2.75 Ayodhyakanda - Panchasaptatitama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ પઞ્ચસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ।

દીર્ઘકાલાત્સમુત્થાય સઞ્જ્ઞાં લબ્ધ્વા ચ વીર્યવાન્ ।

નેત્રાભ્યામશ્રુપૂર્ણાભ્યાં દીનામુદ્વીક્ષ્ય માતરમ્ ॥ 1 ॥

સોઽમાત્યમધ્યે ભરતો જનનીમભ્યકુત્સયત્ ।

રાજ્યં ન કામયે જાતુ મન્ત્રયે નાપિ માતરમ્ ॥ 2 ॥

અભિષેકં ન જાનામિ યોઽભૂદ્રાજ્ઞા સમીક્ષિતઃ ।

વિપ્રકૃષ્ટેહ્યહં દેશે શત્રુઘ્નસહિતોઽવસમ્ ॥ 3 ॥

વનવાસં ન જાનામિ રામસ્યાહં મહાત્મનઃ ।

વિવાસનં વા સૌમિત્રે સ્સીતાયાશ્ચ યથાઽભવત્ ॥ 4 ॥

તથૈવ ક્રોશતસ્તસ્ય ભરતસ્ય મહાત્મનઃ ।

કૌસલ્યા શબ્દમાજ્ઞાય સુમિત્રામિદમબ્રવીત્ ॥ 5 ॥

આગતઃ ક્રૂરકાર્યાયાઃ કૈકેય્યા ભરતસ્સુતઃ ।

તમહં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ ભરતં દીર્ઘદર્શિનમ્ ॥ 6 ॥

એવમુક્ત્વા સુમિત્રાં સા વિવર્ણા મલિના કૃશા ।

પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર વેપમાના વિચેતના ॥ 7 ॥

સ તુ રામાનુજશ્ચાપિ શત્રુઘ્નસહિતસ્તદા ।

પ્રતસ્થે ભરતો યત્ર કૌસલ્યાયા નિવેશનમ્ ॥ 8 ॥

તત શ્શત્રુઘ્નભરતૌ કૌસલ્યાં પ્રેક્ષ્ય દુઃખિતૌ ।

પર્યષ્વજેતાં દુઃખાર્તાં પતિતાં નષ્ટચેતસામ્ ॥ 9 ॥

રુદન્તૌ રુદતીં દુઃખાત્સમેત્યાર્યાં મનસ્સ્વિનીમ્ ।

ભરતં પ્રત્યુવાચેદં કૌસલ્યા ભૃશદુઃખિતા ॥ 10 ॥

ઇદં તે રાજ્યકામસ્ય રાજ્યં પ્રાપ્તમકણ્ટકમ્ ।

સમ્પ્રાપ્તં બત કૈકેય્યા શશીઘ્રં ક્રૂરેણ કર્મણા ॥ 11 ॥

પ્રસ્થાપ્ય ચીરવસનં પુત્રં મે વનવાસિનમ્ ।

કૈકેયી કં ગુણં તત્ર પશ્યતિ ક્રૂરદર્શિની ॥ 12 ॥

ક્ષિપ્રં મામપિ કૈકેયી પ્રસ્થાપયિતુમર્હતિ ।

હિરણ્યનાભો યત્રાસ્તે સુતો મે સુમહાયશાઃ ॥ 13 ॥

અથવા સ્વયમેવાહં સુમિત્રાનુચરા સુખમ્ ।

અગ્નિહોત્રં પુરસ્કૃત્ય પ્રસ્થાસ્યે યત્ર રાઘવઃ ॥ 14 ॥

કામં વા સ્વયમેવાદ્ય તત્ર માં નેતુમર્હસિ ।

યત્રાસૌ પુરુષવ્યાઘ્રઃ પુત્રો મે તપ્યતે તપઃ ॥ 15 ॥

ઇદં હિ તવ વિસ્તીર્ણં ધનધાન્યસમાચિતમ્ ।

હસ્ત્વશ્વરથસમ્પૂર્ણં રાજ્યં નિર્યાતિતં તયા ॥ 16 ॥

ઇત્યાદિબહુભિર્વાક્યૈઃ ક્રૂરૈઃ સમ્ભર્ત્સિતોઽનઘઃ ।

વિવ્યથે ભરતસ્તીવ્રં વ્રણે તુદ્યેવ સૂચિના ॥ 17 ॥

પપાત ચરણૌ તસ્યાસ્તદા સમ્ભ્રાન્તચેતનઃ ।

વિલપ્ય બહુધાઽસઞ્જ્ઞો લબ્ધસઞ્જ્ઞસ્તતઃ સ્થિતઃ ॥ 18 ॥

એવં વિલપમાનાં તાં ભરતઃ પ્રાઞ્જલિસ્તદા ।

કૌસલ્યાં પ્રત્યુવાચેદં શોકૈર્બહુભિરાવૃતામ્ ॥ 19 ॥

આર્યે કસ્માદજાનન્તં ગર્હસે મામકિલ્બિષમ્ ।

વિપુલાં ચ મમ પ્રીતિં સ્થિરાં જાનાસિ રાઘવે ॥ 20 ॥

કૃતા શાસ્ત્રાનુગા બુદ્ધિર્માભૂત્તસ્ય કદાચન ।

સત્યસન્ધ સ્સતાં શ્રેષ્ઠો યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 21 ॥

પ્રેષ્યં પાપીયસાં યાતુ સૂર્યઞ્ચ પ્રતિમેહતુ ।

હન્તુ પાદેન ગાં સુપ્તાં યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 22 ॥

કારયિત્વા મહત્કર્મ ભર્તા ભૃત્યમનર્થકમ્ ।

અધર્મો યોઽસ્ય સોઽસ્યાસ્તુ યસ્યાઽર્યોઽનુમતેગતઃ ॥ 23 ॥

પરિપાલયમાનસ્ય રાજ્ઞો ભૂતાનિ પુયત્રવત્ ।

તતસ્નુ દુહ્યતાં પાપં યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 24 ॥

બલિષડ્ભાગમુદ્ધૃત્ય નૃપસ્યારક્ષતઃ પ્રજાઃ ।

અધર્મો યોઽસ્ય સોઽસ્યાસ્તુ યસ્યાર્થોઽનુમતે ગતઃ ॥ 25 ॥

સંશ્રુત્ય ચ તપસ્વિભ્યસ્સત્રે વૈ યજ્ઞદક્ષિણામ્ ।

તાં વિપ્રલપતાં પાપં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 26 ॥

હસ્ત્યશ્વરથસમ્બાધે યુદ્ધે શસ્ત્રસમાકુલે ।

મા સ્મ કાર્ષીત્સતાં ધર્મં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 27 ॥

ઉપદિષ્ટં સુસૂક્ષ્માર્થં શાસ્ત્રં યત્નેન ધીમતા ।

સ નાશયતુ દુષ્ટાત્મા યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 28 ॥

મા ચ તં વ્યૂઢબાહ્વંસં ચન્દ્રાર્કસમતેજસમ્ ।

દ્રાક્ષીદ્રાજ્યસ્થમાસીનં યસ્યાર્યોઽનુમતેગતઃ ॥ 29 ॥

પાયસં કૃસરં છાગં વૃથા સોઽશ્નાતુ નિર્ઘૃણઃ ।

ગુરૂંશ્ચાપ્યવજાનાતુ યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 30 ॥

ગાશ્ચ સ્પૃશતુ પાદેન ગુરૂન્પરિવદેત્સ્વયમ્ ।

મિત્રે દ્રુહ્યેત સોઽત્યન્તં યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 31 ॥

વિશ્વાસાત્કથિતં કિઞ્ચિત્પરિવાદં મિથઃ ક્વચિત્ ।

વિવૃણોતુ સ દુષ્ટાત્મા યસ્યાઽર્યોઽમતે ગતઃ ॥ 32 ॥

અકર્તા હ્યકૃતજ્ઞશ્ચ ત્યક્તાચાઽત્મા નિરપત્રપઃ ।

લોકે ભવતુ વિદ્વિષ્ટો યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 33 ॥

પુત્રૈર્દારૈશ્ચ ભૃત્યૈશ્ચ સ્વગૃહે પરિવારિતઃ ।

સ એકો મૃષ્ટમશ્નાતુ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 34 ॥

અપ્રાપ્ય સદૃશાન્ દારાનનપત્યઃ પ્રમીયતામ્ ।

અનવાપ્ય ક્રિયાં ધર્મ્યાં યસ્યાઽર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 35 ॥

માઽત્મનસ્સન્તતિં દ્રાક્ષીત્સ્વેષુ દારેષુ દુઃખિતઃ ।

આયુસ્સમગ્રમપ્રાપ્ય યઽસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 36 ॥

રાજસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાનાં વધે યત્પાપમુચ્યતે ।

ભૃત્યત્યાગે ચ યત્પાપં તત્પાપં પ્રતિપદ્યતામ્ ॥ 37 ॥

લાક્ષયા મધુમાંસેન લોહેન ચ વિષેણ ચ ।

સદૈવ બિભૃયાદ્ભૃત્યાન્યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 38 ॥

સઙ્ગ્રમે સમુપોઢે સ્મ શત્રુપક્ષભયઙ્કરે ।

પલાયામાનો વધ્યેત યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 39 ॥

કપાલપાણિઃ પૃથિવીમટતાં ચીરસંવૃતઃ ।

ભિક્ષમાણો યથોન્મત્તો યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 40 ॥

મદ્યે પ્રસક્તો ભવતુ સ્ત્રીષ્વક્ષેષુ ચ નિત્યશઃ ।

કામક્રોધાભિભૂતસ્તુ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 41 ॥

માસ્મ ધર્મે મનો ભૂયાદધર્મં સ નિષેવતામ્ ।

અપાત્રવર્ષી ભવતુ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 42 ॥

સઞ્ચિતાન્યસ્ય વિત્તનિ વિવિધાનિ સહસ્રશઃ ।

દસ્યુભિર્વિપ્રલુપ્યન્તાં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 43 ॥

ઉભે સન્ધ્યે શયાનસ્ય યત્પાપં પરિકલ્પ્યતે ।

તચ્ચપાપં ભવેત્તસ્ય યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 44 ॥

યદગ્નિદાયકે પાપં યત્પાપં ગુરતલ્પગે ।

મિત્રદ્રોહે ચ યત્પાપં તત્પાપં પ્રતિપદ્યતામ્ ॥ 45 ॥

દેવતાનાં પિત્રૂણાં ચ માતાપિત્રોસ્તથૈવ ચ ।

મા સ્મ કાર્ષીત્સ શુશ્રૂષાં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 46 ॥

સતાં લોકાત્સતાં કીર્ત્યા સ્સઞ્જુષ્ટાત્કર્મણસ્તથા ।

ભ્રશ્યતુ ક્ષિપ્રમદ્યૈવ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 47 ॥

અપાસ્ય માતૃશુશ્રૂષામનર્થે સોઽવતિષ્ઠતામ્ ।

દીર્ઘબાહુર્મહાવક્ષાઃ યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 48 ॥

બહુપુત્રો દરિદ્રશ્ચ જ્વરરોગસમન્વિતઃ ।

સ ભૂયાત્સતત ક્લેશી યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 49 ॥

આશામાશંસમાનાનાં દીનાનામૂર્ધ્વચક્ષુષામ્ ।

અર્થિનાં વિતથાં કુર્યાદ્યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 50 ॥

માયયા રમતાં નિત્યં પરુષઃ પિશુનોઽશુચિઃ ।

રાજ્ઞો ભીતસ્ત્વધર્માત્મા યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 51 ॥

ઋતુસ્નાતાં સતીં ભાર્યામૃતુકાલાનુરોધિનીમ્ ।

અતિવર્તેત દુષ્ટાત્મા યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 52 ॥

સધર્મદારાન્પરિત્યજ્ય પરદારાન્નિષેવતામ્ ।

ત્યક્તધર્મરતિર્મૂઢો યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 53 ॥

વિપ્રલુપ્તપ્રજાતસ્ય દુષ્કૃતં બ્રાહ્મણસ્ય યત્ ।

તદેવ પ્રતિપદ્યેત યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 54 ॥

પાનીયદૂષકે પાપં તથૈવ વિષદાયકે ।

યત્તદેકસ્સ લભતાં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 55 ॥

બ્રાહ્મણાયોદ્યતાં પૂજાં વિહન્તુ કલુષેન્દ્રિયઃ ।

બાલવત્સાં ચ ગાં દોગ્ધુ યસ્યાર્યો ઽનુમતે ગતઃ ॥ 56 ॥

તુર્ષ્ણાર્તં સતિ પાનીયે વિપ્રલમ્ભેન યોજયેત્ ।

લભેત તસ્ય યત્પાપં યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 57 ॥

ભક્ત્યા વિવદમાનેષુ માર્ગમાશ્રિત્ય પશ્યતઃ ।

તસ્ય પાપેન યુજ્યેત યસ્યાર્યોઽનુમતે ગતઃ ॥ 58 ॥

વિહીનાં પતિપુત્રાભ્યાં કૌસલ્યાં પાર્થિવાત્મજઃ ।

એવમાશ્વાસયન્નેવ દુઃખાર્તો નિપપાત હ ॥ 59 ॥

તથા તુ શપથૈઃ કષ્ટૈ શ્શપમાનમચેતનમ્ ।

ભરતં શોકસન્તપ્તં કૌસલ્યા વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 60 ॥

મમ દુઃખમિદં પુત્ર ભૂયસ્સમુપજાયતે ।

શપથૈ શ્શપમાનો હિ પ્રાણાનુપરુણત્સિ મે ॥ 61 ॥

દિષ્ટ્યા ન ચલિતો ધર્માદાત્મા તે સહલક્ષ્મણઃ ।

વત્સ સત્યપ્રતિજ્ઞો તે સતાં લોકમવાપ્સ્યસિ ॥ 62 ॥

ઇત્યુક્ત્વા ચાઙ્કમાનીય ભરતં ભ્રાતૃવત્સલમ્ ।

પરિષ્વજ્ય મહાબાહું રુરોદ ભૃશદુઃખિતા ॥ 63 ॥

એવં વિલપમાનસ્ય દુઃખાર્તસ્ય મહાત્મનઃ ।

મોહાચ્ચ શોકસમ્રોધાદ્બભૂવ લુલિતં મનઃ ॥ 64 ॥

લાલપ્યમાનસ્ય વિચેતનસ્ય પ્રણષ્ટબુદ્ધેઃ પતિતસ્ય ભૂમૌ ।

મુહુર્મુહુર્નિશ્શ્વસતશ્ચ ઘર્મં સા તસ્ય શોકેન જગામ રાત્રિઃ ॥ 65 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે પઞ્ચસપ્તતિતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcasaptatitamassargaḥ |

dīrghakālātsamutthāya sañjñāṃ labdhvā ca vīryavān |

netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1 ||

so'mātyamadhye bharato jananīmabhyakutsayat |

rājyaṃ na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram || 2 ||

abhiṣekaṃ na jānāmi yo'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |

viprakṛṣṭehyahaṃ deśe śatrughnasahito'vasam || 3 ||

vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |

vivāsanaṃ vā saumitre ssītāyāśca yathā'bhavat || 4 ||

tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |

kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5 ||

āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharatassutaḥ |

tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6 ||

evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |

pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 7 ||

sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |

pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 8 ||

tata śśatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |

paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetasām || 9 ||

rudantau rudatīṃ duḥkhātsametyāryāṃ manassvinīm |

bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā || 10 ||

idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |

samprāptaṃ bata kaikeyyā śaśīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 11 ||

prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |

kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12 ||

kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |

hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 13 ||

athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |

agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 14 ||

kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |

yatrāsau puruṣavyāghraḥ putro me tapyate tapaḥ || 15 ||

idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |

hastvaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16 ||

ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ |

vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā || 17 ||

papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |

vilapya bahudhā'sañjño labdhasañjñastataḥ sthitaḥ || 18 ||

evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |

kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 19 ||

ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |

vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 20 ||

kṛtā śāstrānugā buddhirmābhūttasya kadācana |

satyasandha ssatāṃ śreṣṭho yasyā'ryo'numate gataḥ || 21 ||

preṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryañca pratimehatu |

hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 22 ||

kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |

adharmo yo'sya so'syāstu yasyā'ryo'numategataḥ || 23 ||

paripālayamānasya rājño bhūtāni puyatravat |

tatasnu duhyatāṃ pāpaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 24 ||

baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |

adharmo yo'sya so'syāstu yasyārtho'numate gataḥ || 25 ||

saṃśrutya ca tapasvibhyassatre vai yajñadakṣiṇām |

tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 26 ||

hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule |

mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||

upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |

sa nāśayatu duṣṭātmā yasyā'ryo'numate gataḥ || 28 ||

mā ca taṃ vyūḍhabāhvaṃsaṃ candrārkasamatejasam |

drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryo'numategataḥ || 29 ||

pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |

gurūṃścāpyavajānātu yasyā'ryo'numate gataḥ || 30 ||

gāśca spṛśatu pādena gurūnparivadetsvayam |

mitre druhyeta so'tyantaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 31 ||

viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |

vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ || 32 ||

akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ |

loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ || 33 ||

putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |

sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 34 ||

aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |

anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 35 ||

mā'tmanassantatiṃ drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |

āyussamagramaprāpya ya'syāryo'numate gataḥ || 36 ||

rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |

bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37 ||

lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca |

sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ || 38 ||

saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare |

palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ || 39 ||

kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |

bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ || 40 ||

madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |

kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ || 41 ||

māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām |

apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ || 42 ||

sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ |

dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 43 ||

ubhe sandhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |

taccapāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 44 ||

yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ guratalpage |

mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45 ||

devatānāṃ pitrūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |

mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 46 ||

satāṃ lokātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |

bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 47 ||

apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |

dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ || 48 ||

bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |

sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ || 49 ||

āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |

arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ || 50 ||

māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |

rājño bhītastvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ || 51 ||

ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm |

ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 52 ||

sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām |

tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ || 53 ||

vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |

tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ || 54 ||

pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake |

yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 55 ||

brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ |

bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ || 56 ||

turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet |

labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 57 ||

bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |

tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ || 58 ||

vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |

evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 59 ||

tathā tu śapathaiḥ kaṣṭai śśapamānamacetanam |

bharataṃ śokasantaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 60 ||

mama duḥkhamidaṃ putra bhūyassamupajāyate |

śapathai śśapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 61 ||

diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |

vatsa satyapratijño te satāṃ lokamavāpsyasi || 62 ||

ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |

pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā || 63 ||

evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |

mohācca śokasamrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64 ||

lālapyamānasya vicetanasya praṇaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |

muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 65 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcasaptatitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ पञ्चसप्ततितमस्सर्गः ।

दीर्घकालात्समुत्थाय सञ्ज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान् ।

नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥ 1 ॥

सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥ 2 ॥

अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।

विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम् ॥ 3 ॥

वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः ।

विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत् ॥ 4 ॥

तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः ।

कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः ।

तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥ 6 ॥

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा ।

प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥ 7 ॥

स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा ।

प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ 8 ॥

तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।

पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम् ॥ 9 ॥

रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम् ।

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ॥ 10 ॥

इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।

सम्प्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥ 11 ॥

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।

कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥ 12 ॥

क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।

हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥ 13 ॥

अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।

अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ 14 ॥

कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।

यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः ॥ 15 ॥

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् ।

हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥ 16 ॥

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः ।

विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना ॥ 17 ॥

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।

विलप्य बहुधाऽसञ्ज्ञो लब्धसञ्ज्ञस्ततः स्थितः ॥ 18 ॥

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।

कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥ 19 ॥

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् ।

विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥ 20 ॥

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन ।

सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 21 ॥

प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु ।

हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 22 ॥

कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् ।

अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः ॥ 23 ॥

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत् ।

ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 24 ॥

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः ।

अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः ॥ 25 ॥

संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् ।

तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 26 ॥

हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले ।

मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 27 ॥

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।

स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 28 ॥

मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम् ।

द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः ॥ 29 ॥

पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।

गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 30 ॥

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम् ।

मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 31 ॥

विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित् ।

विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः ॥ 32 ॥

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः ।

लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 33 ॥

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।

स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 34 ॥

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।

अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 35 ॥

माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।

आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 36 ॥

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते ।

भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ 37 ॥

लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च ।

सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 38 ॥

सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे ।

पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 39 ॥

कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः ।

भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 40 ॥

मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।

कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 41 ॥

मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम् ।

अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 42 ॥

सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः ।

दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 43 ॥

उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते ।

तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 44 ॥

यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे ।

मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ 45 ॥

देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।

मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 46 ॥

सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा ।

भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 47 ॥

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।

दीर्घबाहुर्महावक्षाः यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 48 ॥

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।

स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 49 ॥

आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।

अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 50 ॥

मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः ।

राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 51 ॥

ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।

अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 52 ॥

सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम् ।

त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 53 ॥

विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत् ।

तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 54 ॥

पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके ।

यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 55 ॥

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।

बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ 56 ॥

तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।

लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 57 ॥

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।

तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 58 ॥

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः ।

एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥ 59 ॥

तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम् ।

भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ 60 ॥

मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते ।

शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥ 61 ॥

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः ।

वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि ॥ 62 ॥

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम् ।

परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता ॥ 63 ॥

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।

मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥ 64 ॥

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।

मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ 65 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमस्सर्गः ॥