শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।
অথ পঞ্চসপ্ততিতমস্সর্গঃ ।
দীর্ঘকালাত্সমুত্থায সঞ্জ্ঞাং লব্ধ্বা চ বীর্যবান্ ।
নেত্রাভ্যামশ্রুপূর্ণাভ্যাং দীনামুদ্বীক্ষ্য মাতরম্ ॥ 1 ॥
সোঽমাত্যমধ্যে ভরতো জননীমভ্যকুত্সযত্ ।
রাজ্যং ন কামযে জাতু মন্ত্রযে নাপি মাতরম্ ॥ 2 ॥
অভিষেকং ন জানামি যোঽভূদ্রাজ্ঞা সমীক্ষিতঃ ।
বিপ্রকৃষ্টেহ্যহং দেশে শত্রুঘ্নসহিতোঽবসম্ ॥ 3 ॥
বনবাসং ন জানামি রামস্যাহং মহাত্মনঃ ।
বিবাসনং বা সৌমিত্রে স্সীতাযাশ্চ যথাঽভবত্ ॥ 4 ॥
তথৈব ক্রোশতস্তস্য ভরতস্য মহাত্মনঃ ।
কৌসল্যা শব্দমাজ্ঞায সুমিত্রামিদমব্রবীত্ ॥ 5 ॥
আগতঃ ক্রূরকার্যাযাঃ কৈকেয্যা ভরতস্সুতঃ ।
তমহং দ্রষ্টুমিচ্ছামি ভরতং দীর্ঘদর্শিনম্ ॥ 6 ॥
এবমুক্ত্বা সুমিত্রাং সা বিবর্ণা মলিনা কৃশা ।
প্রতস্থে ভরতো যত্র বেপমানা বিচেতনা ॥ 7 ॥
স তু রামানুজশ্চাপি শত্রুঘ্নসহিতস্তদা ।
প্রতস্থে ভরতো যত্র কৌসল্যাযা নিবেশনম্ ॥ 8 ॥
তত শ্শত্রুঘ্নভরতৌ কৌসল্যাং প্রেক্ষ্য দুঃখিতৌ ।
পর্যষ্বজেতাং দুঃখার্তাং পতিতাং নষ্টচেতসাম্ ॥ 9 ॥
রুদন্তৌ রুদতীং দুঃখাত্সমেত্যার্যাং মনস্স্বিনীম্ ।
ভরতং প্রত্যুবাচেদং কৌসল্যা ভৃশদুঃখিতা ॥ 10 ॥
ইদং তে রাজ্যকামস্য রাজ্যং প্রাপ্তমকণ্টকম্ ।
সম্প্রাপ্তং বত কৈকেয্যা শশীঘ্রং ক্রূরেণ কর্মণা ॥ 11 ॥
প্রস্থাপ্য চীরবসনং পুত্রং মে বনবাসিনম্ ।
কৈকেযী কং গুণং তত্র পশ্যতি ক্রূরদর্শিনী ॥ 12 ॥
ক্ষিপ্রং মামপি কৈকেযী প্রস্থাপযিতুমর্হতি ।
হিরণ্যনাভো যত্রাস্তে সুতো মে সুমহাযশাঃ ॥ 13 ॥
অথবা স্বযমেবাহং সুমিত্রানুচরা সুখম্ ।
অগ্নিহোত্রং পুরস্কৃত্য প্রস্থাস্যে যত্র রাঘবঃ ॥ 14 ॥
কামং বা স্বযমেবাদ্য তত্র মাং নেতুমর্হসি ।
যত্রাসৌ পুরুষব্যাঘ্রঃ পুত্রো মে তপ্যতে তপঃ ॥ 15 ॥
ইদং হি তব বিস্তীর্ণং ধনধান্যসমাচিতম্ ।
হস্ত্বশ্বরথসম্পূর্ণং রাজ্যং নির্যাতিতং তযা ॥ 16 ॥
ইত্যাদিবহুভির্বাক্যৈঃ ক্রূরৈঃ সম্ভর্ত্সিতোঽনঘঃ ।
বিব্যথে ভরতস্তীব্রং ব্রণে তুদ্যেব সূচিনা ॥ 17 ॥
পপাত চরণৌ তস্যাস্তদা সম্ভ্রান্তচেতনঃ ।
বিলপ্য বহুধাঽসঞ্জ্ঞো লব্ধসঞ্জ্ঞস্ততঃ স্থিতঃ ॥ 18 ॥
এবং বিলপমানাং তাং ভরতঃ প্রাঞ্জলিস্তদা ।
কৌসল্যাং প্রত্যুবাচেদং শোকৈর্বহুভিরাবৃতাম্ ॥ 19 ॥
আর্যে কস্মাদজানন্তং গর্হসে মামকিল্বিষম্ ।
বিপুলাং চ মম প্রীতিং স্থিরাং জানাসি রাঘবে ॥ 20 ॥
কৃতা শাস্ত্রানুগা বুদ্ধির্মাভূত্তস্য কদাচন ।
সত্যসন্ধ স্সতাং শ্রেষ্ঠো যস্যাঽর্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 21 ॥
প্রেষ্যং পাপীযসাং যাতু সূর্যঞ্চ প্রতিমেহতু ।
হন্তু পাদেন গাং সুপ্তাং যস্যাঽর্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 22 ॥
কারযিত্বা মহত্কর্ম ভর্তা ভৃত্যমনর্থকম্ ।
অধর্মো যোঽস্য সোঽস্যাস্তু যস্যাঽর্যোঽনুমতেগতঃ ॥ 23 ॥
পরিপালযমানস্য রাজ্ঞো ভূতানি পুযত্রবত্ ।
ততস্নু দুহ্যতাং পাপং যস্যাঽর্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 24 ॥
বলিষড্ভাগমুদ্ধৃত্য নৃপস্যারক্ষতঃ প্রজাঃ ।
অধর্মো যোঽস্য সোঽস্যাস্তু যস্যার্থোঽনুমতে গতঃ ॥ 25 ॥
সংশ্রুত্য চ তপস্বিভ্যস্সত্রে বৈ যজ্ঞদক্ষিণাম্ ।
তাং বিপ্রলপতাং পাপং যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 26 ॥
হস্ত্যশ্বরথসম্বাধে যুদ্ধে শস্ত্রসমাকুলে ।
মা স্ম কার্ষীত্সতাং ধর্মং যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 27 ॥
উপদিষ্টং সুসূক্ষ্মার্থং শাস্ত্রং যত্নেন ধীমতা ।
স নাশযতু দুষ্টাত্মা যস্যাঽর্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 28 ॥
মা চ তং ব্যূঢবাহ্বংসং চন্দ্রার্কসমতেজসম্ ।
দ্রাক্ষীদ্রাজ্যস্থমাসীনং যস্যার্যোঽনুমতেগতঃ ॥ 29 ॥
পাযসং কৃসরং ছাগং বৃথা সোঽশ্নাতু নির্ঘৃণঃ ।
গুরূংশ্চাপ্যবজানাতু যস্যাঽর্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 30 ॥
গাশ্চ স্পৃশতু পাদেন গুরূন্পরিবদেত্স্বযম্ ।
মিত্রে দ্রুহ্যেত সোঽত্যন্তং যস্যাঽর্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 31 ॥
বিশ্বাসাত্কথিতং কিঞ্চিত্পরিবাদং মিথঃ ক্বচিত্ ।
বিবৃণোতু স দুষ্টাত্মা যস্যাঽর্যোঽমতে গতঃ ॥ 32 ॥
অকর্তা হ্যকৃতজ্ঞশ্চ ত্যক্তাচাঽত্মা নিরপত্রপঃ ।
লোকে ভবতু বিদ্বিষ্টো যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 33 ॥
পুত্রৈর্দারৈশ্চ ভৃত্যৈশ্চ স্বগৃহে পরিবারিতঃ ।
স একো মৃষ্টমশ্নাতু যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 34 ॥
অপ্রাপ্য সদৃশান্ দারাননপত্যঃ প্রমীযতাম্ ।
অনবাপ্য ক্রিযাং ধর্ম্যাং যস্যাঽর্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 35 ॥
মাঽত্মনস্সন্ততিং দ্রাক্ষীত্স্বেষু দারেষু দুঃখিতঃ ।
আযুস্সমগ্রমপ্রাপ্য যঽস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 36 ॥
রাজস্ত্রীবালবৃদ্ধানাং বধে যত্পাপমুচ্যতে ।
ভৃত্যত্যাগে চ যত্পাপং তত্পাপং প্রতিপদ্যতাম্ ॥ 37 ॥
লাক্ষযা মধুমাংসেন লোহেন চ বিষেণ চ ।
সদৈব বিভৃযাদ্ভৃত্যান্যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 38 ॥
সঙ্গ্রমে সমুপোঢে স্ম শত্রুপক্ষভযঙ্করে ।
পলাযামানো বধ্যেত যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 39 ॥
কপালপাণিঃ পৃথিবীমটতাং চীরসংবৃতঃ ।
ভিক্ষমাণো যথোন্মত্তো যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 40 ॥
মদ্যে প্রসক্তো ভবতু স্ত্রীষ্বক্ষেষু চ নিত্যশঃ ।
কামক্রোধাভিভূতস্তু যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 41 ॥
মাস্ম ধর্মে মনো ভূযাদধর্মং স নিষেবতাম্ ।
অপাত্রবর্ষী ভবতু যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 42 ॥
সঞ্চিতান্যস্য বিত্তনি বিবিধানি সহস্রশঃ ।
দস্যুভির্বিপ্রলুপ্যন্তাং যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 43 ॥
উভে সন্ধ্যে শযানস্য যত্পাপং পরিকল্প্যতে ।
তচ্চপাপং ভবেত্তস্য যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 44 ॥
যদগ্নিদাযকে পাপং যত্পাপং গুরতল্পগে ।
মিত্রদ্রোহে চ যত্পাপং তত্পাপং প্রতিপদ্যতাম্ ॥ 45 ॥
দেবতানাং পিত্রূণাং চ মাতাপিত্রোস্তথৈব চ ।
মা স্ম কার্ষীত্স শুশ্রূষাং যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 46 ॥
সতাং লোকাত্সতাং কীর্ত্যা স্সঞ্জুষ্টাত্কর্মণস্তথা ।
ভ্রশ্যতু ক্ষিপ্রমদ্যৈব যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 47 ॥
অপাস্য মাতৃশুশ্রূষামনর্থে সোঽবতিষ্ঠতাম্ ।
দীর্ঘবাহুর্মহাবক্ষাঃ যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 48 ॥
বহুপুত্রো দরিদ্রশ্চ জ্বররোগসমন্বিতঃ ।
স ভূযাত্সতত ক্লেশী যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 49 ॥
আশামাশংসমানানাং দীনানামূর্ধ্বচক্ষুষাম্ ।
অর্থিনাং বিতথাং কুর্যাদ্যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 50 ॥
মাযযা রমতাং নিত্যং পরুষঃ পিশুনোঽশুচিঃ ।
রাজ্ঞো ভীতস্ত্বধর্মাত্মা যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 51 ॥
ঋতুস্নাতাং সতীং ভার্যামৃতুকালানুরোধিনীম্ ।
অতিবর্তেত দুষ্টাত্মা যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 52 ॥
সধর্মদারান্পরিত্যজ্য পরদারান্নিষেবতাম্ ।
ত্যক্তধর্মরতির্মূঢো যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 53 ॥
বিপ্রলুপ্তপ্রজাতস্য দুষ্কৃতং ব্রাহ্মণস্য যত্ ।
তদেব প্রতিপদ্যেত যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 54 ॥
পানীযদূষকে পাপং তথৈব বিষদাযকে ।
যত্তদেকস্স লভতাং যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 55 ॥
ব্রাহ্মণাযোদ্যতাং পূজাং বিহন্তু কলুষেন্দ্রিযঃ ।
বালবত্সাং চ গাং দোগ্ধু যস্যার্যো ঽনুমতে গতঃ ॥ 56 ॥
তুর্ষ্ণার্তং সতি পানীযে বিপ্রলম্ভেন যোজযেত্ ।
লভেত তস্য যত্পাপং যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 57 ॥
ভক্ত্যা বিবদমানেষু মার্গমাশ্রিত্য পশ্যতঃ ।
তস্য পাপেন যুজ্যেত যস্যার্যোঽনুমতে গতঃ ॥ 58 ॥
বিহীনাং পতিপুত্রাভ্যাং কৌসল্যাং পার্থিবাত্মজঃ ।
এবমাশ্বাসযন্নেব দুঃখার্তো নিপপাত হ ॥ 59 ॥
তথা তু শপথৈঃ কষ্টৈ শ্শপমানমচেতনম্ ।
ভরতং শোকসন্তপ্তং কৌসল্যা বাক্যমব্রবীত্ ॥ 60 ॥
মম দুঃখমিদং পুত্র ভূযস্সমুপজাযতে ।
শপথৈ শ্শপমানো হি প্রাণানুপরুণত্সি মে ॥ 61 ॥
দিষ্ট্যা ন চলিতো ধর্মাদাত্মা তে সহলক্ষ্মণঃ ।
বত্স সত্যপ্রতিজ্ঞো তে সতাং লোকমবাপ্স্যসি ॥ 62 ॥
ইত্যুক্ত্বা চাঙ্কমানীয ভরতং ভ্রাতৃবত্সলম্ ।
পরিষ্বজ্য মহাবাহুং রুরোদ ভৃশদুঃখিতা ॥ 63 ॥
এবং বিলপমানস্য দুঃখার্তস্য মহাত্মনঃ ।
মোহাচ্চ শোকসম্রোধাদ্বভূব লুলিতং মনঃ ॥ 64 ॥
লালপ্যমানস্য বিচেতনস্য প্রণষ্টবুদ্ধেঃ পতিতস্য ভূমৌ ।
মুহুর্মুহুর্নিশ্শ্বসতশ্চ ঘর্মং সা তস্য শোকেন জগাম রাত্রিঃ ॥ 65 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে পঞ্চসপ্ততিতমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcasaptatitamassargaḥ |
dīrghakālātsamutthāya sañjñāṃ labdhvā ca vīryavān |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1 ||
so'mātyamadhye bharato jananīmabhyakutsayat |
rājyaṃ na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram || 2 ||
abhiṣekaṃ na jānāmi yo'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |
viprakṛṣṭehyahaṃ deśe śatrughnasahito'vasam || 3 ||
vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |
vivāsanaṃ vā saumitre ssītāyāśca yathā'bhavat || 4 ||
tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |
kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5 ||
āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharatassutaḥ |
tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6 ||
evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |
pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 7 ||
sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |
pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 8 ||
tata śśatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |
paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetasām || 9 ||
rudantau rudatīṃ duḥkhātsametyāryāṃ manassvinīm |
bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā || 10 ||
idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
samprāptaṃ bata kaikeyyā śaśīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 11 ||
prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |
kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12 ||
kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |
hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 13 ||
athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |
agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 14 ||
kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |
yatrāsau puruṣavyāghraḥ putro me tapyate tapaḥ || 15 ||
idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |
hastvaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16 ||
ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ |
vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā || 17 ||
papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |
vilapya bahudhā'sañjño labdhasañjñastataḥ sthitaḥ || 18 ||
evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |
kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 19 ||
ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |
vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 20 ||
kṛtā śāstrānugā buddhirmābhūttasya kadācana |
satyasandha ssatāṃ śreṣṭho yasyā'ryo'numate gataḥ || 21 ||
preṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryañca pratimehatu |
hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 22 ||
kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyā'ryo'numategataḥ || 23 ||
paripālayamānasya rājño bhūtāni puyatravat |
tatasnu duhyatāṃ pāpaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 24 ||
baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyārtho'numate gataḥ || 25 ||
saṃśrutya ca tapasvibhyassatre vai yajñadakṣiṇām |
tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 26 ||
hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule |
mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||
upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |
sa nāśayatu duṣṭātmā yasyā'ryo'numate gataḥ || 28 ||
mā ca taṃ vyūḍhabāhvaṃsaṃ candrārkasamatejasam |
drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryo'numategataḥ || 29 ||
pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |
gurūṃścāpyavajānātu yasyā'ryo'numate gataḥ || 30 ||
gāśca spṛśatu pādena gurūnparivadetsvayam |
mitre druhyeta so'tyantaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 31 ||
viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |
vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ || 32 ||
akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ |
loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ || 33 ||
putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |
sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 34 ||
aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |
anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 35 ||
mā'tmanassantatiṃ drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |
āyussamagramaprāpya ya'syāryo'numate gataḥ || 36 ||
rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |
bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37 ||
lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca |
sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ || 38 ||
saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare |
palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ || 39 ||
kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |
bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ || 40 ||
madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |
kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ || 41 ||
māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām |
apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ || 42 ||
sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ |
dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 43 ||
ubhe sandhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |
taccapāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 44 ||
yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ guratalpage |
mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45 ||
devatānāṃ pitrūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |
mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 46 ||
satāṃ lokātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |
bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 47 ||
apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |
dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ || 48 ||
bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |
sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ || 49 ||
āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |
arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ || 50 ||
māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |
rājño bhītastvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ || 51 ||
ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm |
ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 52 ||
sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām |
tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ || 53 ||
vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |
tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ || 54 ||
pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake |
yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 55 ||
brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ |
bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ || 56 ||
turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet |
labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 57 ||
bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |
tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ || 58 ||
vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |
evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 59 ||
tathā tu śapathaiḥ kaṣṭai śśapamānamacetanam |
bharataṃ śokasantaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 60 ||
mama duḥkhamidaṃ putra bhūyassamupajāyate |
śapathai śśapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 61 ||
diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |
vatsa satyapratijño te satāṃ lokamavāpsyasi || 62 ||
ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |
pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā || 63 ||
evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
mohācca śokasamrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64 ||
lālapyamānasya vicetanasya praṇaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |
muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 65 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcasaptatitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ पञ्चसप्ततितमस्सर्गः ।
दीर्घकालात्समुत्थाय सञ्ज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥ 1 ॥
सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।
राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥ 2 ॥
अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।
विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम् ॥ 3 ॥
वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः ।
विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत् ॥ 4 ॥
तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः ।
कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥
आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः ।
तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥ 6 ॥
एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा ।
प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥ 7 ॥
स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा ।
प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ 8 ॥
तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।
पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम् ॥ 9 ॥
रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम् ।
भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ॥ 10 ॥
इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।
सम्प्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥ 11 ॥
प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।
कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥ 12 ॥
क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।
हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥ 13 ॥
अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।
अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ 14 ॥
कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।
यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः ॥ 15 ॥
इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् ।
हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥ 16 ॥
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः ।
विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना ॥ 17 ॥
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।
विलप्य बहुधाऽसञ्ज्ञो लब्धसञ्ज्ञस्ततः स्थितः ॥ 18 ॥
एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।
कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥ 19 ॥
आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् ।
विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥ 20 ॥
कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन ।
सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 21 ॥
प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु ।
हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 22 ॥
कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् ।
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः ॥ 23 ॥
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत् ।
ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 24 ॥
बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः ।
अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः ॥ 25 ॥
संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् ।
तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 26 ॥
हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले ।
मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 27 ॥
उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।
स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 28 ॥
मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम् ।
द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः ॥ 29 ॥
पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।
गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 30 ॥
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम् ।
मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 31 ॥
विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित् ।
विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः ॥ 32 ॥
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः ।
लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 33 ॥
पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।
स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 34 ॥
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।
अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 35 ॥
माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।
आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 36 ॥
राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते ।
भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ 37 ॥
लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च ।
सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 38 ॥
सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे ।
पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 39 ॥
कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः ।
भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 40 ॥
मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।
कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 41 ॥
मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम् ।
अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 42 ॥
सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः ।
दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 43 ॥
उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते ।
तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 44 ॥
यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे ।
मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ 45 ॥
देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।
मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 46 ॥
सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा ।
भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 47 ॥
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।
दीर्घबाहुर्महावक्षाः यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 48 ॥
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।
स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 49 ॥
आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।
अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 50 ॥
मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः ।
राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 51 ॥
ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।
अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 52 ॥
सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम् ।
त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 53 ॥
विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत् ।
तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 54 ॥
पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके ।
यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 55 ॥
ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।
बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ 56 ॥
तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।
लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 57 ॥
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।
तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 58 ॥
विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः ।
एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥ 59 ॥
तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम् ।
भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ 60 ॥
मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते ।
शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥ 61 ॥
दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः ।
वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि ॥ 62 ॥
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम् ।
परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता ॥ 63 ॥
एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।
मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥ 64 ॥
लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।
मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ 65 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha pañcasaptatitamassargaḥ |
dīrghakālātsamutthāya sañjñāṃ labdhvā ca vīryavān |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1 ||
so'mātyamadhye bharato jananīmabhyakutsayat |
rājyaṃ na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram || 2 ||
abhiṣekaṃ na jānāmi yo'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |
viprakṛṣṭehyahaṃ deśe śatrughnasahito'vasam || 3 ||
vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |
vivāsanaṃ vā saumitre ssītāyāśca yathā'bhavat || 4 ||
tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |
kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5 ||
āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharatassutaḥ |
tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6 ||
evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |
pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 7 ||
sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |
pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 8 ||
tata śśatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |
paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetasām || 9 ||
rudantau rudatīṃ duḥkhātsametyāryāṃ manassvinīm |
bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā || 10 ||
idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |
samprāptaṃ bata kaikeyyā śaśīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 11 ||
prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |
kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12 ||
kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |
hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 13 ||
athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |
agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 14 ||
kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |
yatrāsau puruṣavyāghraḥ putro me tapyate tapaḥ || 15 ||
idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |
hastvaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16 ||
ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ |
vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā || 17 ||
papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |
vilapya bahudhā'sañjño labdhasañjñastataḥ sthitaḥ || 18 ||
evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |
kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 19 ||
ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |
vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 20 ||
kṛtā śāstrānugā buddhirmābhūttasya kadācana |
satyasandha ssatāṃ śreṣṭho yasyā'ryo'numate gataḥ || 21 ||
preṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryañca pratimehatu |
hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 22 ||
kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyā'ryo'numategataḥ || 23 ||
paripālayamānasya rājño bhūtāni puyatravat |
tatasnu duhyatāṃ pāpaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 24 ||
baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |
adharmo yo'sya so'syāstu yasyārtho'numate gataḥ || 25 ||
saṃśrutya ca tapasvibhyassatre vai yajñadakṣiṇām |
tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 26 ||
hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule |
mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||
upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |
sa nāśayatu duṣṭātmā yasyā'ryo'numate gataḥ || 28 ||
mā ca taṃ vyūḍhabāhvaṃsaṃ candrārkasamatejasam |
drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryo'numategataḥ || 29 ||
pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |
gurūṃścāpyavajānātu yasyā'ryo'numate gataḥ || 30 ||
gāśca spṛśatu pādena gurūnparivadetsvayam |
mitre druhyeta so'tyantaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 31 ||
viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |
vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ || 32 ||
akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ |
loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ || 33 ||
putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |
sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 34 ||
aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |
anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 35 ||
mā'tmanassantatiṃ drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |
āyussamagramaprāpya ya'syāryo'numate gataḥ || 36 ||
rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |
bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37 ||
lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca |
sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ || 38 ||
saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare |
palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ || 39 ||
kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |
bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ || 40 ||
madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |
kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ || 41 ||
māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām |
apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ || 42 ||
sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ |
dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 43 ||
ubhe sandhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |
taccapāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 44 ||
yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ guratalpage |
mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45 ||
devatānāṃ pitrūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |
mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 46 ||
satāṃ lokātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |
bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 47 ||
apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |
dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ || 48 ||
bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |
sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ || 49 ||
āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |
arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ || 50 ||
māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |
rājño bhītastvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ || 51 ||
ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm |
ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 52 ||
sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām |
tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ || 53 ||
vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |
tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ || 54 ||
pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake |
yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 55 ||
brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ |
bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ || 56 ||
turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet |
labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 57 ||
bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |
tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ || 58 ||
vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |
evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 59 ||
tathā tu śapathaiḥ kaṣṭai śśapamānamacetanam |
bharataṃ śokasantaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 60 ||
mama duḥkhamidaṃ putra bhūyassamupajāyate |
śapathai śśapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 61 ||
diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |
vatsa satyapratijño te satāṃ lokamavāpsyasi || 62 ||
ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |
pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā || 63 ||
evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |
mohācca śokasamrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64 ||
lālapyamānasya vicetanasya praṇaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |
muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 65 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcasaptatitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.