2.75 Ayodhyakanda - Panchasaptatitama Sargah — Sinhala Script

ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අයෝධ්යාකාණ්ඩම් .

අථ පඤ්චසප්තතිතමස්සර්ගඃ .

දීර්ඝකාලාත්සමුත්ථාය සඤ්ජ්ඤාං ලබ්ධ්වා ච වීර්යවාන් .

නේත්රාභ්යාමශ්රුපූර්ණාභ්යාං දීනාමුද්වීක්ෂ්ය මාතරම් .. 1 ..

සෝ(අ)මාත්යමධ්යේ භරතෝ ජනනීමභ්යකුත්සයත් .

රාජ්යං න කාමයේ ජාතු මන්ත්රයේ නාපි මාතරම් .. 2 ..

අභිෂේකං න ජානාමි යෝ(අ)භූද්රාජ්ඤා සමීක්ෂිතඃ .

විප්රකෘෂ්ටේහ්යහං දේශේ ශත්රුඝ්නසහිතෝ(අ)වසම් .. 3 ..

වනවාසං න ජානාමි රාමස්යාහං මහාත්මනඃ .

විවාසනං වා සෞමිත්රේ ස්සීතායාශ්ච යථා(අ)භවත් .. 4 ..

තථෛව ක්රෝශතස්තස්ය භරතස්ය මහාත්මනඃ .

කෞසල්යා ශබ්දමාජ්ඤාය සුමිත්රාමිදමබ්රවීත් .. 5 ..

ආගතඃ ක්රූරකාර්යායාඃ කෛකේය්යා භරතස්සුතඃ .

තමහං ද්රෂ්ටුමිච්ඡාමි භරතං දීර්ඝදර්ශිනම් .. 6 ..

ඒවමුක්ත්වා සුමිත්රාං සා විවර්ණා මලිනා කෘශා .

ප්රතස්ථේ භරතෝ යත්ර වේපමානා විචේතනා .. 7 ..

ස තු රාමානුජශ්චාපි ශත්රුඝ්නසහිතස්තදා .

ප්රතස්ථේ භරතෝ යත්ර කෞසල්යායා නිවේශනම් .. 8 ..

තත ශ්ශත්රුඝ්නභරතෞ කෞසල්යාං ප්රේක්ෂ්ය දුඃඛිතෞ .

පර්යෂ්වජේතාං දුඃඛාර්තාං පතිතාං නෂ්ටචේතසාම් .. 9 ..

රුදන්තෞ රුදතීං දුඃඛාත්සමේත්යාර්යාං මනස්ස්විනීම් .

භරතං ප්රත්යුවාචේදං කෞසල්යා භෘශදුඃඛිතා .. 10 ..

ඉදං තේ රාජ්යකාමස්ය රාජ්යං ප්රාප්තමකණ්ටකම් .

සම්ප්රාප්තං බත කෛකේය්යා ශශීඝ්රං ක්රූරේණ කර්මණා .. 11 ..

ප්රස්ථාප්ය චීරවසනං පුත්රං මේ වනවාසිනම් .

කෛකේයී කං ගුණං තත්ර පශ්යති ක්රූරදර්ශිනී .. 12 ..

ක්ෂිප්රං මාමපි කෛකේයී ප්රස්ථාපයිතුමර්හති .

හිරණ්යනාභෝ යත්රාස්තේ සුතෝ මේ සුමහායශාඃ .. 13 ..

අථවා ස්වයමේවාහං සුමිත්රානුචරා සුඛම් .

අග්නිහෝත්රං පුරස්කෘත්ය ප්රස්ථාස්යේ යත්ර රාඝවඃ .. 14 ..

කාමං වා ස්වයමේවාද්ය තත්ර මාං නේතුමර්හසි .

යත්රාසෞ පුරුෂව්යාඝ්රඃ පුත්රෝ මේ තප්යතේ තපඃ .. 15 ..

ඉදං හි තව විස්තීර්ණං ධනධාන්යසමාචිතම් .

හස්ත්වශ්වරථසම්පූර්ණං රාජ්යං නිර්යාතිතං තයා .. 16 ..

ඉත්යාදිබහුභිර්වාක්යෛඃ ක්රූරෛඃ සම්භර්ත්සිතෝ(අ)නඝඃ .

විව්යථේ භරතස්තීව්රං ව්රණේ තුද්යේව සූචිනා .. 17 ..

පපාත චරණෞ තස්යාස්තදා සම්භ්රාන්තචේතනඃ .

විලප්ය බහුධා(අ)සඤ්ජ්ඤෝ ලබ්ධසඤ්ජ්ඤස්තතඃ ස්ථිතඃ .. 18 ..

ඒවං විලපමානාං තාං භරතඃ ප්රාඤ්ජලිස්තදා .

කෞසල්යාං ප්රත්යුවාචේදං ශෝකෛර්බහුභිරාවෘතාම් .. 19 ..

ආර්යේ කස්මාදජානන්තං ගර්හසේ මාමකිල්බිෂම් .

විපුලාං ච මම ප්රීතිං ස්ථිරාං ජානාසි රාඝවේ .. 20 ..

කෘතා ශාස්ත්රානුගා බුද්ධිර්මාභූත්තස්ය කදාචන .

සත්යසන්ධ ස්සතාං ශ්රේෂ්ඨෝ යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 21 ..

ප්රේෂ්යං පාපීයසාං යාතු සූර්යඤ්ච ප්රතිමේහතු .

හන්තු පාදේන ගාං සුප්තාං යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 22 ..

කාරයිත්වා මහත්කර්ම භර්තා භෘත්යමනර්ථකම් .

අධර්මෝ යෝ(අ)ස්ය සෝ(අ)ස්යාස්තු යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)නුමතේගතඃ .. 23 ..

පරිපාලයමානස්ය රාජ්ඤෝ භූතානි පුයත්රවත් .

තතස්නු දුහ්යතාං පාපං යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 24 ..

බලිෂඩ්භාගමුද්ධෘත්ය නෘපස්යාරක්ෂතඃ ප්රජාඃ .

අධර්මෝ යෝ(අ)ස්ය සෝ(අ)ස්යාස්තු යස්යාර්ථෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 25 ..

සංශ්රුත්ය ච තපස්විභ්යස්සත්රේ වෛ යජ්ඤදක්ෂිණාම් .

තාං විප්රලපතාං පාපං යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 26 ..

හස්ත්යශ්වරථසම්බාධේ යුද්ධේ ශස්ත්රසමාකුලේ .

මා ස්ම කාර්ෂීත්සතාං ධර්මං යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 27 ..

උපදිෂ්ටං සුසූක්ෂ්මාර්ථං ශාස්ත්රං යත්නේන ධීමතා .

ස නාශයතු දුෂ්ටාත්මා යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 28 ..

මා ච තං ව්යූඪබාහ්වංසං චන්ද්රාර්කසමතේජසම් .

ද්රාක්ෂීද්රාජ්යස්ථමාසීනං යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේගතඃ .. 29 ..

පායසං කෘසරං ඡාගං වෘථා සෝ(අ)ශ්නාතු නිර්ඝෘණඃ .

ගුරූංශ්චාප්යවජානාතු යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 30 ..

ගාශ්ච ස්පෘශතු පාදේන ගුරූන්පරිවදේත්ස්වයම් .

මිත්රේ ද්රුහ්යේත සෝ(අ)ත්යන්තං යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 31 ..

විශ්වාසාත්කථිතං කිඤ්චිත්පරිවාදං මිථඃ ක්වචිත් .

විවෘණෝතු ස දුෂ්ටාත්මා යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)මතේ ගතඃ .. 32 ..

අකර්තා හ්යකෘතජ්ඤශ්ච ත්යක්තාචා(අ)ත්මා නිරපත්රපඃ .

ලෝකේ භවතු විද්විෂ්ටෝ යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 33 ..

පුත්රෛර්දාරෛශ්ච භෘත්යෛශ්ච ස්වගෘහේ පරිවාරිතඃ .

ස ඒකෝ මෘෂ්ටමශ්නාතු යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 34 ..

අප්රාප්ය සදෘශාන් දාරානනපත්යඃ ප්රමීයතාම් .

අනවාප්ය ක්රියාං ධර්ම්යාං යස්යා(අ)ර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 35 ..

මා(අ)ත්මනස්සන්තතිං ද්රාක්ෂීත්ස්වේෂු දාරේෂු දුඃඛිතඃ .

ආයුස්සමග්රමප්රාප්ය ය(අ)ස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 36 ..

රාජස්ත්රීබාලවෘද්ධානාං වධේ යත්පාපමුච්යතේ .

භෘත්යත්යාගේ ච යත්පාපං තත්පාපං ප්රතිපද්යතාම් .. 37 ..

ලාක්ෂයා මධුමාංසේන ලෝහේන ච විෂේණ ච .

සදෛව බිභෘයාද්භෘත්යාන්යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 38 ..

සඞ්ග්රමේ සමුපෝඪේ ස්ම ශත්රුපක්ෂභයඞ්කරේ .

පලායාමානෝ වධ්යේත යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 39 ..

කපාලපාණිඃ පෘථිවීමටතාං චීරසංවෘතඃ .

භික්ෂමාණෝ යථෝන්මත්තෝ යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 40 ..

මද්යේ ප්රසක්තෝ භවතු ස්ත්රීෂ්වක්ෂේෂු ච නිත්යශඃ .

කාමක්රෝධාභිභූතස්තු යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 41 ..

මාස්ම ධර්මේ මනෝ භූයාදධර්මං ස නිෂේවතාම් .

අපාත්රවර්ෂී භවතු යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 42 ..

සඤ්චිතාන්යස්ය විත්තනි විවිධානි සහස්රශඃ .

දස්යුභිර්විප්රලුප්යන්තාං යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 43 ..

උභේ සන්ධ්යේ ශයානස්ය යත්පාපං පරිකල්ප්යතේ .

තච්චපාපං භවේත්තස්ය යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 44 ..

යදග්නිදායකේ පාපං යත්පාපං ගුරතල්පගේ .

මිත්රද්රෝහේ ච යත්පාපං තත්පාපං ප්රතිපද්යතාම් .. 45 ..

දේවතානාං පිත්රූණාං ච මාතාපිත්රෝස්තථෛව ච .

මා ස්ම කාර්ෂීත්ස ශුශ්රූෂාං යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 46 ..

සතාං ලෝකාත්සතාං කීර්ත්යා ස්සඤ්ජුෂ්ටාත්කර්මණස්තථා .

භ්රශ්යතු ක්ෂිප්රමද්යෛව යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 47 ..

අපාස්ය මාතෘශුශ්රූෂාමනර්ථේ සෝ(අ)වතිෂ්ඨතාම් .

දීර්ඝබාහුර්මහාවක්ෂාඃ යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 48 ..

බහුපුත්රෝ දරිද්රශ්ච ජ්වරරෝගසමන්විතඃ .

ස භූයාත්සතත ක්ලේශී යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 49 ..

ආශාමාශංසමානානාං දීනානාමූර්ධ්වචක්ෂුෂාම් .

අර්ථිනාං විතථාං කුර්යාද්යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 50 ..

මායයා රමතාං නිත්යං පරුෂඃ පිශුනෝ(අ)ශුචිඃ .

රාජ්ඤෝ භීතස්ත්වධර්මාත්මා යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 51 ..

ඍතුස්නාතාං සතීං භාර්යාමෘතුකාලානුරෝධිනීම් .

අතිවර්තේත දුෂ්ටාත්මා යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 52 ..

සධර්මදාරාන්පරිත්යජ්ය පරදාරාන්නිෂේවතාම් .

ත්යක්තධර්මරතිර්මූඪෝ යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 53 ..

විප්රලුප්තප්රජාතස්ය දුෂ්කෘතං බ්රාහ්මණස්ය යත් .

තදේව ප්රතිපද්යේත යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 54 ..

පානීයදූෂකේ පාපං තථෛව විෂදායකේ .

යත්තදේකස්ස ලභතාං යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 55 ..

බ්රාහ්මණායෝද්යතාං පූජාං විහන්තු කලුෂේන්ද්රියඃ .

බාලවත්සාං ච ගාං දෝග්ධු යස්යාර්යෝ (අ)නුමතේ ගතඃ .. 56 ..

තුර්ෂ්ණාර්තං සති පානීයේ විප්රලම්භේන යෝජයේත් .

ලභේත තස්ය යත්පාපං යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 57 ..

භක්ත්යා විවදමානේෂු මාර්ගමාශ්රිත්ය පශ්යතඃ .

තස්ය පාපේන යුජ්යේත යස්යාර්යෝ(අ)නුමතේ ගතඃ .. 58 ..

විහීනාං පතිපුත්රාභ්යාං කෞසල්යාං පාර්ථිවාත්මජඃ .

ඒවමාශ්වාසයන්නේව දුඃඛාර්තෝ නිපපාත හ .. 59 ..

තථා තු ශපථෛඃ කෂ්ටෛ ශ්ශපමානමචේතනම් .

භරතං ශෝකසන්තප්තං කෞසල්යා වාක්යමබ්රවීත් .. 60 ..

මම දුඃඛමිදං පුත්ර භූයස්සමුපජායතේ .

ශපථෛ ශ්ශපමානෝ හි ප්රාණානුපරුණත්සි මේ .. 61 ..

දිෂ්ට්යා න චලිතෝ ධර්මාදාත්මා තේ සහලක්ෂ්මණඃ .

වත්ස සත්යප්රතිජ්ඤෝ තේ සතාං ලෝකමවාප්ස්යසි .. 62 ..

ඉත්යුක්ත්වා චාඞ්කමානීය භරතං භ්රාතෘවත්සලම් .

පරිෂ්වජ්ය මහාබාහුං රුරෝද භෘශදුඃඛිතා .. 63 ..

ඒවං විලපමානස්ය දුඃඛාර්තස්ය මහාත්මනඃ .

මෝහාච්ච ශෝකසම්රෝධාද්බභූව ලුලිතං මනඃ .. 64 ..

ලාලප්යමානස්ය විචේතනස්ය ප්රණෂ්ටබුද්ධේඃ පතිතස්ය භූමෞ .

මුහුර්මුහුර්නිශ්ශ්වසතශ්ච ඝර්මං සා තස්ය ශෝකේන ජගාම රාත්රිඃ .. 65 ..

ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අයෝධ්යාකාණ්ඩේ පඤ්චසප්තතිතමස්සර්ගඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha pañcasaptatitamassargaḥ |

dīrghakālātsamutthāya sañjñāṃ labdhvā ca vīryavān |

netrābhyāmaśrupūrṇābhyāṃ dīnāmudvīkṣya mātaram || 1 ||

so'mātyamadhye bharato jananīmabhyakutsayat |

rājyaṃ na kāmaye jātu mantraye nāpi mātaram || 2 ||

abhiṣekaṃ na jānāmi yo'bhūdrājñā samīkṣitaḥ |

viprakṛṣṭehyahaṃ deśe śatrughnasahito'vasam || 3 ||

vanavāsaṃ na jānāmi rāmasyāhaṃ mahātmanaḥ |

vivāsanaṃ vā saumitre ssītāyāśca yathā'bhavat || 4 ||

tathaiva krośatastasya bharatasya mahātmanaḥ |

kausalyā śabdamājñāya sumitrāmidamabravīt || 5 ||

āgataḥ krūrakāryāyāḥ kaikeyyā bharatassutaḥ |

tamahaṃ draṣṭumicchāmi bharataṃ dīrghadarśinam || 6 ||

evamuktvā sumitrāṃ sā vivarṇā malinā kṛśā |

pratasthe bharato yatra vepamānā vicetanā || 7 ||

sa tu rāmānujaścāpi śatrughnasahitastadā |

pratasthe bharato yatra kausalyāyā niveśanam || 8 ||

tata śśatrughnabharatau kausalyāṃ prekṣya duḥkhitau |

paryaṣvajetāṃ duḥkhārtāṃ patitāṃ naṣṭacetasām || 9 ||

rudantau rudatīṃ duḥkhātsametyāryāṃ manassvinīm |

bharataṃ pratyuvācedaṃ kausalyā bhṛśaduḥkhitā || 10 ||

idaṃ te rājyakāmasya rājyaṃ prāptamakaṇṭakam |

samprāptaṃ bata kaikeyyā śaśīghraṃ krūreṇa karmaṇā || 11 ||

prasthāpya cīravasanaṃ putraṃ me vanavāsinam |

kaikeyī kaṃ guṇaṃ tatra paśyati krūradarśinī || 12 ||

kṣipraṃ māmapi kaikeyī prasthāpayitumarhati |

hiraṇyanābho yatrāste suto me sumahāyaśāḥ || 13 ||

athavā svayamevāhaṃ sumitrānucarā sukham |

agnihotraṃ puraskṛtya prasthāsye yatra rāghavaḥ || 14 ||

kāmaṃ vā svayamevādya tatra māṃ netumarhasi |

yatrāsau puruṣavyāghraḥ putro me tapyate tapaḥ || 15 ||

idaṃ hi tava vistīrṇaṃ dhanadhānyasamācitam |

hastvaśvarathasampūrṇaṃ rājyaṃ niryātitaṃ tayā || 16 ||

ityādibahubhirvākyaiḥ krūraiḥ sambhartsito'naghaḥ |

vivyathe bharatastīvraṃ vraṇe tudyeva sūcinā || 17 ||

papāta caraṇau tasyāstadā sambhrāntacetanaḥ |

vilapya bahudhā'sañjño labdhasañjñastataḥ sthitaḥ || 18 ||

evaṃ vilapamānāṃ tāṃ bharataḥ prāñjalistadā |

kausalyāṃ pratyuvācedaṃ śokairbahubhirāvṛtām || 19 ||

ārye kasmādajānantaṃ garhase māmakilbiṣam |

vipulāṃ ca mama prītiṃ sthirāṃ jānāsi rāghave || 20 ||

kṛtā śāstrānugā buddhirmābhūttasya kadācana |

satyasandha ssatāṃ śreṣṭho yasyā'ryo'numate gataḥ || 21 ||

preṣyaṃ pāpīyasāṃ yātu sūryañca pratimehatu |

hantu pādena gāṃ suptāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 22 ||

kārayitvā mahatkarma bhartā bhṛtyamanarthakam |

adharmo yo'sya so'syāstu yasyā'ryo'numategataḥ || 23 ||

paripālayamānasya rājño bhūtāni puyatravat |

tatasnu duhyatāṃ pāpaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 24 ||

baliṣaḍbhāgamuddhṛtya nṛpasyārakṣataḥ prajāḥ |

adharmo yo'sya so'syāstu yasyārtho'numate gataḥ || 25 ||

saṃśrutya ca tapasvibhyassatre vai yajñadakṣiṇām |

tāṃ vipralapatāṃ pāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 26 ||

hastyaśvarathasambādhe yuddhe śastrasamākule |

mā sma kārṣītsatāṃ dharmaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 27 ||

upadiṣṭaṃ susūkṣmārthaṃ śāstraṃ yatnena dhīmatā |

sa nāśayatu duṣṭātmā yasyā'ryo'numate gataḥ || 28 ||

mā ca taṃ vyūḍhabāhvaṃsaṃ candrārkasamatejasam |

drākṣīdrājyasthamāsīnaṃ yasyāryo'numategataḥ || 29 ||

pāyasaṃ kṛsaraṃ chāgaṃ vṛthā so'śnātu nirghṛṇaḥ |

gurūṃścāpyavajānātu yasyā'ryo'numate gataḥ || 30 ||

gāśca spṛśatu pādena gurūnparivadetsvayam |

mitre druhyeta so'tyantaṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 31 ||

viśvāsātkathitaṃ kiñcitparivādaṃ mithaḥ kvacit |

vivṛṇotu sa duṣṭātmā yasyā'ryo'mate gataḥ || 32 ||

akartā hyakṛtajñaśca tyaktācā'tmā nirapatrapaḥ |

loke bhavatu vidviṣṭo yasyāryo'numate gataḥ || 33 ||

putrairdāraiśca bhṛtyaiśca svagṛhe parivāritaḥ |

sa eko mṛṣṭamaśnātu yasyāryo'numate gataḥ || 34 ||

aprāpya sadṛśān dārānanapatyaḥ pramīyatām |

anavāpya kriyāṃ dharmyāṃ yasyā'ryo'numate gataḥ || 35 ||

mā'tmanassantatiṃ drākṣītsveṣu dāreṣu duḥkhitaḥ |

āyussamagramaprāpya ya'syāryo'numate gataḥ || 36 ||

rājastrībālavṛddhānāṃ vadhe yatpāpamucyate |

bhṛtyatyāge ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 37 ||

lākṣayā madhumāṃsena lohena ca viṣeṇa ca |

sadaiva bibhṛyādbhṛtyānyasyāryo'numate gataḥ || 38 ||

saṅgrame samupoḍhe sma śatrupakṣabhayaṅkare |

palāyāmāno vadhyeta yasyāryo'numate gataḥ || 39 ||

kapālapāṇiḥ pṛthivīmaṭatāṃ cīrasaṃvṛtaḥ |

bhikṣamāṇo yathonmatto yasyāryo'numate gataḥ || 40 ||

madye prasakto bhavatu strīṣvakṣeṣu ca nityaśaḥ |

kāmakrodhābhibhūtastu yasyāryo'numate gataḥ || 41 ||

māsma dharme mano bhūyādadharmaṃ sa niṣevatām |

apātravarṣī bhavatu yasyāryo'numate gataḥ || 42 ||

sañcitānyasya vittani vividhāni sahasraśaḥ |

dasyubhirvipralupyantāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 43 ||

ubhe sandhye śayānasya yatpāpaṃ parikalpyate |

taccapāpaṃ bhavettasya yasyāryo'numate gataḥ || 44 ||

yadagnidāyake pāpaṃ yatpāpaṃ guratalpage |

mitradrohe ca yatpāpaṃ tatpāpaṃ pratipadyatām || 45 ||

devatānāṃ pitrūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |

mā sma kārṣītsa śuśrūṣāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 46 ||

satāṃ lokātsatāṃ kīrtyā ssañjuṣṭātkarmaṇastathā |

bhraśyatu kṣipramadyaiva yasyāryo'numate gataḥ || 47 ||

apāsya mātṛśuśrūṣāmanarthe so'vatiṣṭhatām |

dīrghabāhurmahāvakṣāḥ yasyāryo'numate gataḥ || 48 ||

bahuputro daridraśca jvararogasamanvitaḥ |

sa bhūyātsatata kleśī yasyāryo'numate gataḥ || 49 ||

āśāmāśaṃsamānānāṃ dīnānāmūrdhvacakṣuṣām |

arthināṃ vitathāṃ kuryādyasyāryo'numate gataḥ || 50 ||

māyayā ramatāṃ nityaṃ paruṣaḥ piśuno'śuciḥ |

rājño bhītastvadharmātmā yasyāryo'numate gataḥ || 51 ||

ṛtusnātāṃ satīṃ bhāryāmṛtukālānurodhinīm |

ativarteta duṣṭātmā yasyāryo'numate gataḥ || 52 ||

sadharmadārānparityajya paradārānniṣevatām |

tyaktadharmaratirmūḍho yasyāryo'numate gataḥ || 53 ||

vipraluptaprajātasya duṣkṛtaṃ brāhmaṇasya yat |

tadeva pratipadyeta yasyāryo'numate gataḥ || 54 ||

pānīyadūṣake pāpaṃ tathaiva viṣadāyake |

yattadekassa labhatāṃ yasyāryo'numate gataḥ || 55 ||

brāhmaṇāyodyatāṃ pūjāṃ vihantu kaluṣendriyaḥ |

bālavatsāṃ ca gāṃ dogdhu yasyāryo 'numate gataḥ || 56 ||

turṣṇārtaṃ sati pānīye vipralambhena yojayet |

labheta tasya yatpāpaṃ yasyāryo'numate gataḥ || 57 ||

bhaktyā vivadamāneṣu mārgamāśritya paśyataḥ |

tasya pāpena yujyeta yasyāryo'numate gataḥ || 58 ||

vihīnāṃ patiputrābhyāṃ kausalyāṃ pārthivātmajaḥ |

evamāśvāsayanneva duḥkhārto nipapāta ha || 59 ||

tathā tu śapathaiḥ kaṣṭai śśapamānamacetanam |

bharataṃ śokasantaptaṃ kausalyā vākyamabravīt || 60 ||

mama duḥkhamidaṃ putra bhūyassamupajāyate |

śapathai śśapamāno hi prāṇānuparuṇatsi me || 61 ||

diṣṭyā na calito dharmādātmā te sahalakṣmaṇaḥ |

vatsa satyapratijño te satāṃ lokamavāpsyasi || 62 ||

ityuktvā cāṅkamānīya bharataṃ bhrātṛvatsalam |

pariṣvajya mahābāhuṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā || 63 ||

evaṃ vilapamānasya duḥkhārtasya mahātmanaḥ |

mohācca śokasamrodhādbabhūva lulitaṃ manaḥ || 64 ||

lālapyamānasya vicetanasya praṇaṣṭabuddheḥ patitasya bhūmau |

muhurmuhurniśśvasataśca gharmaṃ sā tasya śokena jagāma rātriḥ || 65 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe pañcasaptatitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ पञ्चसप्ततितमस्सर्गः ।

दीर्घकालात्समुत्थाय सञ्ज्ञां लब्ध्वा च वीर्यवान् ।

नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥ 1 ॥

सोऽमात्यमध्ये भरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।

राज्यं न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥ 2 ॥

अभिषेकं न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।

विप्रकृष्टेह्यहं देशे शत्रुघ्नसहितोऽवसम् ॥ 3 ॥

वनवासं न जानामि रामस्याहं महात्मनः ।

विवासनं वा सौमित्रे स्सीतायाश्च यथाऽभवत् ॥ 4 ॥

तथैव क्रोशतस्तस्य भरतस्य महात्मनः ।

कौसल्या शब्दमाज्ञाय सुमित्रामिदमब्रवीत् ॥ 5 ॥

आगतः क्रूरकार्यायाः कैकेय्या भरतस्सुतः ।

तमहं द्रष्टुमिच्छामि भरतं दीर्घदर्शिनम् ॥ 6 ॥

एवमुक्त्वा सुमित्रां सा विवर्णा मलिना कृशा ।

प्रतस्थे भरतो यत्र वेपमाना विचेतना ॥ 7 ॥

स तु रामानुजश्चापि शत्रुघ्नसहितस्तदा ।

प्रतस्थे भरतो यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ 8 ॥

तत श्शत्रुघ्नभरतौ कौसल्यां प्रेक्ष्य दुःखितौ ।

पर्यष्वजेतां दुःखार्तां पतितां नष्टचेतसाम् ॥ 9 ॥

रुदन्तौ रुदतीं दुःखात्समेत्यार्यां मनस्स्विनीम् ।

भरतं प्रत्युवाचेदं कौसल्या भृशदुःखिता ॥ 10 ॥

इदं ते राज्यकामस्य राज्यं प्राप्तमकण्टकम् ।

सम्प्राप्तं बत कैकेय्या शशीघ्रं क्रूरेण कर्मणा ॥ 11 ॥

प्रस्थाप्य चीरवसनं पुत्रं मे वनवासिनम् ।

कैकेयी कं गुणं तत्र पश्यति क्रूरदर्शिनी ॥ 12 ॥

क्षिप्रं मामपि कैकेयी प्रस्थापयितुमर्हति ।

हिरण्यनाभो यत्रास्ते सुतो मे सुमहायशाः ॥ 13 ॥

अथवा स्वयमेवाहं सुमित्रानुचरा सुखम् ।

अग्निहोत्रं पुरस्कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ 14 ॥

कामं वा स्वयमेवाद्य तत्र मां नेतुमर्हसि ।

यत्रासौ पुरुषव्याघ्रः पुत्रो मे तप्यते तपः ॥ 15 ॥

इदं हि तव विस्तीर्णं धनधान्यसमाचितम् ।

हस्त्वश्वरथसम्पूर्णं राज्यं निर्यातितं तया ॥ 16 ॥

इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्त्सितोऽनघः ।

विव्यथे भरतस्तीव्रं व्रणे तुद्येव सूचिना ॥ 17 ॥

पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।

विलप्य बहुधाऽसञ्ज्ञो लब्धसञ्ज्ञस्ततः स्थितः ॥ 18 ॥

एवं विलपमानां तां भरतः प्राञ्जलिस्तदा ।

कौसल्यां प्रत्युवाचेदं शोकैर्बहुभिरावृताम् ॥ 19 ॥

आर्ये कस्मादजानन्तं गर्हसे मामकिल्बिषम् ।

विपुलां च मम प्रीतिं स्थिरां जानासि राघवे ॥ 20 ॥

कृता शास्त्रानुगा बुद्धिर्माभूत्तस्य कदाचन ।

सत्यसन्ध स्सतां श्रेष्ठो यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 21 ॥

प्रेष्यं पापीयसां यातु सूर्यञ्च प्रतिमेहतु ।

हन्तु पादेन गां सुप्तां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 22 ॥

कारयित्वा महत्कर्म भर्ता भृत्यमनर्थकम् ।

अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्याऽर्योऽनुमतेगतः ॥ 23 ॥

परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुयत्रवत् ।

ततस्नु दुह्यतां पापं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 24 ॥

बलिषड्भागमुद्धृत्य नृपस्यारक्षतः प्रजाः ।

अधर्मो योऽस्य सोऽस्यास्तु यस्यार्थोऽनुमते गतः ॥ 25 ॥

संश्रुत्य च तपस्विभ्यस्सत्रे वै यज्ञदक्षिणाम् ।

तां विप्रलपतां पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 26 ॥

हस्त्यश्वरथसम्बाधे युद्धे शस्त्रसमाकुले ।

मा स्म कार्षीत्सतां धर्मं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 27 ॥

उपदिष्टं सुसूक्ष्मार्थं शास्त्रं यत्नेन धीमता ।

स नाशयतु दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 28 ॥

मा च तं व्यूढबाह्वंसं चन्द्रार्कसमतेजसम् ।

द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनं यस्यार्योऽनुमतेगतः ॥ 29 ॥

पायसं कृसरं छागं वृथा सोऽश्नातु निर्घृणः ।

गुरूंश्चाप्यवजानातु यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 30 ॥

गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून्परिवदेत्स्वयम् ।

मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तं यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 31 ॥

विश्वासात्कथितं किञ्चित्परिवादं मिथः क्वचित् ।

विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्याऽर्योऽमते गतः ॥ 32 ॥

अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्ताचाऽत्मा निरपत्रपः ।

लोके भवतु विद्विष्टो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 33 ॥

पुत्रैर्दारैश्च भृत्यैश्च स्वगृहे परिवारितः ।

स एको मृष्टमश्नातु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 34 ॥

अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।

अनवाप्य क्रियां धर्म्यां यस्याऽर्योऽनुमते गतः ॥ 35 ॥

माऽत्मनस्सन्ततिं द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।

आयुस्समग्रमप्राप्य यऽस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 36 ॥

राजस्त्रीबालवृद्धानां वधे यत्पापमुच्यते ।

भृत्यत्यागे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ 37 ॥

लाक्षया मधुमांसेन लोहेन च विषेण च ।

सदैव बिभृयाद्भृत्यान्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 38 ॥

सङ्ग्रमे समुपोढे स्म शत्रुपक्षभयङ्करे ।

पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 39 ॥

कपालपाणिः पृथिवीमटतां चीरसंवृतः ।

भिक्षमाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 40 ॥

मद्ये प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।

कामक्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 41 ॥

मास्म धर्मे मनो भूयादधर्मं स निषेवताम् ।

अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 42 ॥

सञ्चितान्यस्य वित्तनि विविधानि सहस्रशः ।

दस्युभिर्विप्रलुप्यन्तां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 43 ॥

उभे सन्ध्ये शयानस्य यत्पापं परिकल्प्यते ।

तच्चपापं भवेत्तस्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 44 ॥

यदग्निदायके पापं यत्पापं गुरतल्पगे ।

मित्रद्रोहे च यत्पापं तत्पापं प्रतिपद्यताम् ॥ 45 ॥

देवतानां पित्रूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।

मा स्म कार्षीत्स शुश्रूषां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 46 ॥

सतां लोकात्सतां कीर्त्या स्सञ्जुष्टात्कर्मणस्तथा ।

भ्रश्यतु क्षिप्रमद्यैव यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 47 ॥

अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।

दीर्घबाहुर्महावक्षाः यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 48 ॥

बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।

स भूयात्सतत क्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 49 ॥

आशामाशंसमानानां दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।

अर्थिनां वितथां कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 50 ॥

मायया रमतां नित्यं परुषः पिशुनोऽशुचिः ।

राज्ञो भीतस्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 51 ॥

ऋतुस्नातां सतीं भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।

अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 52 ॥

सधर्मदारान्परित्यज्य परदारान्निषेवताम् ।

त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 53 ॥

विप्रलुप्तप्रजातस्य दुष्कृतं ब्राह्मणस्य यत् ।

तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 54 ॥

पानीयदूषके पापं तथैव विषदायके ।

यत्तदेकस्स लभतां यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 55 ॥

ब्राह्मणायोद्यतां पूजां विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।

बालवत्सां च गां दोग्धु यस्यार्यो ऽनुमते गतः ॥ 56 ॥

तुर्ष्णार्तं सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।

लभेत तस्य यत्पापं यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 57 ॥

भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।

तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ 58 ॥

विहीनां पतिपुत्राभ्यां कौसल्यां पार्थिवात्मजः ।

एवमाश्वासयन्नेव दुःखार्तो निपपात ह ॥ 59 ॥

तथा तु शपथैः कष्टै श्शपमानमचेतनम् ।

भरतं शोकसन्तप्तं कौसल्या वाक्यमब्रवीत् ॥ 60 ॥

मम दुःखमिदं पुत्र भूयस्समुपजायते ।

शपथै श्शपमानो हि प्राणानुपरुणत्सि मे ॥ 61 ॥

दिष्ट्या न चलितो धर्मादात्मा ते सहलक्ष्मणः ।

वत्स सत्यप्रतिज्ञो ते सतां लोकमवाप्स्यसि ॥ 62 ॥

इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतं भ्रातृवत्सलम् ।

परिष्वज्य महाबाहुं रुरोद भृशदुःखिता ॥ 63 ॥

एवं विलपमानस्य दुःखार्तस्य महात्मनः ।

मोहाच्च शोकसम्रोधाद्बभूव लुलितं मनः ॥ 64 ॥

लालप्यमानस्य विचेतनस्य प्रणष्टबुद्धेः पतितस्य भूमौ ।

मुहुर्मुहुर्निश्श्वसतश्च घर्मं सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ 65 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे पञ्चसप्ततितमस्सर्गः ॥