2.40 Ayodhyakanda - Chatvarimsha Sargah

ॐ

2.40 અયોધ્યાકાણ્ડ - ચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

અથ રામશ્ચ સીતા ચ લક્ષ્મણશ્ચ કૃતાઞ્જલિઃ ।

ઉપસઙ્ગૃહ્ય રાજાનં ચક્રુર્દીનાઃ પ્રદક્ષિણમ્ ॥ 1 ॥

તં ચાપિ સમનુજ્ઞાપ્ય ધર્મજ્ઞસ્સીતયા સહ ।

રાઘવ શ્શોકસમ્મૂઢો જનનીમભ્યવાદયત્ ॥ 2 ॥

અન્વક્ષં લક્ષ્મણો ભ્રાતુઃ કૌસલ્યાં અભ્યવાદયત્ ।

અથ માતુઃ સુમિત્રાયા જગ્રાહ ચરણૌ પુનઃ ॥ 3 ॥

તં વન્દમાનં રુદતી માતા સૌમિત્રિમબ્રવીત્ ।

હિતકામા મહાબાહું મૂધ્નર્યુપાઘ્રાય લક્ષ્મણમ્ ॥ 4 ॥

સૃષ્ટસ્ત્વં વનવાસાય સ્વનુરક્તસ્સુહૃજ્જને ।

રામે પ્રમાદં મા કાર્ષીઃ પુત્ર ભ્રાતરિ ગચ્છતિ ॥ 5 ॥

વ્યસની વા સમૃદ્ધો વા ગતિરેષ તવાનઘ ।

એષ લોકે સતાં ધર્મો યજ્જ્યેષ્ઠવશગો ભવેત્ ॥ 6 ॥

ઇદં હિ વૃત્તમુચિતં કુલસ્યાસ્ય સનાતનમ્ ।

દાનં દીક્ષા ચ યજ્ઞેષુ તનુત્યાગો મૃધેષુ ચ ॥ 7 ॥

લક્ષ્મણં ત્વેવમુક્ત્વા સા સંસિદ્ધં પ્રિયરાઘવમ્ ।

સુમિત્રા ગચ્છ ગચ્છેતિ પુનઃ પુનરુવાચ તમ્ ॥ 8 ॥

રામં દશરથં વિદ્ધિ માં વિદ્ધિ જનકાત્મજામ્ ।

અયોધ્યામટવીં વિધ્દિ ગચ્છ તાત યથાસુખમ્ ॥ 9 ॥

તતઃ સુમન્ત્રઃ કાકુત્સ્થં પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમબ્રવીત્ ।

વિનીતો વિનયજ્ઞશ્ચ માતલિર્વાસવં યથા ॥ 10 ॥

રરથમારોહ ભદ્રં તે રાજપુત્ર મહાયશઃ ।

ક્ષિપ્રં ત્વાં પ્રાપયિષ્યામિ યત્ર માં રામ વક્ષ્યસિ ॥ 11 ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ વસ્તવ્યાનિ વને ત્વયા ।

તાન્યુપક્રમિતવ્યાનિ યાનિ દેવ્યાસિ ચોદિતઃ ॥ 12 ॥

તં રથં સૂર્યસઙ્કાશં સીતા હૃષ્ટેન ચેતસા ।

આરુરોહ વરારોહા કૃત્વાલઙ્કારમાત્મનઃ ॥ 13 ॥

અથો જ્વલનસઙ્કાશં ચામીકરવિભૂષિતમ્ ।

તમારુરુહતુસ્તૂર્ણં ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 14 ॥

વનવાસં હિ સઙ્ખ્યાય વાસાંસ્યાભરણાનિ ચ ।

ભર્તારમનુગચ્છન્ત્યૈ સીતાયૈ શ્વશુરો દદૌ ॥ 15 ॥

તથૈવાયુધજાલાનિ ભ્રાતૃભ્યાં કવચાનિ ચ ।

રથોપસ્થે પ્રતિન્યસ્ય સચર્મ કઠિનં ચ તત્ ॥ 16 ॥

સીતાતૃતીયાનારૂઢાન્ દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટમચોદયત્ ।

સુમન્ત્રસ્સમ્મતાનશ્વાન્ વાયુવેગસમાન્જવે ॥ 17 ॥

પ્રતિયાતે મહારણ્યં ચિરરાત્રાય રાઘવે ।

બભૂવ નગરે મૂર્છા બલમૂર્છા જનસ્ય ચ ॥ 18 ॥

તત્સમાકુલસમ્ભ્રાન્તં મત્તસઙ્કુપિતદ્વિપમ્ ।

હયશિઞ્જિતનિર્ઘોષં પુરમાસીન્મહાસ્વનમ્ ॥ 19 ॥

તત સ્સબાલવૃદ્ધા સા પુરી પરમપીડિતા ।

રામમેવાભિદુદ્રાવ ઘર્માર્તા સલિલં યથા ॥ 20 ॥

પાર્શ્વતઃ પૃષ્ઠતશ્ચાપિ લમ્બમાનાસ્તદુન્મુખાઃ ।

બાષ્પપૂર્ણમુખાસ્સર્વે તમૂચુર્ભૃશનિસ્વનાઃ ॥ 21 ॥

સંયચ્છ વાજિનાં રશ્મીન્ સૂત યાહિ શનૈશ્શનૈઃ ।

મુખં દ્રક્ષ્યામ રામસ્ય દુર્દર્શં નો ભવિષ્યતિ ॥ 22 ॥

આયસં હૃદયં નૂનં રામમાતુરસંશયમ્ ।

યદ્દેવગર્ભપ્રતિમે વનં યાતિ ન ભિદ્યતે ॥ 23 ॥

કૃતકૃત્યા હિ વૈદેહી છાયેવાનુગતા પતિમ્ ।

ન જહાતિ રતા ધર્મે મેરુમર્કપ્રભા યથા ॥ 24 ॥

અહો લક્ષ્મણ સિદ્ધાર્થ સ્સતતં પ્રિયવાદિનમ્ ।

ભ્રાતરં દેવસઙ્કાશં યસ્ત્વં પરિચરિષ્યસિ ॥ 25 ॥

મહત્યેષા હિ તે સિધ્દિરેષ ચાભ્યુદયો મહાન્ ।

એષ સ્વર્ગસ્ય માર્ગશ્ચ યદેનમનુગચ્છસિ ॥ 26 ॥

એવં વદન્તસ્તે સોઢું ન શેકુર્બાષ્પમાગતમ્ ।

નરાસ્તમનુગચ્છન્તઃ પ્રિયમિક્ષ્વાકુનન્દનમ્ ॥ 27 ॥

અથ રાજા વૃત સ્ત્રીભિર્દીનાભિર્દીનચેતનઃ ।

નિર્જગામ પ્રિયં પુત્રં દ્રક્ષ્યામીતિ બ્રુવન્ ગૃહાત્ ॥ 28 ॥

શુશ્રુવે ચાગ્રતઃ સ્ત્રીણાં રુદન્તીનાં મહાસ્વનઃ ।

યથા નાદઃ કરેણૂનાં બદ્ધે મહતિ કુઞ્જરે ॥ 29 ॥

પિતા હિ રાજા કાકુત્સ્થઃ શ્રીમાન્ સન્નસ્તદાઽભવત્ ।

પરિપૂર્ણઃ શશી કાલે ગ્રહેણોપપ્લુતો યથા ॥ 30 ॥

સ ચ શ્રીમાનચિન્ત્યાત્મા રામો દશરથાત્મજઃ ।

સૂતં સઞ્ચોદયામાસ ત્વરિતં વાહ્યતામિતિ ॥ 31 ॥

રામો યાહીતિ સૂતં તં તિષ્ઠેતિ સ જનસ્તદા ।

ઉભયં નાશકત્સૂતઃ કર્તુમધ્વનિ ચોદિતઃ ॥ 32 ॥

નિર્ગચ્છતિ મહાબાહૌ રામે પૌરજનાશ્રુભિઃ ।

પતિતૈરભ્યવહિતં પ્રશશામ મહીરજઃ ॥ 33 ॥

રુદિતાશ્રુપરિદ્યૂનં હાહાકૃતમચેતનમ્ ।

પ્રયાણે રાઘવસ્યાસીત્પુરં પરમપીડિતમ્ ॥ 34 ॥

સુસ્રાવ નયનૈઃ સ્ત્રીણામસ્રમાયાસસમ્ભવમ્ ।

મીનસઙ્ક્ષોભચલિતૈ સ્સલિલં પઙ્કજૈરિવ ॥ 35 ॥

દૃષ્ટ્વા તુ નૃપતિ શ્શ્રીમાનેકચિત્તગતં પુરમ્ ।

નિપપાતૈવ દુઃખેન હતમૂલ ઇવ દ્રુમઃ ॥ 36 ॥

તતો હલહલાશબ્દો જજ્ઞે રામસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।

નરાણાં પ્રેક્ષ્ય રાજાનં સીદન્તં ભૃશદુઃખિતમ્ ॥ 37 ॥

હા રામેતિ જનાઃ કેચિદ્રામમાતેતિ ચાપરે ।

અન્તઃપુરં સમૃદ્ધં ચ ક્રોશન્તઃ પર્યદેવયન્ ॥ 38 ॥

અન્વીક્ષમાણો રામસ્તુ વિષણ્ણં ભ્રાન્તચેતસમ્ ।

રાજાનં માતરં ચૈવ દદર્શાનુગતૌ પથિ ॥ 39 ॥

સ બદ્ધ ઇવ પાશેન કિશોરો માતરં યથા ।

ધર્મપાશેન સઙ્ક્ષિપ્તઃ પ્રકાશં નાભ્યુદૈક્ષત ॥ 40 ॥

પદાતિનૌ ચ યાનાર્હાવદુઃખાર્હૌ સુખોચિતૌ ।

દૃષ્ટ્વા સઞ્ચોદયામાસ શીઘ્રં યાહીતિ સારથિમ્ ॥ 41 ॥

ન હિ તત્પુરુષવ્યાઘ્રો દુઃખદં દર્શનં પિતુઃ ।

માતુશ્ચ સહિતું શક્તસ્તોત્રાર્દિત ઇવ દ્વિપઃ ॥ 42 ॥

પ્રત્યગારમિવાયાન્તી વત્સલા વત્સકારણાત્ ।

બદ્ધવત્સા યથા ધેનૂ રામમાતાભ્યધાવત ॥ 43 ॥

તથા રુદન્તીં કૌસલ્યાં રથં તમનુધાવતીમ્ ।

ક્રોશન્તીં રામ રામેતિ હા સીતે લક્ષ્મણેતિ ચ ॥ 44 ॥

રામલક્ષ્મણસીતાર્થં સ્રવન્તીં વારિ નેત્રજમ્ ।

અસકૃત્પ્રૈક્ષત તદા નૃત્યન્તીમિવ માતરમ્ ॥ 45 ॥

તિષ્ઠેતિ રાજા ચુક્રોશ યાહિ યાહીતિ રાઘવઃ ।

સુમન્ત્રસ્ય બભૂવાત્મા ચક્રયોરિવ ચાન્તરા ॥ 46 ॥

નાશ્રૌષમિતિ રાજાનમુપાલબ્ધોઽપિ વક્ષ્યસિ ।

ચિરં દુઃખસ્ય પાપિષ્ઠમિતિ રામસ્તમબ્રવીત્ ॥ 47 ॥

રામસ્ય સ વચઃ કુર્વન્નનુજ્ઞાપ્ય ચ તં જનમ્ ।

વ્રજતોઽપિ હયાન્ શીઘ્રં ચોદયામાસ સારથિઃ ॥ 48 ॥

ન્યવર્તત જનો રાજ્ઞો રામં કૃત્વા પ્રદક્ષિણમ્ ।

મનસાપ્યશ્રુવેગૈશ્ચ ન ન્યવર્તત માનુષમ્ ॥ 49 ॥

યમિચ્છેત્પુનરાયાન્તં નૈનં દૂરમનુવ્રજેત્ ।

ઇત્યમાત્યા મહારાજમૂચુર્દશરથં વચઃ ॥ 50 ॥

તેષાં વચઃ સર્વગુણોપપન્નં પ્રસ્વિન્નગાત્રઃ પ્રવિષણ્ણરૂપઃ ।

નિશમ્ય રાજા કૃપણઃ સભાર્યો વ્યવસ્થિતસ્તં સુતમીક્ષમાણઃ ॥ 51 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catvāriṃśassargaḥ |

atha rāmaśca sītā ca lakṣmaṇaśca kṛtāñjaliḥ |

upasaṅgṛhya rājānaṃ cakrurdīnāḥ pradakṣiṇam || 1 ||

taṃ cāpi samanujñāpya dharmajñassītayā saha |

rāghava śśokasammūḍho jananīmabhyavādayat || 2 ||

anvakṣaṃ lakṣmaṇo bhrātuḥ kausalyāṃ abhyavādayat |

atha mātuḥ sumitrāyā jagrāha caraṇau punaḥ || 3 ||

taṃ vandamānaṃ rudatī mātā saumitrimabravīt |

hitakāmā mahābāhuṃ mūdhnaryupāghrāya lakṣmaṇam || 4 ||

sṛṣṭastvaṃ vanavāsāya svanuraktassuhṛjjane |

rāme pramādaṃ mā kārṣīḥ putra bhrātari gacchati || 5 ||

vyasanī vā samṛddho vā gatireṣa tavānagha |

eṣa loke satāṃ dharmo yajjyeṣṭhavaśago bhavet || 6 ||

idaṃ hi vṛttamucitaṃ kulasyāsya sanātanam |

dānaṃ dīkṣā ca yajñeṣu tanutyāgo mṛdheṣu ca || 7 ||

lakṣmaṇaṃ tvevamuktvā sā saṃsiddhaṃ priyarāghavam |

sumitrā gaccha gaccheti punaḥ punaruvāca tam || 8 ||

rāmaṃ daśarathaṃ viddhi māṃ viddhi janakātmajām |

ayodhyāmaṭavīṃ vidhdi gaccha tāta yathāsukham || 9 ||

tataḥ sumantraḥ kākutsthaṃ prāñjalirvākyamabravīt |

vinīto vinayajñaśca mātalirvāsavaṃ yathā || 10 ||

rarathamāroha bhadraṃ te rājaputra mahāyaśaḥ |

kṣipraṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yatra māṃ rāma vakṣyasi || 11 ||

caturdaśa hi varṣāṇi vastavyāni vane tvayā |

tānyupakramitavyāni yāni devyāsi coditaḥ || 12 ||

taṃ rathaṃ sūryasaṅkāśaṃ sītā hṛṣṭena cetasā |

āruroha varārohā kṛtvālaṅkāramātmanaḥ || 13 ||

atho jvalanasaṅkāśaṃ cāmīkaravibhūṣitam |

tamāruruhatustūrṇaṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 14 ||

vanavāsaṃ hi saṅkhyāya vāsāṃsyābharaṇāni ca |

bhartāramanugacchantyai sītāyai śvaśuro dadau || 15 ||

tathaivāyudhajālāni bhrātṛbhyāṃ kavacāni ca |

rathopasthe pratinyasya sacarma kaṭhinaṃ ca tat || 16 ||

sītātṛtīyānārūḍhān dṛṣṭvā dṛṣṭamacodayat |

sumantrassammatānaśvān vāyuvegasamānjave || 17 ||

pratiyāte mahāraṇyaṃ cirarātrāya rāghave |

babhūva nagare mūrchā balamūrchā janasya ca || 18 ||

tatsamākulasambhrāntaṃ mattasaṅkupitadvipam |

hayaśiñjitanirghoṣaṃ puramāsīnmahāsvanam || 19 ||

tata ssabālavṛddhā sā purī paramapīḍitā |

rāmamevābhidudrāva gharmārtā salilaṃ yathā || 20 ||

pārśvataḥ pṛṣṭhataścāpi lambamānāstadunmukhāḥ |

bāṣpapūrṇamukhāssarve tamūcurbhṛśanisvanāḥ || 21 ||

saṃyaccha vājināṃ raśmīn sūta yāhi śanaiśśanaiḥ |

mukhaṃ drakṣyāma rāmasya durdarśaṃ no bhaviṣyati || 22 ||

āyasaṃ hṛdayaṃ nūnaṃ rāmamāturasaṃśayam |

yaddevagarbhapratime vanaṃ yāti na bhidyate || 23 ||

kṛtakṛtyā hi vaidehī chāyevānugatā patim |

na jahāti ratā dharme merumarkaprabhā yathā || 24 ||

aho lakṣmaṇa siddhārtha ssatataṃ priyavādinam |

bhrātaraṃ devasaṅkāśaṃ yastvaṃ paricariṣyasi || 25 ||

mahatyeṣā hi te sidhdireṣa cābhyudayo mahān |

eṣa svargasya mārgaśca yadenamanugacchasi || 26 ||

evaṃ vadantaste soḍhuṃ na śekurbāṣpamāgatam |

narāstamanugacchantaḥ priyamikṣvākunandanam || 27 ||

atha rājā vṛta strībhirdīnābhirdīnacetanaḥ |

nirjagāma priyaṃ putraṃ drakṣyāmīti bruvan gṛhāt || 28 ||

śuśruve cāgrataḥ strīṇāṃ rudantīnāṃ mahāsvanaḥ |

yathā nādaḥ kareṇūnāṃ baddhe mahati kuñjare || 29 ||

pitā hi rājā kākutsthaḥ śrīmān sannastadā'bhavat |

paripūrṇaḥ śaśī kāle graheṇopapluto yathā || 30 ||

sa ca śrīmānacintyātmā rāmo daśarathātmajaḥ |

sūtaṃ sañcodayāmāsa tvaritaṃ vāhyatāmiti || 31 ||

rāmo yāhīti sūtaṃ taṃ tiṣṭheti sa janastadā |

ubhayaṃ nāśakatsūtaḥ kartumadhvani coditaḥ || 32 ||

nirgacchati mahābāhau rāme paurajanāśrubhiḥ |

patitairabhyavahitaṃ praśaśāma mahīrajaḥ || 33 ||

ruditāśruparidyūnaṃ hāhākṛtamacetanam |

prayāṇe rāghavasyāsītpuraṃ paramapīḍitam || 34 ||

susrāva nayanaiḥ strīṇāmasramāyāsasambhavam |

mīnasaṅkṣobhacalitai ssalilaṃ paṅkajairiva || 35 ||

dṛṣṭvā tu nṛpati śśrīmānekacittagataṃ puram |

nipapātaiva duḥkhena hatamūla iva drumaḥ || 36 ||

tato halahalāśabdo jajñe rāmasya pṛṣṭhataḥ |

narāṇāṃ prekṣya rājānaṃ sīdantaṃ bhṛśaduḥkhitam || 37 ||

hā rāmeti janāḥ kecidrāmamāteti cāpare |

antaḥpuraṃ samṛddhaṃ ca krośantaḥ paryadevayan || 38 ||

anvīkṣamāṇo rāmastu viṣaṇṇaṃ bhrāntacetasam |

rājānaṃ mātaraṃ caiva dadarśānugatau pathi || 39 ||

sa baddha iva pāśena kiśoro mātaraṃ yathā |

dharmapāśena saṅkṣiptaḥ prakāśaṃ nābhyudaikṣata || 40 ||

padātinau ca yānārhāvaduḥkhārhau sukhocitau |

dṛṣṭvā sañcodayāmāsa śīghraṃ yāhīti sārathim || 41 ||

na hi tatpuruṣavyāghro duḥkhadaṃ darśanaṃ pituḥ |

mātuśca sahituṃ śaktastotrārdita iva dvipaḥ || 42 ||

pratyagāramivāyāntī vatsalā vatsakāraṇāt |

baddhavatsā yathā dhenū rāmamātābhyadhāvata || 43 ||

tathā rudantīṃ kausalyāṃ rathaṃ tamanudhāvatīm |

krośantīṃ rāma rāmeti hā sīte lakṣmaṇeti ca || 44 ||

rāmalakṣmaṇasītārthaṃ sravantīṃ vāri netrajam |

asakṛtpraikṣata tadā nṛtyantīmiva mātaram || 45 ||

tiṣṭheti rājā cukrośa yāhi yāhīti rāghavaḥ |

sumantrasya babhūvātmā cakrayoriva cāntarā || 46 ||

nāśrauṣamiti rājānamupālabdho'pi vakṣyasi |

ciraṃ duḥkhasya pāpiṣṭhamiti rāmastamabravīt || 47 ||

rāmasya sa vacaḥ kurvannanujñāpya ca taṃ janam |

vrajato'pi hayān śīghraṃ codayāmāsa sārathiḥ || 48 ||

nyavartata jano rājño rāmaṃ kṛtvā pradakṣiṇam |

manasāpyaśruvegaiśca na nyavartata mānuṣam || 49 ||

yamicchetpunarāyāntaṃ nainaṃ dūramanuvrajet |

ityamātyā mahārājamūcurdaśarathaṃ vacaḥ || 50 ||

teṣāṃ vacaḥ sarvaguṇopapannaṃ prasvinnagātraḥ praviṣaṇṇarūpaḥ |

niśamya rājā kṛpaṇaḥ sabhāryo vyavasthitastaṃ sutamīkṣamāṇaḥ || 51 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catvāriṃśassargaḥ ||