
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् ।
हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ 4 ॥
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने ।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ 5 ॥
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ 6 ॥
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् ।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च ॥ 7 ॥
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम् ।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 8 ॥
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।
अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम् ॥ 9 ॥
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ 10 ॥
ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि ॥ 11 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः ॥ 12 ॥
तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा ।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः ॥ 13 ॥
अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम् ।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 14 ॥
वनवासं हि सङ्ख्याय वासांस्याभरणानि च ।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ 15 ॥
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च ।
रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत् ॥ 16 ॥
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत् ।
सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे ॥ 17 ॥
प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे ।
बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च ॥ 18 ॥
तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम् ।
हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ 19 ॥
तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता ।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा ॥ 20 ॥
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः ।
बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः ॥ 21 ॥
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः ।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ 22 ॥
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् ।
यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ 23 ॥
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ 24 ॥
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम् ।
भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ 25 ॥
महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान् ।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ 26 ॥
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ।
नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ 27 ॥
अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ 28 ॥
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः ।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ 29 ॥
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत् ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ 30 ॥
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः ।
सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ 31 ॥
रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा ।
उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ 32 ॥
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः ।
पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः ॥ 33 ॥
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम् ।
प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम् ॥ 34 ॥
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम् ।
मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव ॥ 35 ॥
दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम् ।
निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः ॥ 36 ॥
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ 37 ॥
हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे ।
अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन् ॥ 38 ॥
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम् ।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ 39 ॥
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा ।
धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ 40 ॥
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ ।
दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ 41 ॥
न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः ।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ 42 ॥
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात् ।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ 43 ॥
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् ।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ 44 ॥
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम् ।
असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ 45 ॥
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः ।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ 46 ॥
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि ।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ 47 ॥
रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् ।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ 48 ॥
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम् ॥ 49 ॥
यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत् ।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ 50 ॥
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः ।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ 51 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |
rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||
rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||
taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||
atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||
vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||
sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |
sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||
pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||
tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||
tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||
aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||
mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||
atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||
pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||
rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |
ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||
ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||
dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.