ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਅਥ ਰਾਮਸ਼੍ਚ ਸੀਤਾ ਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ।
ਉਪਸਙ੍ਗृਹ੍ਯ ਰਾਜਾਨਂ ਚਕ੍ਰੁਰ੍ਦੀਨਾਃ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ॥ 1 ॥
ਤਂ ਚਾਪਿ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਪ੍ਯ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞਸ੍ਸੀਤਯਾ ਸਹ ।
ਰਾਘਵ ਸ਼੍ਸ਼ੋਕਸਮ੍ਮੂਢੋ ਜਨਨੀਮਭ੍ਯਵਾਦਯਤ੍ ॥ 2 ॥
ਅਨ੍ਵਕ੍षਂ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਭ੍ਰਾਤੁਃ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਅਭ੍ਯਵਾਦਯਤ੍ ।
ਅਥ ਮਾਤੁਃ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਯਾ ਜਗ੍ਰਾਹ ਚਰਣੌ ਪੁਨਃ ॥ 3 ॥
ਤਂ ਵਨ੍ਦਮਾਨਂ ਰੁਦਤੀ ਮਾਤਾ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਹਿਤਕਾਮਾ ਮਹਾਬਾਹੁਂ ਮੂਧ੍ਨਰ੍ਯੁਪਾਘ੍ਰਾਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣਮ੍ ॥ 4 ॥
ਸृष੍ਟਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਨਵਾਸਾਯ ਸ੍ਵਨੁਰਕ੍ਤਸ੍ਸੁਹृਜ੍ਜਨੇ ।
ਰਾਮੇ ਪ੍ਰਮਾਦਂ ਮਾ ਕਾਰ੍षੀਃ ਪੁਤ੍ਰ ਭ੍ਰਾਤਰਿ ਗਚ੍ਛਤਿ ॥ 5 ॥
ਵ੍ਯਸਨੀ ਵਾ ਸਮृਦ੍ਧੋ ਵਾ ਗਤਿਰੇष ਤਵਾਨਘ ।
ਏष ਲੋਕੇ ਸਤਾਂ ਧਰ੍ਮੋ ਯਜ੍ਜ੍ਯੇष੍ਠਵਸ਼ਗੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ 6 ॥
ਇਦਂ ਹਿ ਵृਤ੍ਤਮੁਚਿਤਂ ਕੁਲਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸਨਾਤਨਮ੍ ।
ਦਾਨਂ ਦੀਕ੍षਾ ਚ ਯਜ੍ਞੇषੁ ਤਨੁਤ੍ਯਾਗੋ ਮृਧੇषੁ ਚ ॥ 7 ॥
ਲਕ੍ष੍ਮਣਂ ਤ੍ਵੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾ ਸਂਸਿਦ੍ਧਂ ਪ੍ਰਿਯਰਾਘਵਮ੍ ।
ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਗਚ੍ਛ ਗਚ੍ਛੇਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰੁਵਾਚ ਤਮ੍ ॥ 8 ॥
ਰਾਮਂ ਦਸ਼ਰਥਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਾਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।
ਅਯੋਧ੍ਯਾਮਟਵੀਂ ਵਿਧ੍ਦਿ ਗਚ੍ਛ ਤਾਤ ਯਥਾਸੁਖਮ੍ ॥ 9 ॥
ਤਤਃ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਃ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਂ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਵਿਨੀਤੋ ਵਿਨਯਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਮਾਤਲਿਰ੍ਵਾਸਵਂ ਯਥਾ ॥ 10 ॥
ਰਰਥਮਾਰੋਹ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ ਮਹਾਯਸ਼ਃ ।
ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਤ੍ਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਯਿष੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਰ ਮਾਂ ਰਾਮ ਵਕ੍ष੍ਯਸਿ ॥ 11 ॥
ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ ਹਿ ਵਰ੍षਾਣਿ ਵਸ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ ਵਨੇ ਤ੍ਵਯਾ ।
ਤਾਨ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਿਤਵ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਦੇਵ੍ਯਾਸਿ ਚੋਦਿਤਃ ॥ 12 ॥
ਤਂ ਰਥਂ ਸੂਰ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਸੀਤਾ ਹृष੍ਟੇਨ ਚੇਤਸਾ ।
ਆਰੁਰੋਹ ਵਰਾਰੋਹਾ ਕृਤ੍ਵਾਲਙ੍ਕਾਰਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 13 ॥
ਅਥੋ ਜ੍ਵਲਨਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਚਾਮੀਕਰਵਿਭੂषਿਤਮ੍ ।
ਤਮਾਰੁਰੁਹਤੁਸ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣੌ ॥ 14 ॥
ਵਨਵਾਸਂ ਹਿ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਯ ਵਾਸਾਂਸ੍ਯਾਭਰਣਾਨਿ ਚ ।
ਭਰ੍ਤਾਰਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯੈ ਸੀਤਾਯੈ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰੋ ਦਦੌ ॥ 15 ॥
ਤਥੈਵਾਯੁਧਜਾਲਾਨਿ ਭ੍ਰਾਤृਭ੍ਯਾਂ ਕਵਚਾਨਿ ਚ ।
ਰਥੋਪਸ੍ਥੇ ਪ੍ਰਤਿਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਚਰ੍ਮ ਕਠਿਨਂ ਚ ਤਤ੍ ॥ 16 ॥
ਸੀਤਾਤृਤੀਯਾਨਾਰੂਢਾਨ੍ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦृष੍ਟਮਚੋਦਯਤ੍ ।
ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਸਮ੍ਮਤਾਨਸ਼੍ਵਾਨ੍ ਵਾਯੁਵੇਗਸਮਾਨ੍ਜਵੇ ॥ 17 ॥
ਪ੍ਰਤਿਯਾਤੇ ਮਹਾਰਣ੍ਯਂ ਚਿਰਰਾਤ੍ਰਾਯ ਰਾਘਵੇ ।
ਬਭੂਵ ਨਗਰੇ ਮੂਰ੍ਛਾ ਬਲਮੂਰ੍ਛਾ ਜਨਸ੍ਯ ਚ ॥ 18 ॥
ਤਤ੍ਸਮਾਕੁਲਸਮ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਮਤ੍ਤਸਙ੍ਕੁਪਿਤਦ੍ਵਿਪਮ੍ ।
ਹਯਸ਼ਿਞ੍ਜਿਤਨਿਰ੍ਘੋषਂ ਪੁਰਮਾਸੀਨ੍ਮਹਾਸ੍ਵਨਮ੍ ॥ 19 ॥
ਤਤ ਸ੍ਸਬਾਲਵृਦ੍ਧਾ ਸਾ ਪੁਰੀ ਪਰਮਪੀਡਿਤਾ ।
ਰਾਮਮੇਵਾਭਿਦੁਦ੍ਰਾਵ ਘਰ੍ਮਾਰ੍ਤਾ ਸਲਿਲਂ ਯਥਾ ॥ 20 ॥
ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ ਪृष੍ਠਤਸ਼੍ਚਾਪਿ ਲਮ੍ਬਮਾਨਾਸ੍ਤਦੁਨ੍ਮੁਖਾਃ ।
ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣਮੁਖਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਤਮੂਚੁਰ੍ਭृਸ਼ਨਿਸ੍ਵਨਾਃ ॥ 21 ॥
ਸਂਯਚ੍ਛ ਵਾਜਿਨਾਂ ਰਸ਼੍ਮੀਨ੍ ਸੂਤ ਯਾਹਿ ਸ਼ਨੈਸ਼੍ਸ਼ਨੈਃ ।
ਮੁਖਂ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਾਮ ਰਾਮਸ੍ਯ ਦੁਰ੍ਦਰ੍ਸ਼ਂ ਨੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 22 ॥
ਆਯਸਂ ਹृਦਯਂ ਨੂਨਂ ਰਾਮਮਾਤੁਰਸਂਸ਼ਯਮ੍ ।
ਯਦ੍ਦੇਵਗਰ੍ਭਪ੍ਰਤਿਮੇ ਵਨਂ ਯਾਤਿ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ॥ 23 ॥
ਕृਤਕृਤ੍ਯਾ ਹਿ ਵੈਦੇਹੀ ਛਾਯੇਵਾਨੁਗਤਾ ਪਤਿਮ੍ ।
ਨ ਜਹਾਤਿ ਰਤਾ ਧਰ੍ਮੇ ਮੇਰੁਮਰ੍ਕਪ੍ਰਭਾ ਯਥਾ ॥ 24 ॥
ਅਹੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥ ਸ੍ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨਮ੍ ।
ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਦੇਵਸਙ੍ਕਾਸ਼ਂ ਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪਰਿਚਰਿष੍ਯਸਿ ॥ 25 ॥
ਮਹਤ੍ਯੇषਾ ਹਿ ਤੇ ਸਿਧ੍ਦਿਰੇष ਚਾਭ੍ਯੁਦਯੋ ਮਹਾਨ੍ ।
ਏष ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਯਦੇਨਮਨੁਗਚ੍ਛਸਿ ॥ 26 ॥
ਏਵਂ ਵਦਨ੍ਤਸ੍ਤੇ ਸੋਢੁਂ ਨ ਸ਼ੇਕੁਰ੍ਬਾष੍ਪਮਾਗਤਮ੍ ।
ਨਰਾਸ੍ਤਮਨੁਗਚ੍ਛਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਿਯਮਿਕ੍ष੍ਵਾਕੁਨਨ੍ਦਨਮ੍ ॥ 27 ॥
ਅਥ ਰਾਜਾ ਵृਤ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭਿਰ੍ਦੀਨਾਭਿਰ੍ਦੀਨਚੇਤਨਃ ।
ਨਿਰ੍ਜਗਾਮ ਪ੍ਰਿਯਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਾਮੀਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ ਗृਹਾਤ੍ ॥ 28 ॥
ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੁਵੇ ਚਾਗ੍ਰਤਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰੁਦਨ੍ਤੀਨਾਂ ਮਹਾਸ੍ਵਨਃ ।
ਯਥਾ ਨਾਦਃ ਕਰੇਣੂਨਾਂ ਬਦ੍ਧੇ ਮਹਤਿ ਕੁਞ੍ਜਰੇ ॥ 29 ॥
ਪਿਤਾ ਹਿ ਰਾਜਾ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸਨ੍ਨਸ੍ਤਦਾऽਭਵਤ੍ ।
ਪਰਿਪੂਰ੍ਣਃ ਸ਼ਸ਼ੀ ਕਾਲੇ ਗ੍ਰਹੇਣੋਪਪ੍ਲੁਤੋ ਯਥਾ ॥ 30 ॥
ਸ ਚ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਚਿਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਾ ਰਾਮੋ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਸੂਤਂ ਸਞ੍ਚੋਦਯਾਮਾਸ ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਵਾਹ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ॥ 31 ॥
ਰਾਮੋ ਯਾਹੀਤਿ ਸੂਤਂ ਤਂ ਤਿष੍ਠੇਤਿ ਸ ਜਨਸ੍ਤਦਾ ।
ਉਭਯਂ ਨਾਸ਼ਕਤ੍ਸੂਤਃ ਕਰ੍ਤੁਮਧ੍ਵਨਿ ਚੋਦਿਤਃ ॥ 32 ॥
ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਮਹਾਬਾਹੌ ਰਾਮੇ ਪੌਰਜਨਾਸ਼੍ਰੁਭਿਃ ।
ਪਤਿਤੈਰਭ੍ਯਵਹਿਤਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਾਮ ਮਹੀਰਜਃ ॥ 33 ॥
ਰੁਦਿਤਾਸ਼੍ਰੁਪਰਿਦ੍ਯੂਨਂ ਹਾਹਾਕृਤਮਚੇਤਨਮ੍ ।
ਪ੍ਰਯਾਣੇ ਰਾਘਵਸ੍ਯਾਸੀਤ੍ਪੁਰਂ ਪਰਮਪੀਡਿਤਮ੍ ॥ 34 ॥
ਸੁਸ੍ਰਾਵ ਨਯਨੈਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਸ੍ਰਮਾਯਾਸਸਮ੍ਭਵਮ੍ ।
ਮੀਨਸਙ੍ਕ੍षੋਭਚਲਿਤੈ ਸ੍ਸਲਿਲਂ ਪਙ੍ਕਜੈਰਿਵ ॥ 35 ॥
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੁ ਨृਪਤਿ ਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨੇਕਚਿਤ੍ਤਗਤਂ ਪੁਰਮ੍ ।
ਨਿਪਪਾਤੈਵ ਦੁਃਖੇਨ ਹਤਮੂਲ ਇਵ ਦ੍ਰੁਮਃ ॥ 36 ॥
ਤਤੋ ਹਲਹਲਾਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜਜ੍ਞੇ ਰਾਮਸ੍ਯ ਪृष੍ਠਤਃ ।
ਨਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਰਾਜਾਨਂ ਸੀਦਨ੍ਤਂ ਭृਸ਼ਦੁਃਖਿਤਮ੍ ॥ 37 ॥
ਹਾ ਰਾਮੇਤਿ ਜਨਾਃ ਕੇਚਿਦ੍ਰਾਮਮਾਤੇਤਿ ਚਾਪਰੇ ।
ਅਨ੍ਤਃਪੁਰਂ ਸਮृਦ੍ਧਂ ਚ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤਃ ਪਰ੍ਯਦੇਵਯਨ੍ ॥ 38 ॥
ਅਨ੍ਵੀਕ੍षਮਾਣੋ ਰਾਮਸ੍ਤੁ ਵਿषਣ੍ਣਂ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਚੇਤਸਮ੍ ।
ਰਾਜਾਨਂ ਮਾਤਰਂ ਚੈਵ ਦਦਰ੍ਸ਼ਾਨੁਗਤੌ ਪਥਿ ॥ 39 ॥
ਸ ਬਦ੍ਧ ਇਵ ਪਾਸ਼ੇਨ ਕਿਸ਼ੋਰੋ ਮਾਤਰਂ ਯਥਾ ।
ਧਰ੍ਮਪਾਸ਼ੇਨ ਸਙ੍ਕ੍षਿਪ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਨਾਭ੍ਯੁਦੈਕ੍षਤ ॥ 40 ॥
ਪਦਾਤਿਨੌ ਚ ਯਾਨਾਰ੍ਹਾਵਦੁਃਖਾਰ੍ਹੌ ਸੁਖੋਚਿਤੌ ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਞ੍ਚੋਦਯਾਮਾਸ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਯਾਹੀਤਿ ਸਾਰਥਿਮ੍ ॥ 41 ॥
ਨ ਹਿ ਤਤ੍ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਦੁਃਖਦਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਪਿਤੁਃ ।
ਮਾਤੁਸ਼੍ਚ ਸਹਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਸ੍ਤੋਤ੍ਰਾਰ੍ਦਿਤ ਇਵ ਦ੍ਵਿਪਃ ॥ 42 ॥
ਪ੍ਰਤ੍ਯਗਾਰਮਿਵਾਯਾਨ੍ਤੀ ਵਤ੍ਸਲਾ ਵਤ੍ਸਕਾਰਣਾਤ੍ ।
ਬਦ੍ਧਵਤ੍ਸਾ ਯਥਾ ਧੇਨੂ ਰਾਮਮਾਤਾਭ੍ਯਧਾਵਤ ॥ 43 ॥
ਤਥਾ ਰੁਦਨ੍ਤੀਂ ਕੌਸਲ੍ਯਾਂ ਰਥਂ ਤਮਨੁਧਾਵਤੀਮ੍ ।
ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਂ ਰਾਮ ਰਾਮੇਤਿ ਹਾ ਸੀਤੇ ਲਕ੍ष੍ਮਣੇਤਿ ਚ ॥ 44 ॥
ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣਸੀਤਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਰਵਨ੍ਤੀਂ ਵਾਰਿ ਨੇਤ੍ਰਜਮ੍ ।
ਅਸਕृਤ੍ਪ੍ਰੈਕ੍षਤ ਤਦਾ ਨृਤ੍ਯਨ੍ਤੀਮਿਵ ਮਾਤਰਮ੍ ॥ 45 ॥
ਤਿष੍ਠੇਤਿ ਰਾਜਾ ਚੁਕ੍ਰੋਸ਼ ਯਾਹਿ ਯਾਹੀਤਿ ਰਾਘਵਃ ।
ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਬਭੂਵਾਤ੍ਮਾ ਚਕ੍ਰਯੋਰਿਵ ਚਾਨ੍ਤਰਾ ॥ 46 ॥
ਨਾਸ਼੍ਰੌषਮਿਤਿ ਰਾਜਾਨਮੁਪਾਲਬ੍ਧੋऽਪਿ ਵਕ੍ष੍ਯਸਿ ।
ਚਿਰਂ ਦੁਃਖਸ੍ਯ ਪਾਪਿष੍ਠਮਿਤਿ ਰਾਮਸ੍ਤਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 47 ॥
ਰਾਮਸ੍ਯ ਸ ਵਚਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਨੁਜ੍ਞਾਪ੍ਯ ਚ ਤਂ ਜਨਮ੍ ।
ਵ੍ਰਜਤੋऽਪਿ ਹਯਾਨ੍ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚੋਦਯਾਮਾਸ ਸਾਰਥਿਃ ॥ 48 ॥
ਨ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ਜਨੋ ਰਾਜ੍ਞੋ ਰਾਮਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ।
ਮਨਸਾਪ੍ਯਸ਼੍ਰੁਵੇਗੈਸ਼੍ਚ ਨ ਨ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ਮਾਨੁषਮ੍ ॥ 49 ॥
ਯਮਿਚ੍ਛੇਤ੍ਪੁਨਰਾਯਾਨ੍ਤਂ ਨੈਨਂ ਦੂਰਮਨੁਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।
ਇਤ੍ਯਮਾਤ੍ਯਾ ਮਹਾਰਾਜਮੂਚੁਰ੍ਦਸ਼ਰਥਂ ਵਚਃ ॥ 50 ॥
ਤੇषਾਂ ਵਚਃ ਸਰ੍ਵਗੁਣੋਪਪਨ੍ਨਂ ਪ੍ਰਸ੍ਵਿਨ੍ਨਗਾਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਵਿषਣ੍ਣਰੂਪਃ ।
ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਰਾਜਾ ਕृਪਣਃ ਸਭਾਰ੍ਯੋ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਂ ਸੁਤਮੀਕ੍षਮਾਣਃ ॥ 51 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਅਯੋਧ੍ਯਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |
rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||
rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||
taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||
atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||
vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||
sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |
sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||
pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||
tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||
tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||
aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||
mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||
atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||
pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||
rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |
ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||
ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||
dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ चत्वारिंशस्सर्गः ।
अथ रामश्च सीता च लक्ष्मणश्च कृताञ्जलिः ।
उपसङ्गृह्य राजानं चक्रुर्दीनाः प्रदक्षिणम् ॥ 1 ॥
तं चापि समनुज्ञाप्य धर्मज्ञस्सीतया सह ।
राघव श्शोकसम्मूढो जननीमभ्यवादयत् ॥ 2 ॥
अन्वक्षं लक्ष्मणो भ्रातुः कौसल्यां अभ्यवादयत् ।
अथ मातुः सुमित्राया जग्राह चरणौ पुनः ॥ 3 ॥
तं वन्दमानं रुदती माता सौमित्रिमब्रवीत् ।
हितकामा महाबाहुं मूध्नर्युपाघ्राय लक्ष्मणम् ॥ 4 ॥
सृष्टस्त्वं वनवासाय स्वनुरक्तस्सुहृज्जने ।
रामे प्रमादं मा कार्षीः पुत्र भ्रातरि गच्छति ॥ 5 ॥
व्यसनी वा समृद्धो वा गतिरेष तवानघ ।
एष लोके सतां धर्मो यज्ज्येष्ठवशगो भवेत् ॥ 6 ॥
इदं हि वृत्तमुचितं कुलस्यास्य सनातनम् ।
दानं दीक्षा च यज्ञेषु तनुत्यागो मृधेषु च ॥ 7 ॥
लक्ष्मणं त्वेवमुक्त्वा सा संसिद्धं प्रियराघवम् ।
सुमित्रा गच्छ गच्छेति पुनः पुनरुवाच तम् ॥ 8 ॥
रामं दशरथं विद्धि मां विद्धि जनकात्मजाम् ।
अयोध्यामटवीं विध्दि गच्छ तात यथासुखम् ॥ 9 ॥
ततः सुमन्त्रः काकुत्स्थं प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
विनीतो विनयज्ञश्च मातलिर्वासवं यथा ॥ 10 ॥
ररथमारोह भद्रं ते राजपुत्र महायशः ।
क्षिप्रं त्वां प्रापयिष्यामि यत्र मां राम वक्ष्यसि ॥ 11 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि वस्तव्यानि वने त्वया ।
तान्युपक्रमितव्यानि यानि देव्यासि चोदितः ॥ 12 ॥
तं रथं सूर्यसङ्काशं सीता हृष्टेन चेतसा ।
आरुरोह वरारोहा कृत्वालङ्कारमात्मनः ॥ 13 ॥
अथो ज्वलनसङ्काशं चामीकरविभूषितम् ।
तमारुरुहतुस्तूर्णं भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 14 ॥
वनवासं हि सङ्ख्याय वासांस्याभरणानि च ।
भर्तारमनुगच्छन्त्यै सीतायै श्वशुरो ददौ ॥ 15 ॥
तथैवायुधजालानि भ्रातृभ्यां कवचानि च ।
रथोपस्थे प्रतिन्यस्य सचर्म कठिनं च तत् ॥ 16 ॥
सीतातृतीयानारूढान् दृष्ट्वा दृष्टमचोदयत् ।
सुमन्त्रस्सम्मतानश्वान् वायुवेगसमान्जवे ॥ 17 ॥
प्रतियाते महारण्यं चिररात्राय राघवे ।
बभूव नगरे मूर्छा बलमूर्छा जनस्य च ॥ 18 ॥
तत्समाकुलसम्भ्रान्तं मत्तसङ्कुपितद्विपम् ।
हयशिञ्जितनिर्घोषं पुरमासीन्महास्वनम् ॥ 19 ॥
तत स्सबालवृद्धा सा पुरी परमपीडिता ।
राममेवाभिदुद्राव घर्मार्ता सलिलं यथा ॥ 20 ॥
पार्श्वतः पृष्ठतश्चापि लम्बमानास्तदुन्मुखाः ।
बाष्पपूर्णमुखास्सर्वे तमूचुर्भृशनिस्वनाः ॥ 21 ॥
संयच्छ वाजिनां रश्मीन् सूत याहि शनैश्शनैः ।
मुखं द्रक्ष्याम रामस्य दुर्दर्शं नो भविष्यति ॥ 22 ॥
आयसं हृदयं नूनं राममातुरसंशयम् ।
यद्देवगर्भप्रतिमे वनं याति न भिद्यते ॥ 23 ॥
कृतकृत्या हि वैदेही छायेवानुगता पतिम् ।
न जहाति रता धर्मे मेरुमर्कप्रभा यथा ॥ 24 ॥
अहो लक्ष्मण सिद्धार्थ स्सततं प्रियवादिनम् ।
भ्रातरं देवसङ्काशं यस्त्वं परिचरिष्यसि ॥ 25 ॥
महत्येषा हि ते सिध्दिरेष चाभ्युदयो महान् ।
एष स्वर्गस्य मार्गश्च यदेनमनुगच्छसि ॥ 26 ॥
एवं वदन्तस्ते सोढुं न शेकुर्बाष्पमागतम् ।
नरास्तमनुगच्छन्तः प्रियमिक्ष्वाकुनन्दनम् ॥ 27 ॥
अथ राजा वृत स्त्रीभिर्दीनाभिर्दीनचेतनः ।
निर्जगाम प्रियं पुत्रं द्रक्ष्यामीति ब्रुवन् गृहात् ॥ 28 ॥
शुश्रुवे चाग्रतः स्त्रीणां रुदन्तीनां महास्वनः ।
यथा नादः करेणूनां बद्धे महति कुञ्जरे ॥ 29 ॥
पिता हि राजा काकुत्स्थः श्रीमान् सन्नस्तदाऽभवत् ।
परिपूर्णः शशी काले ग्रहेणोपप्लुतो यथा ॥ 30 ॥
स च श्रीमानचिन्त्यात्मा रामो दशरथात्मजः ।
सूतं सञ्चोदयामास त्वरितं वाह्यतामिति ॥ 31 ॥
रामो याहीति सूतं तं तिष्ठेति स जनस्तदा ।
उभयं नाशकत्सूतः कर्तुमध्वनि चोदितः ॥ 32 ॥
निर्गच्छति महाबाहौ रामे पौरजनाश्रुभिः ।
पतितैरभ्यवहितं प्रशशाम महीरजः ॥ 33 ॥
रुदिताश्रुपरिद्यूनं हाहाकृतमचेतनम् ।
प्रयाणे राघवस्यासीत्पुरं परमपीडितम् ॥ 34 ॥
सुस्राव नयनैः स्त्रीणामस्रमायाससम्भवम् ।
मीनसङ्क्षोभचलितै स्सलिलं पङ्कजैरिव ॥ 35 ॥
दृष्ट्वा तु नृपति श्श्रीमानेकचित्तगतं पुरम् ।
निपपातैव दुःखेन हतमूल इव द्रुमः ॥ 36 ॥
ततो हलहलाशब्दो जज्ञे रामस्य पृष्ठतः ।
नराणां प्रेक्ष्य राजानं सीदन्तं भृशदुःखितम् ॥ 37 ॥
हा रामेति जनाः केचिद्राममातेति चापरे ।
अन्तःपुरं समृद्धं च क्रोशन्तः पर्यदेवयन् ॥ 38 ॥
अन्वीक्षमाणो रामस्तु विषण्णं भ्रान्तचेतसम् ।
राजानं मातरं चैव ददर्शानुगतौ पथि ॥ 39 ॥
स बद्ध इव पाशेन किशोरो मातरं यथा ।
धर्मपाशेन सङ्क्षिप्तः प्रकाशं नाभ्युदैक्षत ॥ 40 ॥
पदातिनौ च यानार्हावदुःखार्हौ सुखोचितौ ।
दृष्ट्वा सञ्चोदयामास शीघ्रं याहीति सारथिम् ॥ 41 ॥
न हि तत्पुरुषव्याघ्रो दुःखदं दर्शनं पितुः ।
मातुश्च सहितुं शक्तस्तोत्रार्दित इव द्विपः ॥ 42 ॥
प्रत्यगारमिवायान्ती वत्सला वत्सकारणात् ।
बद्धवत्सा यथा धेनू राममाताभ्यधावत ॥ 43 ॥
तथा रुदन्तीं कौसल्यां रथं तमनुधावतीम् ।
क्रोशन्तीं राम रामेति हा सीते लक्ष्मणेति च ॥ 44 ॥
रामलक्ष्मणसीतार्थं स्रवन्तीं वारि नेत्रजम् ।
असकृत्प्रैक्षत तदा नृत्यन्तीमिव मातरम् ॥ 45 ॥
तिष्ठेति राजा चुक्रोश याहि याहीति राघवः ।
सुमन्त्रस्य बभूवात्मा चक्रयोरिव चान्तरा ॥ 46 ॥
नाश्रौषमिति राजानमुपालब्धोऽपि वक्ष्यसि ।
चिरं दुःखस्य पापिष्ठमिति रामस्तमब्रवीत् ॥ 47 ॥
रामस्य स वचः कुर्वन्ननुज्ञाप्य च तं जनम् ।
व्रजतोऽपि हयान् शीघ्रं चोदयामास सारथिः ॥ 48 ॥
न्यवर्तत जनो राज्ञो रामं कृत्वा प्रदक्षिणम् ।
मनसाप्यश्रुवेगैश्च न न्यवर्तत मानुषम् ॥ 49 ॥
यमिच्छेत्पुनरायान्तं नैनं दूरमनुव्रजेत् ।
इत्यमात्या महाराजमूचुर्दशरथं वचः ॥ 50 ॥
तेषां वचः सर्वगुणोपपन्नं प्रस्विन्नगात्रः प्रविषण्णरूपः ।
निशम्य राजा कृपणः सभार्यो व्यवस्थितस्तं सुतमीक्षमाणः ॥ 51 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha catvāriṃśassargaḥ |
atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |
upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||
taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |
rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||
anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |
atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||
taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |
hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||
sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |
rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||
vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |
eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||
idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |
dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||
lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |
sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||
rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |
ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||
tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |
vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||
rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |
kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||
caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |
tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||
taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |
āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||
atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||
vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |
bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||
tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |
rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||
sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |
sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||
pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |
babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||
tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |
hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||
tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |
rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||
pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |
bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||
saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |
mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||
āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |
yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||
kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |
na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||
aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |
bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||
mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |
eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||
evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |
narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||
atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |
nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||
śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |
yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||
pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |
paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||
sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |
sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||
rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |
ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||
nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |
patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||
ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |
prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||
susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |
mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||
dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |
nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||
tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |
narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||
hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |
antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||
anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |
rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||
sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |
dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||
padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |
dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||
na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |
mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||
pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |
baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||
tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |
krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||
rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |
asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||
tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |
sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||
nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |
ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||
rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |
vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||
nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |
manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||
yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |
ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||
teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |
niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.