📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
2.40 ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡ - ଚତ୍ଵାରିଂଶ ସର୍ଗଃ
2.40 Ayodhyakanda - Chatvarimsha Sargah
Valmiki Oriya
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଅଥ ରାମଶ୍ଚ ସୀତା ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଶ୍ଚ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ ।
ଉପସଙ୍ଗୃହ୍ଯ ରାଜାନଂ ଚକ୍ରୁର୍ଦୀନାଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ॥ 1 ॥
ତଂ ଚାପି ସମନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ସୀତଯା ସହ ।
ରାଘଵ ଶ୍ଶୋକସମ୍ମୂଢୋ ଜନନୀମଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ॥ 2 ॥
ଅନ୍ଵକ୍ଷଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଭ୍ରାତୁଃ କୌସଲ୍ଯାଂ ଅଭ୍ଯଵାଦଯତ୍ ।
ଅଥ ମାତୁଃ ସୁମିତ୍ରାଯା ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ପୁନଃ ॥ 3 ॥
ତଂ ଵନ୍ଦମାନଂ ରୁଦତୀ ମାତା ସୌମିତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ହିତକାମା ମହାବାହୁଂ ମୂଧ୍ନର୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍ ॥ 4 ॥
ସୃଷ୍ଟସ୍ତ୍ଵଂ ଵନଵାସାଯ ସ୍ଵନୁରକ୍ତସ୍ସୁହୃଜ୍ଜନେ ।
ରାମେ ପ୍ରମାଦଂ ମା କାର୍ଷୀଃ ପୁତ୍ର ଭ୍ରାତରି ଗଚ୍ଛତି ॥ 5 ॥
ଵ୍ଯସନୀ ଵା ସମୃଦ୍ଧୋ ଵା ଗତିରେଷ ତଵାନଘ ।
ଏଷ ଲୋକେ ସତାଂ ଧର୍ମୋ ଯଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠଵଶଗୋ ଭଵେତ୍ ॥ 6 ॥
ଇଦଂ ହି ଵୃତ୍ତମୁଚିତଂ କୁଲସ୍ଯାସ୍ଯ ସନାତନମ୍ ।
ଦାନଂ ଦୀକ୍ଷା ଚ ଯଜ୍ଞେଷୁ ତନୁତ୍ଯାଗୋ ମୃଧେଷୁ ଚ ॥ 7 ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ତ୍ଵେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସା ସଂସିଦ୍ଧଂ ପ୍ରିଯରାଘଵମ୍ ।
ସୁମିତ୍ରା ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛେତି ପୁନଃ ପୁନରୁଵାଚ ତମ୍ ॥ 8 ॥
ରାମଂ ଦଶରଥଂ ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ଵିଦ୍ଧି ଜନକାତ୍ମଜାମ୍ ।
ଅଯୋଧ୍ଯାମଟଵୀଂ ଵିଧ୍ଦି ଗଚ୍ଛ ତାତ ଯଥାସୁଖମ୍ ॥ 9 ॥
ତତଃ ସୁମନ୍ତ୍ରଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଵିନୀତୋ ଵିନଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ମାତଲିର୍ଵାସଵଂ ଯଥା ॥ 10 ॥
ରରଥମାରୋହ ଭଦ୍ରଂ ତେ ରାଜପୁତ୍ର ମହାଯଶଃ ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରାପଯିଷ୍ଯାମି ଯତ୍ର ମାଂ ରାମ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ॥ 11 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ଵସ୍ତଵ୍ଯାନି ଵନେ ତ୍ଵଯା ।
ତାନ୍ଯୁପକ୍ରମିତଵ୍ଯାନି ଯାନି ଦେଵ୍ଯାସି ଚୋଦିତଃ ॥ 12 ॥
ତଂ ରଥଂ ସୂର୍ଯସଙ୍କାଶଂ ସୀତା ହୃଷ୍ଟେନ ଚେତସା ।
ଆରୁରୋହ ଵରାରୋହା କୃତ୍ଵାଲଙ୍କାରମାତ୍ମନଃ ॥ 13 ॥
ଅଥୋ ଜ୍ଵଲନସଙ୍କାଶଂ ଚାମୀକରଵିଭୂଷିତମ୍ ।
ତମାରୁରୁହତୁସ୍ତୂର୍ଣଂ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ॥ 14 ॥
ଵନଵାସଂ ହି ସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵାସାଂସ୍ଯାଭରଣାନି ଚ ।
ଭର୍ତାରମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୈ ସୀତାଯୈ ଶ୍ଵଶୁରୋ ଦଦୌ ॥ 15 ॥
ତଥୈଵାଯୁଧଜାଲାନି ଭ୍ରାତୃଭ୍ଯାଂ କଵଚାନି ଚ ।
ରଥୋପସ୍ଥେ ପ୍ରତିନ୍ଯସ୍ଯ ସଚର୍ମ କଠିନଂ ଚ ତତ୍ ॥ 16 ॥
ସୀତାତୃତୀଯାନାରୂଢାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟମଚୋଦଯତ୍ ।
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ସମ୍ମତାନଶ୍ଵାନ୍ ଵାଯୁଵେଗସମାନ୍ଜଵେ ॥ 17 ॥
ପ୍ରତିଯାତେ ମହାରଣ୍ଯଂ ଚିରରାତ୍ରାଯ ରାଘଵେ ।
ବଭୂଵ ନଗରେ ମୂର୍ଛା ବଲମୂର୍ଛା ଜନସ୍ଯ ଚ ॥ 18 ॥
ତତ୍ସମାକୁଲସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଂ ମତ୍ତସଙ୍କୁପିତଦ୍ଵିପମ୍ ।
ହଯଶିଞ୍ଜିତନିର୍ଘୋଷଂ ପୁରମାସୀନ୍ମହାସ୍ଵନମ୍ ॥ 19 ॥
ତତ ସ୍ସବାଲଵୃଦ୍ଧା ସା ପୁରୀ ପରମପୀଡିତା ।
ରାମମେଵାଭିଦୁଦ୍ରାଵ ଘର୍ମାର୍ତା ସଲିଲଂ ଯଥା ॥ 20 ॥
ପାର୍ଶ୍ଵତଃ ପୃଷ୍ଠତଶ୍ଚାପି ଲମ୍ବମାନାସ୍ତଦୁନ୍ମୁଖାଃ ।
ବାଷ୍ପପୂର୍ଣମୁଖାସ୍ସର୍ଵେ ତମୂଚୁର୍ଭୃଶନିସ୍ଵନାଃ ॥ 21 ॥
ସଂଯଚ୍ଛ ଵାଜିନାଂ ରଶ୍ମୀନ୍ ସୂତ ଯାହି ଶନୈଶ୍ଶନୈଃ ।
ମୁଖଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ ରାମସ୍ଯ ଦୁର୍ଦର୍ଶଂ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 22 ॥
ଆଯସଂ ହୃଦଯଂ ନୂନଂ ରାମମାତୁରସଂଶଯମ୍ ।
ଯଦ୍ଦେଵଗର୍ଭପ୍ରତିମେ ଵନଂ ଯାତି ନ ଭିଦ୍ଯତେ ॥ 23 ॥
କୃତକୃତ୍ଯା ହି ଵୈଦେହୀ ଛାଯେଵାନୁଗତା ପତିମ୍ ।
ନ ଜହାତି ରତା ଧର୍ମେ ମେରୁମର୍କପ୍ରଭା ଯଥା ॥ 24 ॥
ଅହୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ସ୍ସତତଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍ ।
ଭ୍ରାତରଂ ଦେଵସଙ୍କାଶଂ ଯସ୍ତ୍ଵଂ ପରିଚରିଷ୍ଯସି ॥ 25 ॥
ମହତ୍ଯେଷା ହି ତେ ସିଧ୍ଦିରେଷ ଚାଭ୍ଯୁଦଯୋ ମହାନ୍ ।
ଏଷ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ମାର୍ଗଶ୍ଚ ଯଦେନମନୁଗଚ୍ଛସି ॥ 26 ॥
ଏଵଂ ଵଦନ୍ତସ୍ତେ ସୋଢୁଂ ନ ଶେକୁର୍ବାଷ୍ପମାଗତମ୍ ।
ନରାସ୍ତମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତଃ ପ୍ରିଯମିକ୍ଷ୍ଵାକୁନନ୍ଦନମ୍ ॥ 27 ॥
ଅଥ ରାଜା ଵୃତ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଦୀନାଭିର୍ଦୀନଚେତନଃ ।
ନିର୍ଜଗାମ ପ୍ରିଯଂ ପୁତ୍ରଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମୀତି ବ୍ରୁଵନ୍ ଗୃହାତ୍ ॥ 28 ॥
ଶୁଶ୍ରୁଵେ ଚାଗ୍ରତଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୁଦନ୍ତୀନାଂ ମହାସ୍ଵନଃ ।
ଯଥା ନାଦଃ କରେଣୂନାଂ ବଦ୍ଧେ ମହତି କୁଞ୍ଜରେ ॥ 29 ॥
ପିତା ହି ରାଜା କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସନ୍ନସ୍ତଦାଽଭଵତ୍ ।
ପରିପୂର୍ଣଃ ଶଶୀ କାଲେ ଗ୍ରହେଣୋପପ୍ଲୁତୋ ଯଥା ॥ 30 ॥
ସ ଚ ଶ୍ରୀମାନଚିନ୍ତ୍ଯାତ୍ମା ରାମୋ ଦଶରଥାତ୍ମଜଃ ।
ସୂତଂ ସଞ୍ଚୋଦଯାମାସ ତ୍ଵରିତଂ ଵାହ୍ଯତାମିତି ॥ 31 ॥
ରାମୋ ଯାହୀତି ସୂତଂ ତଂ ତିଷ୍ଠେତି ସ ଜନସ୍ତଦା ।
ଉଭଯଂ ନାଶକତ୍ସୂତଃ କର୍ତୁମଧ୍ଵନି ଚୋଦିତଃ ॥ 32 ॥
ନିର୍ଗଚ୍ଛତି ମହାବାହୌ ରାମେ ପୌରଜନାଶ୍ରୁଭିଃ ।
ପତିତୈରଭ୍ଯଵହିତଂ ପ୍ରଶଶାମ ମହୀରଜଃ ॥ 33 ॥
ରୁଦିତାଶ୍ରୁପରିଦ୍ଯୂନଂ ହାହାକୃତମଚେତନମ୍ ।
ପ୍ରଯାଣେ ରାଘଵସ୍ଯାସୀତ୍ପୁରଂ ପରମପୀଡିତମ୍ ॥ 34 ॥
ସୁସ୍ରାଵ ନଯନୈଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାମସ୍ରମାଯାସସମ୍ଭଵମ୍ ।
ମୀନସଙ୍କ୍ଷୋଭଚଲିତୈ ସ୍ସଲିଲଂ ପଙ୍କଜୈରିଵ ॥ 35 ॥
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ନୃପତି ଶ୍ଶ୍ରୀମାନେକଚିତ୍ତଗତଂ ପୁରମ୍ ।
ନିପପାତୈଵ ଦୁଃଖେନ ହତମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ ॥ 36 ॥
ତତୋ ହଲହଲାଶବ୍ଦୋ ଜଜ୍ଞେ ରାମସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ ।
ନରାଣାଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜାନଂ ସୀଦନ୍ତଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତମ୍ ॥ 37 ॥
ହା ରାମେତି ଜନାଃ କେଚିଦ୍ରାମମାତେତି ଚାପରେ ।
ଅନ୍ତଃପୁରଂ ସମୃଦ୍ଧଂ ଚ କ୍ରୋଶନ୍ତଃ ପର୍ଯଦେଵଯନ୍ ॥ 38 ॥
ଅନ୍ଵୀକ୍ଷମାଣୋ ରାମସ୍ତୁ ଵିଷଣ୍ଣଂ ଭ୍ରାନ୍ତଚେତସମ୍ ।
ରାଜାନଂ ମାତରଂ ଚୈଵ ଦଦର୍ଶାନୁଗତୌ ପଥି ॥ 39 ॥
ସ ବଦ୍ଧ ଇଵ ପାଶେନ କିଶୋରୋ ମାତରଂ ଯଥା ।
ଧର୍ମପାଶେନ ସଙ୍କ୍ଷିପ୍ତଃ ପ୍ରକାଶଂ ନାଭ୍ଯୁଦୈକ୍ଷତ ॥ 40 ॥
ପଦାତିନୌ ଚ ଯାନାର୍ହାଵଦୁଃଖାର୍ହୌ ସୁଖୋଚିତୌ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଞ୍ଚୋଦଯାମାସ ଶୀଘ୍ରଂ ଯାହୀତି ସାରଥିମ୍ ॥ 41 ॥
ନ ହି ତତ୍ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ଦୁଃଖଦଂ ଦର୍ଶନଂ ପିତୁଃ ।
ମାତୁଶ୍ଚ ସହିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ତୋତ୍ରାର୍ଦିତ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ ॥ 42 ॥
ପ୍ରତ୍ଯଗାରମିଵାଯାନ୍ତୀ ଵତ୍ସଲା ଵତ୍ସକାରଣାତ୍ ।
ବଦ୍ଧଵତ୍ସା ଯଥା ଧେନୂ ରାମମାତାଭ୍ଯଧାଵତ ॥ 43 ॥
ତଥା ରୁଦନ୍ତୀଂ କୌସଲ୍ଯାଂ ରଥଂ ତମନୁଧାଵତୀମ୍ ।
କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ରାମ ରାମେତି ହା ସୀତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣେତି ଚ ॥ 44 ॥
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣସୀତାର୍ଥଂ ସ୍ରଵନ୍ତୀଂ ଵାରି ନେତ୍ରଜମ୍ ।
ଅସକୃତ୍ପ୍ରୈକ୍ଷତ ତଦା ନୃତ୍ଯନ୍ତୀମିଵ ମାତରମ୍ ॥ 45 ॥
ତିଷ୍ଠେତି ରାଜା ଚୁକ୍ରୋଶ ଯାହି ଯାହୀତି ରାଘଵଃ ।
ସୁମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵାତ୍ମା ଚକ୍ରଯୋରିଵ ଚାନ୍ତରା ॥ 46 ॥
ନାଶ୍ରୌଷମିତି ରାଜାନମୁପାଲବ୍ଧୋଽପି ଵକ୍ଷ୍ଯସି ।
ଚିରଂ ଦୁଃଖସ୍ଯ ପାପିଷ୍ଠମିତି ରାମସ୍ତମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 47 ॥
ରାମସ୍ଯ ସ ଵଚଃ କୁର୍ଵନ୍ନନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ଚ ତଂ ଜନମ୍ ।
ଵ୍ରଜତୋଽପି ହଯାନ୍ ଶୀଘ୍ରଂ ଚୋଦଯାମାସ ସାରଥିଃ ॥ 48 ॥
ନ୍ଯଵର୍ତତ ଜନୋ ରାଜ୍ଞୋ ରାମଂ କୃତ୍ଵା ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ।
ମନସାପ୍ଯଶ୍ରୁଵେଗୈଶ୍ଚ ନ ନ୍ଯଵର୍ତତ ମାନୁଷମ୍ ॥ 49 ॥
ଯମିଚ୍ଛେତ୍ପୁନରାଯାନ୍ତଂ ନୈନଂ ଦୂରମନୁଵ୍ରଜେତ୍ ।
ଇତ୍ଯମାତ୍ଯା ମହାରାଜମୂଚୁର୍ଦଶରଥଂ ଵଚଃ ॥ 50 ॥
ତେଷାଂ ଵଚଃ ସର୍ଵଗୁଣୋପପନ୍ନଂ ପ୍ରସ୍ଵିନ୍ନଗାତ୍ରଃ ପ୍ରଵିଷଣ୍ଣରୂପଃ ।
ନିଶମ୍ଯ ରାଜା କୃପଣଃ ସଭାର୍ଯୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତସ୍ତଂ ସୁତମୀକ୍ଷମାଣଃ ॥ 51 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |
rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||
rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||
taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||
atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||
vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||
sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |
sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||
pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||
tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||
tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||
aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||
mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||
atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||
pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||
rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |
ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||
ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||
dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||