2.2 Ayodhyakanda - Dvitiya Sargah — Sinhala Script

ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අයෝධ්යාකාණ්ඩම් .

අථ ද්විතීයස්සර්ගඃ .

තතඃ පරිෂදං සර්වාමාමන්ත්ර්ය වසුධාධිපඃ .

හිතමුද්ධර්ෂණං චෛවමුවාච ප්රථිතං වචඃ .. 1 ..

දුන්දුභිස්වනකල්පේන ගම්භීරේණානුනාදිනා .

ස්වරේණ මහතා රාජා ජීමූත ඉව නාදයන් .. 2 ..

රාජලක්ෂණයුක්තේන කාන්තේනානුපමේන ච .

උවාච රසයුක්තේන ස්වරේණ නෘපතිර්නෘපාන් .. 3 ..

විදිතං භවතාමේතද්යථා මේ රාජ්යමුත්තමම් .

පූර්වකෛර්මම රාජේන්ද්රෛස්සුතවත්පරිපාලිතම් .. 4 ..

සෝ(අ)හමික්ෂ්වාකුභි ස්සර්වෛර්නරේන්ද්රෛඃ පරිපාලිතම් .

ශ්රේයසා යෝක්තුකාමෝ(අ)ස්මි සුඛාර්හමඛිලං ජගත් .. 5 ..

මයාප්යාචරිතං පූර්වෛඃ පන්ථානමනුගච්ඡතා .

ප්රජා නිත්යමනිද්රේණ යථාශක්ත්යභිරක්ෂිතාඃ .. 6 ..

ඉදං ශරීරං කෘත්ස්නස්ය ලෝකස්ය චරතා හිතම් .

පාණ්ඩුරස්යා(අ)තපත්රස්යච්ඡායායාං ජරිතං මයා .. 7 ..

ප්රාප්ය වර්ෂසහස්රාණි බහූන්යායූංෂි ජීවතඃ .

ජීර්ණස්යාස්ය ශරීරස්ය විශ්රාන්තිමභිරෝචයේ .. 8 ..

රාජප්රභාවජුෂ්ටාං හි දුර්වහාමජිතේන්ද්රියෛඃ .

පරිශ්රාන්තෝ(අ)ස්මි ලෝකස්ය ගුර්වීං ධර්මධුරං වහන් .. 9 ..

සෝ(අ)හං විශ්රමමිච්ඡාමි පුත්රං කෘත්වා ප්රජාහිතේ .

සන්නිකෘෂ්ටානිමාන්සර්වානනුමාන්ය ද්විජර්ෂභාන් .. 10 ..

අනුජාතෝ හි මාං සර්වෛර්ගුණෛර්ජ්යේෂ්ඨෝ මමාත්මජඃ .

පුරන්දරසමෝ වීර්යේ රාමඃ පරපුරඤ්ජයඃ .. 11 ..

තං චන්ද්රමිව පුෂ්යේණ යුක්තං ධර්මභෘතාං වරම් .

යෞවරාජ්යේ නියෝක්තා(අ)ස්මි ප්රීතඃ පුරුෂපුඞ්ගවම් .. 12 ..

අනුරූපස්ස වෛ නාථෝ ලක්ෂ්මීවාන් ලක්ෂ්මණාග්රජඃ .

ත්රෛලෝක්යමපි නාථේන යේන ස්යාන්නාථවත්තරම් .. 13 ..

අනේන ශ්රේයසා සද්යස්සංයෝජ්යෛවමිමාං මහීම් .

ගතක්ලේශෝ භවිෂ්යාමි සුතේ තස්මින්නිවේශ්ය වෛ .. 14 ..

යදිදං මේ(අ)නුරූපාර්ථං මයා සාධු සුමන්ත්රිතම් .

භවන්තෝ මේ(අ)නුමන්යන්තාං කථං වා කරවාණ්යහම් .. 15 ..

යද්යප්යේෂා මම ප්රීතිර්හිතමන්යද්විචින්ත්යතාම් .

අන්යා මධ්යස්ථචින්තා හි විමර්දාභ්යධිකෝදයා .. 16 ..

ඉති බ්රුවන්තං මුදිතාඃ ප්රත්යනන්දන්නෘපා නෘපම් .

වෘෂ්ටිමන්තං මහාමේඝං නර්දන්ත ඉව බර්හිණඃ .. 17 ..

ස්නිග්ධෝ(අ)නුනාදී සඤ්ජජ්ඤේ තත්ර හර්ෂසමීරිතඃ .

ජනෞඝෝද්ඝුෂ්ටසන්නාදෝ විමානං කම්පයන්නිව .. 18 ..

තස්ය ධර්මාර්ථවිදුෂෝ භාවමාජ්ඤාය සර්වශඃ .

බ්රාහ්මණා ජනමුඛ්යාශ්ච පෞරජානපදෛ ස්සහ .. 19 ..

සමේත්ය මන්ත්රයිත්වා තු සමතාගතබුද්ධයඃ .

ඌචුශ්ච මනසා ජ්ඤාත්වා වෘද්ධං දශරථං නෘපම් .. 20 ..

අනේකවර්ෂසාහස්රෝ වෘද්ධස්ත්වමසි පාර්ථිව .

ස රාමං යුවරාජානමභිෂිඤ්චිස්ව පාර්ථිවම් .. 21 ..

ඉච්ඡාමෝ හි මහාබාහුං රඝුවීරං මහාබලම් .

ගජේන මහතා(අ)යාන්තං රාමං ඡත්රාවෘතානනම් .. 22 ..

ඉති තද්වචනං ශ්රුත්වා රාජා තේෂාං මනඃප්රියම් .

අජානන්නිව ජිජ්ඤාසුරිදං වචනමබ්රවීත් .. 23 ..

ශ්රුත්වෛව වචනං යන්මේ රාඝවං පතිමිච්ඡථ .

රාජාන ස්සංශයෝ(අ)යං මේ කිමිදං බ්රූත තත්ත්වතඃ .. 24 ..

කථං නු මයි ධර්මේණ පෘථිවීමනුශාසති .

භවන්තෝ ද්රෂ්ටුමිච්ඡන්ති යුවරාජං මමාත්මජම් .. 25 ..

තේ තමූචුර්මහාත්මානං පෞරජානපදෛස්සහ .

බහවෝ නෘප කල්යාණා ගුණාඃ පුත්රස්ය සන්ති තේ .. 26 ..

ගුණාන් ගුණවතෝ දේව දේවකල්පස්ය ධීමතඃ .

ප්රියානානන්දනාන්කෘත්ස්නාන්ප්රවක්ෂ්යාමෝ(අ)ද්ය තාන් ශෘණු .. 27 ..

දිව්යෛර්ගුණෛශ්ශක්රසමෝ රාමස්සත්යපරාක්රමඃ .

ඉක්ෂ්වාකුභ්යෝ(අ)පි සර්වේභ්යෝ හ්යතිරික්තෝ විශාම්පතේ .. 28 ..

රාම ස්සත්පුරුෂෝ ලෝකේ සත්යධර්මපරායණඃ .

සාක්ෂාද්රාමාද්විනිර්වෘත්තෝ ධර්මශ්චාපි ශ්රියා සහ .. 29 ..

ප්රජාසුඛත්ත්වේ චන්ද්රස්ය වසුධායාඃ ක්ෂමාගුණෛඃ .

බුද්ධ්යා බෘහස්පතේස්තුල්යෝ වීර්යේ සාක්ෂාච්ඡචීපතේඃ .. 30 ..

ධර්මජ්ඤඃ සත්යසන්ධශ්ච ශීලවානනසූයකඃ .

ක්ෂාන්තඃ සාන්ත්වයිතා ශ්ලක්ෂ්ණඃ කෘතජ්ඤෝ විජිතේන්ද්රියඃ .. 31 ..

මෘදුශ්ච ස්ථිරචිත්තශ්ච සදා භව්යෝ(අ)නසූයකඃ .

ප්රියවාදී ච භූතානාං සත්යවාදී ච රාඝවඃ .. 32 ..

බහුශ්රුතානාං වෘද්ධානාං බ්රාහ්මණානාමුපාසිතා .

තේනාස්යේහා(අ)තුලා කීර්තිර්යශස්තේජශ්ච වර්ධතේ .. 33 ..

දේවාසුරමනුෂ්යාණාං සර්වාස්ත්රේෂු විශාරදඃ .

සම්යග්විද්යාව්රතස්නාතෝ යථාවත්සාඞ්ගවේදවිත් .. 34 ..

ගාන්ධර්වේ ච භුවි ශ්රේෂ්ඨෝ බභූව භරතාග්රජඃ .

කල්යාණාභිජන ස්සාධුරදීනාත්මා මහාමතිඃ .. 35 ..

ද්විජෛරභිවිනීතශ්ච ශ්රේෂ්ඨෛර්ධර්මාර්ථනෛපුණෛඃ .

යදා ව්රජති සඞ්ග්රාමං ග්රාමාර්ථේ නගරස්ය වා .. 36 ..

ගත්වා සෞමිත්රිසහිතෝ නා(අ)විජිත්ය නිවර්තතේ .

සඞ්ග්රාමාත්පුනරාගම්ය කුඤ්ජරේණ රථේන වා .. 37 ..

පෞරාන් ස්වජනවන්නිත්යං කුශලං පරිපෘච්ඡති .

පුත්රේෂ්වග්නිෂු දාරේෂු ප්රේෂ්යශිෂ්යගණේෂු ච .. 38 ..

නිඛිලේනානුපූර්ව්යාච්ච පිතාපුත්රානිවෞරසාන් .

ශුශ්රූෂන්තේ ච ව ශ්ශිෂ්යාඃ කච්චිත්කර්මසු දංශිතාඃ .. 39 ..

ඉති නඃ පුරුෂව්යාඝ්ර ස්සදා රාමෝ(අ)භිභාෂතේ .

ව්යසනේෂු මනුෂ්යාණාං භෘශං භවති දුඃඛිතඃ .. 40 ..

උත්සවේෂු ච සර්වේෂු පිතේව පරිතුෂ්යති .

සත්යවාදී මහේෂ්වාසෝ වෘද්ධසේවී ජිතේන්ද්රියඃ .. 41 ..

ස්මිතපූර්වාභිභාෂී ච ධර්මං සර්වාත්මනා ශ්රිතඃ .

සම්යග්යෝක්තා ශ්රේයසාං ච න විගෘහ්ය කථාරුචිඃ .. 42 ..

උත්තරෝත්තරයුක්තෞ ච වක්තා වාචස්පතිර්යථා .

සුභ්රූඃ ආයතතාම්රාක්ෂඃ සාක්ෂාද්විෂ්ණුරිව ස්වයම් .. 43 ..

රාමෝ ලෝකාභිරාමෝ(අ)යං ශෞර්යවීර්යපරාක්රමෛඃ .

ප්රජාපාලනතත්ත්වජ්ඤෝ න රාගෝපහතේන්ද්රියඃ .. 44 ..

ශක්තස්ත්රෛලෝක්යමප්යේකෝ භෝක්තුං කින්නු මහීමිමාම් .

නාස්ය ක්රෝධඃ ප්රසාදශ්ච නිරර්ථෝ(අ)ස්ති කදාචන .. 45 ..

හන්ත්යේව නියමාද්වධ්යානවධ්යේ න ච කුප්යති .

යුනක්ත්යර්ථෛඃ ප්රහෘෂ්ටශ්ච තමසෞ යත්ර තුෂ්යති .. 46 ..

ශාන්තෛ ස්සර්වප්රජාකාන්තෛඃ ප්රීතිසඤ්ජනනෛර්නෘණාම් .

ගුණෛර්විරුරුචේ රාමෝ දීප්ත ස්සූර්ය ඉවාංශුභිඃ .. 47 ..

තමේවඞ්ගුණසම්පන්නං රාමං සත්යපරාක්රමම් .

ලෝකපාලෝපමං නාථමකාමයත මේදිනී .. 48 ..

වත්සශ්ශ්රේයසි ජාතස්තේ දිෂ්ට්යා(අ)සෞ තව රාඝව .

දිෂ්ට්යා පුත්රගුණෛර්යුක්තෝ මාරීච ඉව කාශ්යපඃ .. 49 ..

බලමාරෝග්යමායුශ්ච රාමස්ය විදිතාත්මනඃ .

දේවාසුරමනුෂ්යේෂු සගන්ධර්වෝරගේෂු ච .. 50 ..

ආශංසතේ ජනස්සර්වෝ රාෂ්ට්රේ පුරවරේ තථා .

ආභ්යන්තරශ්ච බාහ්යශ්ච පෞරජානපදෝ ජනඃ .. 51 ..

ස්ත්රියෝ වෘද්ධාස්තරුණ්යශ්ච සායං ප්රාතස්සමාහිතාඃ .

සර්වාන් දේවාන් නමස්යන්ති රාමස්යාර්ථේ යශස්විනඃ .. 52 ..

තේෂාමායාචිතං දේව ත්වත්ප්රසාදාත්සමෘද්ධ්යතාම් .

රාමමින්දීවරශ්යාමං සර්වශත්රුනිබර්හණම් .. 53 ..

පශ්යාමෝ යෞවරාජ්යස්ථං තව රාජෝත්තමාත්මජම් .

තං දේව දේවෝපමමාත්මජං තේ සර්වස්ය ලෝකස්ය හිතේ නිවිෂ්ටම් .

හිතාය නඃ ක්ෂිප්රමුදාරජුෂ්ටං මුදා(අ)භෂේක්තුං වරද ත්වමර්හසි .. 54 ..

ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අයෝධ්යාකාණ්ඩේ ද්විතීයස්සර්ගඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha dvitīyassargaḥ |

tataḥ pariṣadaṃ sarvāmāmantrya vasudhādhipaḥ |

hitamuddharṣaṇaṃ caivamuvāca prathitaṃ vacaḥ || 1 ||

dundubhisvanakalpena gambhīreṇānunādinā |

svareṇa mahatā rājā jīmūta iva nādayan || 2 ||

rājalakṣaṇayuktena kāntenānupamena ca |

uvāca rasayuktena svareṇa nṛpatirnṛpān || 3 ||

viditaṃ bhavatāmetadyathā me rājyamuttamam |

pūrvakairmama rājendraissutavatparipālitam || 4 ||

so'hamikṣvākubhi ssarvairnarendraiḥ paripālitam |

śreyasā yoktukāmo'smi sukhārhamakhilaṃ jagat || 5 ||

mayāpyācaritaṃ pūrvaiḥ panthānamanugacchatā |

prajā nityamanidreṇa yathāśaktyabhirakṣitāḥ || 6 ||

idaṃ śarīraṃ kṛtsnasya lokasya caratā hitam |

pāṇḍurasyā'tapatrasyacchāyāyāṃ jaritaṃ mayā || 7 ||

prāpya varṣasahasrāṇi bahūnyāyūṃṣi jīvataḥ |

jīrṇasyāsya śarīrasya viśrāntimabhirocaye || 8 ||

rājaprabhāvajuṣṭāṃ hi durvahāmajitendriyaiḥ |

pariśrānto'smi lokasya gurvīṃ dharmadhuraṃ vahan || 9 ||

so'haṃ viśramamicchāmi putraṃ kṛtvā prajāhite |

sannikṛṣṭānimānsarvānanumānya dvijarṣabhān || 10 ||

anujāto hi māṃ sarvairguṇairjyeṣṭho mamātmajaḥ |

purandarasamo vīrye rāmaḥ parapurañjayaḥ || 11 ||

taṃ candramiva puṣyeṇa yuktaṃ dharmabhṛtāṃ varam |

yauvarājye niyoktā'smi prītaḥ puruṣapuṅgavam || 12 ||

anurūpassa vai nātho lakṣmīvān lakṣmaṇāgrajaḥ |

trailokyamapi nāthena yena syānnāthavattaram || 13 ||

anena śreyasā sadyassaṃyojyaivamimāṃ mahīm |

gatakleśo bhaviṣyāmi sute tasminniveśya vai || 14 ||

yadidaṃ me'nurūpārthaṃ mayā sādhu sumantritam |

bhavanto me'numanyantāṃ kathaṃ vā karavāṇyaham || 15 ||

yadyapyeṣā mama prītirhitamanyadvicintyatām |

anyā madhyasthacintā hi vimardābhyadhikodayā || 16 ||

iti bruvantaṃ muditāḥ pratyanandannṛpā nṛpam |

vṛṣṭimantaṃ mahāmeghaṃ nardanta iva barhiṇaḥ || 17 ||

snigdho'nunādī sañjajñe tatra harṣasamīritaḥ |

janaughodghuṣṭasannādo vimānaṃ kampayanniva || 18 ||

tasya dharmārthaviduṣo bhāvamājñāya sarvaśaḥ |

brāhmaṇā janamukhyāśca paurajānapadai ssaha || 19 ||

sametya mantrayitvā tu samatāgatabuddhayaḥ |

ūcuśca manasā jñātvā vṛddhaṃ daśarathaṃ nṛpam || 20 ||

anekavarṣasāhasro vṛddhastvamasi pārthiva |

sa rāmaṃ yuvarājānamabhiṣiñcisva pārthivam || 21 ||

icchāmo hi mahābāhuṃ raghuvīraṃ mahābalam |

gajena mahatā'yāntaṃ rāmaṃ chatrāvṛtānanam || 22 ||

iti tadvacanaṃ śrutvā rājā teṣāṃ manaḥpriyam |

ajānanniva jijñāsuridaṃ vacanamabravīt || 23 ||

śrutvaiva vacanaṃ yanme rāghavaṃ patimicchatha |

rājāna ssaṃśayo'yaṃ me kimidaṃ brūta tattvataḥ || 24 ||

kathaṃ nu mayi dharmeṇa pṛthivīmanuśāsati |

bhavanto draṣṭumicchanti yuvarājaṃ mamātmajam || 25 ||

te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadaissaha |

bahavo nṛpa kalyāṇā guṇāḥ putrasya santi te || 26 ||

guṇān guṇavato deva devakalpasya dhīmataḥ |

priyānānandanānkṛtsnānpravakṣyāmo'dya tān śṛṇu || 27 ||

divyairguṇaiśśakrasamo rāmassatyaparākramaḥ |

ikṣvākubhyo'pi sarvebhyo hyatirikto viśāmpate || 28 ||

rāma ssatpuruṣo loke satyadharmaparāyaṇaḥ |

sākṣādrāmādvinirvṛtto dharmaścāpi śriyā saha || 29 ||

prajāsukhattve candrasya vasudhāyāḥ kṣamāguṇaiḥ |

buddhyā bṛhaspatestulyo vīrye sākṣācchacīpateḥ || 30 ||

dharmajñaḥ satyasandhaśca śīlavānanasūyakaḥ |

kṣāntaḥ sāntvayitā ślakṣṇaḥ kṛtajño vijitendriyaḥ || 31 ||

mṛduśca sthiracittaśca sadā bhavyo'nasūyakaḥ |

priyavādī ca bhūtānāṃ satyavādī ca rāghavaḥ || 32 ||

bahuśrutānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāmupāsitā |

tenāsyehā'tulā kīrtiryaśastejaśca vardhate || 33 ||

devāsuramanuṣyāṇāṃ sarvāstreṣu viśāradaḥ |

samyagvidyāvratasnāto yathāvatsāṅgavedavit || 34 ||

gāndharve ca bhuvi śreṣṭho babhūva bharatāgrajaḥ |

kalyāṇābhijana ssādhuradīnātmā mahāmatiḥ || 35 ||

dvijairabhivinītaśca śreṣṭhairdharmārthanaipuṇaiḥ |

yadā vrajati saṅgrāmaṃ grāmārthe nagarasya vā || 36 ||

gatvā saumitrisahito nā'vijitya nivartate |

saṅgrāmātpunarāgamya kuñjareṇa rathena vā || 37 ||

paurān svajanavannityaṃ kuśalaṃ paripṛcchati |

putreṣvagniṣu dāreṣu preṣyaśiṣyagaṇeṣu ca || 38 ||

nikhilenānupūrvyācca pitāputrānivaurasān |

śuśrūṣante ca va śśiṣyāḥ kaccitkarmasu daṃśitāḥ || 39 ||

iti naḥ puruṣavyāghra ssadā rāmo'bhibhāṣate |

vyasaneṣu manuṣyāṇāṃ bhṛśaṃ bhavati duḥkhitaḥ || 40 ||

utsaveṣu ca sarveṣu piteva parituṣyati |

satyavādī maheṣvāso vṛddhasevī jitendriyaḥ || 41 ||

smitapūrvābhibhāṣī ca dharmaṃ sarvātmanā śritaḥ |

samyagyoktā śreyasāṃ ca na vigṛhya kathāruciḥ || 42 ||

uttarottarayuktau ca vaktā vācaspatiryathā |

subhrūḥ āyatatāmrākṣaḥ sākṣādviṣṇuriva svayam || 43 ||

rāmo lokābhirāmo'yaṃ śauryavīryaparākramaiḥ |

prajāpālanatattvajño na rāgopahatendriyaḥ || 44 ||

śaktastrailokyamapyeko bhoktuṃ kinnu mahīmimām |

nāsya krodhaḥ prasādaśca nirartho'sti kadācana || 45 ||

hantyeva niyamādvadhyānavadhye na ca kupyati |

yunaktyarthaiḥ prahṛṣṭaśca tamasau yatra tuṣyati || 46 ||

śāntai ssarvaprajākāntaiḥ prītisañjananairnṛṇām |

guṇairviruruce rāmo dīpta ssūrya ivāṃśubhiḥ || 47 ||

tamevaṅguṇasampannaṃ rāmaṃ satyaparākramam |

lokapālopamaṃ nāthamakāmayata medinī || 48 ||

vatsaśśreyasi jātaste diṣṭyā'sau tava rāghava |

diṣṭyā putraguṇairyukto mārīca iva kāśyapaḥ || 49 ||

balamārogyamāyuśca rāmasya viditātmanaḥ |

devāsuramanuṣyeṣu sagandharvorageṣu ca || 50 ||

āśaṃsate janassarvo rāṣṭre puravare tathā |

ābhyantaraśca bāhyaśca paurajānapado janaḥ || 51 ||

striyo vṛddhāstaruṇyaśca sāyaṃ prātassamāhitāḥ |

sarvān devān namasyanti rāmasyārthe yaśasvinaḥ || 52 ||

teṣāmāyācitaṃ deva tvatprasādātsamṛddhyatām |

rāmamindīvaraśyāmaṃ sarvaśatrunibarhaṇam || 53 ||

paśyāmo yauvarājyasthaṃ tava rājottamātmajam |

taṃ deva devopamamātmajaṃ te sarvasya lokasya hite niviṣṭam |

hitāya naḥ kṣipramudārajuṣṭaṃ mudā'bhaṣektuṃ varada tvamarhasi || 54 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe dvitīyassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्वितीयस्सर्गः ।

ततः परिषदं सर्वामामन्त्र्य वसुधाधिपः ।

हितमुद्धर्षणं चैवमुवाच प्रथितं वचः ॥ 1 ॥

दुन्दुभिस्वनकल्पेन गम्भीरेणानुनादिना ।

स्वरेण महता राजा जीमूत इव नादयन् ॥ 2 ॥

राजलक्षणयुक्तेन कान्तेनानुपमेन च ।

उवाच रसयुक्तेन स्वरेण नृपतिर्नृपान् ॥ 3 ॥

विदितं भवतामेतद्यथा मे राज्यमुत्तमम् ।

पूर्वकैर्मम राजेन्द्रैस्सुतवत्परिपालितम् ॥ 4 ॥

सोऽहमिक्ष्वाकुभि स्सर्वैर्नरेन्द्रैः परिपालितम् ।

श्रेयसा योक्तुकामोऽस्मि सुखार्हमखिलं जगत् ॥ 5 ॥

मयाप्याचरितं पूर्वैः पन्थानमनुगच्छता ।

प्रजा नित्यमनिद्रेण यथाशक्त्यभिरक्षिताः ॥ 6 ॥

इदं शरीरं कृत्स्नस्य लोकस्य चरता हितम् ।

पाण्डुरस्याऽतपत्रस्यच्छायायां जरितं मया ॥ 7 ॥

प्राप्य वर्षसहस्राणि बहून्यायूंषि जीवतः ।

जीर्णस्यास्य शरीरस्य विश्रान्तिमभिरोचये ॥ 8 ॥

राजप्रभावजुष्टां हि दुर्वहामजितेन्द्रियैः ।

परिश्रान्तोऽस्मि लोकस्य गुर्वीं धर्मधुरं वहन् ॥ 9 ॥

सोऽहं विश्रममिच्छामि पुत्रं कृत्वा प्रजाहिते ।

सन्निकृष्टानिमान्सर्वाननुमान्य द्विजर्षभान् ॥ 10 ॥

अनुजातो हि मां सर्वैर्गुणैर्ज्येष्ठो ममात्मजः ।

पुरन्दरसमो वीर्ये रामः परपुरञ्जयः ॥ 11 ॥

तं चन्द्रमिव पुष्येण युक्तं धर्मभृतां वरम् ।

यौवराज्ये नियोक्ताऽस्मि प्रीतः पुरुषपुङ्गवम् ॥ 12 ॥

अनुरूपस्स वै नाथो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणाग्रजः ।

त्रैलोक्यमपि नाथेन येन स्यान्नाथवत्तरम् ॥ 13 ॥

अनेन श्रेयसा सद्यस्संयोज्यैवमिमां महीम् ।

गतक्लेशो भविष्यामि सुते तस्मिन्निवेश्य वै ॥ 14 ॥

यदिदं मेऽनुरूपार्थं मया साधु सुमन्त्रितम् ।

भवन्तो मेऽनुमन्यन्तां कथं वा करवाण्यहम् ॥ 15 ॥

यद्यप्येषा मम प्रीतिर्हितमन्यद्विचिन्त्यताम् ।

अन्या मध्यस्थचिन्ता हि विमर्दाभ्यधिकोदया ॥ 16 ॥

इति ब्रुवन्तं मुदिताः प्रत्यनन्दन्नृपा नृपम् ।

वृष्टिमन्तं महामेघं नर्दन्त इव बर्हिणः ॥ 17 ॥

स्निग्धोऽनुनादी सञ्जज्ञे तत्र हर्षसमीरितः ।

जनौघोद्घुष्टसन्नादो विमानं कम्पयन्निव ॥ 18 ॥

तस्य धर्मार्थविदुषो भावमाज्ञाय सर्वशः ।

ब्राह्मणा जनमुख्याश्च पौरजानपदै स्सह ॥ 19 ॥

समेत्य मन्त्रयित्वा तु समतागतबुद्धयः ।

ऊचुश्च मनसा ज्ञात्वा वृद्धं दशरथं नृपम् ॥ 20 ॥

अनेकवर्षसाहस्रो वृद्धस्त्वमसि पार्थिव ।

स रामं युवराजानमभिषिञ्चिस्व पार्थिवम् ॥ 21 ॥

इच्छामो हि महाबाहुं रघुवीरं महाबलम् ।

गजेन महताऽयान्तं रामं छत्रावृताननम् ॥ 22 ॥

इति तद्वचनं श्रुत्वा राजा तेषां मनःप्रियम् ।

अजानन्निव जिज्ञासुरिदं वचनमब्रवीत् ॥ 23 ॥

श्रुत्वैव वचनं यन्मे राघवं पतिमिच्छथ ।

राजान स्संशयोऽयं मे किमिदं ब्रूत तत्त्वतः ॥ 24 ॥

कथं नु मयि धर्मेण पृथिवीमनुशासति ।

भवन्तो द्रष्टुमिच्छन्ति युवराजं ममात्मजम् ॥ 25 ॥

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदैस्सह ।

बहवो नृप कल्याणा गुणाः पुत्रस्य सन्ति ते ॥ 26 ॥

गुणान् गुणवतो देव देवकल्पस्य धीमतः ।

प्रियानानन्दनान्कृत्स्नान्प्रवक्ष्यामोऽद्य तान् शृणु ॥ 27 ॥

दिव्यैर्गुणैश्शक्रसमो रामस्सत्यपराक्रमः ।

इक्ष्वाकुभ्योऽपि सर्वेभ्यो ह्यतिरिक्तो विशाम्पते ॥ 28 ॥

राम स्सत्पुरुषो लोके सत्यधर्मपरायणः ।

साक्षाद्रामाद्विनिर्वृत्तो धर्मश्चापि श्रिया सह ॥ 29 ॥

प्रजासुखत्त्वे चन्द्रस्य वसुधायाः क्षमागुणैः ।

बुद्ध्या बृहस्पतेस्तुल्यो वीर्ये साक्षाच्छचीपतेः ॥ 30 ॥

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च शीलवाननसूयकः ।

क्षान्तः सान्त्वयिता श्लक्ष्णः कृतज्ञो विजितेन्द्रियः ॥ 31 ॥

मृदुश्च स्थिरचित्तश्च सदा भव्योऽनसूयकः ।

प्रियवादी च भूतानां सत्यवादी च राघवः ॥ 32 ॥

बहुश्रुतानां वृद्धानां ब्राह्मणानामुपासिता ।

तेनास्येहाऽतुला कीर्तिर्यशस्तेजश्च वर्धते ॥ 33 ॥

देवासुरमनुष्याणां सर्वास्त्रेषु विशारदः ।

सम्यग्विद्याव्रतस्नातो यथावत्साङ्गवेदवित् ॥ 34 ॥

गान्धर्वे च भुवि श्रेष्ठो बभूव भरताग्रजः ।

कल्याणाभिजन स्साधुरदीनात्मा महामतिः ॥ 35 ॥

द्विजैरभिविनीतश्च श्रेष्ठैर्धर्मार्थनैपुणैः ।

यदा व्रजति सङ्ग्रामं ग्रामार्थे नगरस्य वा ॥ 36 ॥

गत्वा सौमित्रिसहितो नाऽविजित्य निवर्तते ।

सङ्ग्रामात्पुनरागम्य कुञ्जरेण रथेन वा ॥ 37 ॥

पौरान् स्वजनवन्नित्यं कुशलं परिपृच्छति ।

पुत्रेष्वग्निषु दारेषु प्रेष्यशिष्यगणेषु च ॥ 38 ॥

निखिलेनानुपूर्व्याच्च पितापुत्रानिवौरसान् ।

शुश्रूषन्ते च व श्शिष्याः कच्चित्कर्मसु दंशिताः ॥ 39 ॥

इति नः पुरुषव्याघ्र स्सदा रामोऽभिभाषते ।

व्यसनेषु मनुष्याणां भृशं भवति दुःखितः ॥ 40 ॥

उत्सवेषु च सर्वेषु पितेव परितुष्यति ।

सत्यवादी महेष्वासो वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥ 41 ॥

स्मितपूर्वाभिभाषी च धर्मं सर्वात्मना श्रितः ।

सम्यग्योक्ता श्रेयसां च न विगृह्य कथारुचिः ॥ 42 ॥

उत्तरोत्तरयुक्तौ च वक्ता वाचस्पतिर्यथा ।

सुभ्रूः आयतताम्राक्षः साक्षाद्विष्णुरिव स्वयम् ॥ 43 ॥

रामो लोकाभिरामोऽयं शौर्यवीर्यपराक्रमैः ।

प्रजापालनतत्त्वज्ञो न रागोपहतेन्द्रियः ॥ 44 ॥

शक्तस्त्रैलोक्यमप्येको भोक्तुं किन्नु महीमिमाम् ।

नास्य क्रोधः प्रसादश्च निरर्थोऽस्ति कदाचन ॥ 45 ॥

हन्त्येव नियमाद्वध्यानवध्ये न च कुप्यति ।

युनक्त्यर्थैः प्रहृष्टश्च तमसौ यत्र तुष्यति ॥ 46 ॥

शान्तै स्सर्वप्रजाकान्तैः प्रीतिसञ्जननैर्नृणाम् ।

गुणैर्विरुरुचे रामो दीप्त स्सूर्य इवांशुभिः ॥ 47 ॥

तमेवङ्गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ।

लोकपालोपमं नाथमकामयत मेदिनी ॥ 48 ॥

वत्सश्श्रेयसि जातस्ते दिष्ट्याऽसौ तव राघव ।

दिष्ट्या पुत्रगुणैर्युक्तो मारीच इव काश्यपः ॥ 49 ॥

बलमारोग्यमायुश्च रामस्य विदितात्मनः ।

देवासुरमनुष्येषु सगन्धर्वोरगेषु च ॥ 50 ॥

आशंसते जनस्सर्वो राष्ट्रे पुरवरे तथा ।

आभ्यन्तरश्च बाह्यश्च पौरजानपदो जनः ॥ 51 ॥

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च सायं प्रातस्समाहिताः ।

सर्वान् देवान् नमस्यन्ति रामस्यार्थे यशस्विनः ॥ 52 ॥

तेषामायाचितं देव त्वत्प्रसादात्समृद्ध्यताम् ।

राममिन्दीवरश्यामं सर्वशत्रुनिबर्हणम् ॥ 53 ॥

पश्यामो यौवराज्यस्थं तव राजोत्तमात्मजम् ।

तं देव देवोपममात्मजं ते सर्वस्य लोकस्य हिते निविष्टम् ।

हिताय नः क्षिप्रमुदारजुष्टं मुदाऽभषेक्तुं वरद त्वमर्हसि ॥ 54 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्वितीयस्सर्गः ॥