2.64 Ayodhyakanda - Chatuhshashtitama Sargah — Sinhala Script

ශ්රීමද්වාල්මීකීය රාමායණේ අයෝධ්යාකාණ්ඩම් .

අථ චතුඃෂෂ්ටිතමස්සර්ගඃ .

වධමප්රතිරූපං තු මහර්ෂේස්තස්ය රාඝවඃ .

විලපන්නේව ධර්මාත්මා කෞසල්යාං පුනරබ්රවීත් .. 1 ..

තදජ්ඤානාන්මහත්පාපං කෘත්වාහං සඞ්කුලේන්ද්රියඃ .

ඒකස්ත්වචින්තයං බුධ්යා කථං නු සුකෘතං භවේත් .. 2 ..

තතස්තං ඝටමාදාය පූර්ණං පරමවාරිණා .

ආශ්රමං තමහං ප්රාප්ය යථා(අ)ඛ්යාතපථං ගතඃ .. 3 ..

තත්රාහං දුර්බලාවන්ධෞ වෘද්ධාවපරිණායකෞ .

අපශ්යං තස්ය පිතරෞ ලූනපක්ෂාවිව ද්විජෞ .. 4 ..

තන්නිමිත්තාභිරාසීනෞ කථාභිරපරිශ්රමෞ .

තාමාශාං මත්කෘතේ හීනාවුදාසීනාවනාථවත් .. 5 ..

ශෝකෝපහතචිත්තශ්ච භයසන්ත්රස්තචේතනඃ .

තච්චා(අ)ශ්රමපදං ගත්වා භූයශ්ශෝකමහං ගතඃ .. 6 ..

පදශබ්දං තු මේ ශ්රුත්වා මුනිර්වාක්යමභාෂත .

කිං චිරායසි මේ පුත්ර පානීයං ක්ෂිප්රමානය .. 7 ..

යන්නිමිත්තමිදං තාත සලිලේ ක්රීඩිතං ත්වයා .

උත්කණ්ඨිතා තේ මාතේයං ප්රවිශ ක්ෂිප්රමාශ්රමම් .. 8 ..

යද්ව්යලීකං කෘතං පුත්ර මාත්රා තේ යදි වා මයා .

න තන්මනසි කර්තව්යං ත්වයා තාත තපස්විනා .. 9 ..

ත්වං ගතිස්ත්වගතීනාං චක්ෂුස්ත්වං හීනචක්ෂුෂාම් .

සමාසක්තාස්ත්වයි ප්රාණාඃ කිං ත්වං නෝ නාභිභාෂසේ .. 10 ..

මුනිමව්යක්තයා වාචා තමහං සජ්ජමානයා .

හීනව්යඤ්ජනයා ප්රේක්ෂ්ය භීතචිත්ත ඉවාබ්රුවම් .. 11 ..

මනසඃ කර්ම චේෂ්ටාභිරභිසංස්තභ්ය වාග්බලම් .

ආචචක්ෂේ ත්වහං තස්මෛ පුත්රව්යසනජං භයම් .. 12 ..

ක්ෂත්රියෝ(අ)හං දශරථෝ නාහං පුත්රෝ මහාත්මනඃ .

සජ්ජනාවමතං දුඃඛමිදං ප්රාප්තං ස්වකර්මජම් .. 13 ..

භගවංශ්චාපහස්තෝ(අ)හං සරයූතීරමාගතඃ .

ජිඝාංසුශ්ශ්වාපදං කඤ්චින්නිපානේ චා(අ)ගතං ගජම් .. 14 ..

තතශ්ශ්රුතෝ මයා ශබ්දෝ ජලේ කුම්භස්ය පූර්යතඃ .

ද්විපෝ(අ)යමිති මත්වා(අ)යං බාණේනාභිහතෝ මයා .. 15 ..

ගත්වා නද්යාස්තත ස්තීරමපශ්යමිෂුණා හෘදි .

විනිර්භින්නං ගතප්රාණං ශයානං භුවි තාපසම් .. 16 ..

භගවච්ඡශබ්දමාලක්ෂ්ය මයා ගජජිඝාංසුනා .

විසෘප්ටෝ(අ)ම්භසි නාරාචස්තේන තේ නිහතස්සුතඃ .. 17 ..

තතස්තස්යෛව වචනාදුපේත්ය පරිතප්යතඃ .

ස මයා සහසා බාණ උධෘතෝ මර්මතස්තදා .. 18 ..

ස චෝධෘතේන බාණේන තත්රෛව ස්වර්ගමාස්ථිතඃ .

භවන්තෞ පිතරෞ ශෝචන්නන්ධාවිති විලප්ය ච .. 19 ..

අජ්ඤානාද්භවතඃ පුත්ර ස්සහසා(අ)භිහතෝ මයා .

ශේෂමේවං ගතේ යත්ස්යාත්තත්ප්රසීදතු මේ මුනිඃ .. 20 ..

ස තච්ච්රුත්වා වචඃ ක්රූරං මයෝක්තමඝශංසිනා .

නාශකත්තීව්රමායාසමකර්තුං භගවානෘෂිඃ .. 21 ..

ස බාෂ්පපූර්ණවදනෝ නිශ්ශ්වසන්ශෝකකර්ශිතඃ .

මාමුවාච මහාතේජාඃ කෘතාඤ්ජලිමුපස්ථිතම් .. 22 ..

යද්යේතදශුභං කර්ම න ත්වං මේ කථයේස්ස්වයම් .

ඵලේන්මූර්ධා ස්ම තේ රාජන් සද්ය ශ්ශතසහස්රධා .. 23 ..

ක්ෂත්රියේණ වධෝ රාජන් වානප්රස්ථේ විශේෂතඃ .

ජ්ඤානපූර්වං කෘත ස්ස්ථානාච්ච්යාවයේදපි වජ්රිණම් .. 24 ..

සප්තධා තු ඵලේන්මූර්ධා මුනෞ තපසි තිෂ්ඨති .

ජ්ඤානාද්විසෘජතශ්ශස්ත්රං තාදෘශේ බ්රහ්මාවාදිනි .. 25 ..

අජ්ඤානාද්ධිකෘතං යස්මාදිදං තේනෛව ජවසි .

අපි හ්යද්ය කුලං න ස්යාදික්ෂ්වාකූණාං කුතෝ භවාන් .. 26 ..

නය නෞ නෘප තං දේශමිති මාං චාභ්යභාෂත .

අද්ය තං ද්රෂ්ටුමිච්ඡාවඃ පුත්රං පශ්චිමදර්ශනම් .. 27 ..

රුධිරේණාවසික්තාඞ්ගං ප්රකීර්ණාජිනවාසසම් .

ශයානං භුවි නිස්සඤ්ජ්ඤං ධර්ම රාජවශං ගතම් .. 28 ..

අථාහමේකස්තං දේශං නීත්වා තෞ භෘශදුඃඛිතෞ .

අස්පර්ශයමහං පුත්රං තං මුනිං සහ භාර්යයා .. 29 ..

නාභිවාදයසේ මාද්ය න ච මා(අ)මභිභාෂසේ .

කිං නු ශේෂේ තු භූමෞ ත්වං වත්ස කිං කුපිතෝ හ්යසි .. 30 ..

න ත්වහං තේ ප්රියං පුත්ර මාතරං පශ්ය ධාර්මික .

කිං නු නාලිඞ්ගසේ පුත්ර සුකුමාර වචෝ වද .. 31 ..

කස්ය වා¶රාත්රේ(අ)හං ශ්රෝෂ්යාමි හෘදයඞ්ගමම් .

අධීයානස්ය මධුරං ශාස්ත්රං වාන්යද්විශේෂතඃ .. 32 ..

කෝ මාං සන්ද්යාමුපාස්යෛව ස්නාත්වා හුතහුතාශනඃ .

ශ්ලාඝයිෂ්යත්යුපාසීනඃ පුත්ර ශෝකභයාර්දිතම් .. 33 ..

කන්දමූලඵලං හෘත්වා කෝ මාං ප්රියමිවාතිථිම් .

භෝජයිෂ්යත්යකර්මණ්යමප්රග්රහමනායකම් .. 34 ..

ඉමාමන්ධාං ච වෘද්ධාං ච මාතරං තේ තපස්විනීම් .

කථං වත්ස භරිෂ්යාමි කෘපණාං පුත්රගර්ධිනීම් .. 35 ..

තිෂ්ඨ මාං මාගමඃ පුත්ර යමස්ය සදනං ප්රති .

ශ්වෝ මයා සහ ගන්තාසි ජනන්යා ච සමේධිතඃ .. 36 ..

තතෝ වෛවස්වතං දෘෂ්ට්වා තං ප්රවක්ෂ්යාමි භාරතීම් .

ක්ෂමතාං ධර්මරාජෝ මේ බිභෘයාත්පිතරාවයම් .. 37 ..

දාතුමර්හති ධර්මාත්මා ලෝකපාලෝ මහායශාඃ .

ඊදෘශස්ය මමාක්ෂය්යා මේකාමභයදක්ෂිණාම් .. 38 ..

අපාපෝ(අ)සි යදා පුත්ර නිහතඃ පාපකර්මණා .

තේන සත්යේන ගච්ඡා(අ)(අ)ශු යේ ලෝකාශ්ශස්ත්රයෝධිනාම් .. 39 ..

යාන්ති ශූරා ගතිං යාං ච සඞ්ග්රාමේෂ්වනිවර්තිනඃ .

හතාස්ත්වභිමුඛාඃ පුත්ර ගතිං තාං පරමාං ව්රජ .. 40 ..

යාං ගතිං සගරශ්ශෛබ්යෝ දිලීපෝ ජනමේජයඃ .

නහුෂෝ දුන්දුමාරශ්ච ප්රාප්තාස්තාං ගච්ඡ පුත්රක .. 41 ..

යා ගති ස්සර්වසාධූනාං ස්වාධ්යායාත්තපසාච යා .

යා භූමිදස්යාහි(අ)තාග්නේරේකපත්නී ව්රතස්ය ච .. 42 ..

ගෝසහස්රප්රදාතෘණාං යා යා ගුරුභෘතාමපි .

දේහන්යාසකෘතාං යා ච තාං ගතිං ගච්ඡ පුත්රක .. 43 ..

න හි ත්වස්මින්කුලේ ජාතෝ ගච්ඡත්යකුශලාං ගතිම් .

ස තු යාස්යති යේන ත්වං නිහතෝ මම බාන්ධවඃ .. 44 ..

ඒවං ස කෘපණං තත්ර පර්යදේවයතාසකෘත් .

තතෝ(අ)ස්මෛ කර්තුමුදකං ප්රවෘත්තස්සහභාර්යයා .. 45 ..

ස තු දිව්යේන රූපේණ මුනිපුත්රස්ස්වකර්මභිඃ .

ස්වර්ගමධ්යාරුහත්ක්ෂිප්රං ශක්රේණ සහ ධර්මවිත් .. 46 ..

ආබභාෂේ ච වෘද්ධෞ තෞ සහ ශක්රේණ තාපසඃ .

ආශ්වාස්යච මුහූර්තං තු පිතරෞ වාක්යමබ්රවීත් .. 47 ..

ස්ථානමස්මි මහත්ප්රාප්තෝ භවතෝඃ පරිචාරණාත් .

භවන්තාවපි ච ක්ෂිප්රං මම මූලමුපෛෂ්යතඃ .. 48 ..

ඒවමුක්ත්වා තු දිව්යේන විමානේන වපුෂ්මතා .

ආරුරෝහ දිවං ක්ෂිප්රං මුනිපුත්රෝ ජිතේන්ද්රියඃ .. 49 ..

ස කෘත්වා තූදකං තූර්ණං තාපස ස්සහ භාර්යයා .

මාමුවාච මහාතේජාඃ කෘතාඤ්ජලිමුපස්ථිතම් .. 50 ..

අද්යෛව ජහිං මාං රාජන්මරණේ නාස්ති මේ ව්යථා .

යච්ඡරේණෛකපුත්රං මාං ත්වමකර්ෂීරපුත්රකම් .. 51 ..

ත්වයා තු යදවිජ්ඤානාන්නිහතෝ මේ සුතශ්ශුචිඃ .

තේන ත්වාමභිශප්ස්යාමි සුදුඃඛමතිදාරුණම් .. 52 ..

පුත්රව්යසනජං දුඃඛං යදේතන්මම සාම්ප්රතම් .

ඒවං ත්වං පුත්රශෝකේන රාජන්කාලං කරිෂ්යසි .. 53 ..

අජ්ඤානාත්තු හතෝ යස්මාත්ක්ෂත්රියේණ ත්වයා මුනිඃ .

තස්මාත්ත්වාං නාවිශත්යාශු බ්රහ්මහත්යා නරාධිප .. 54 ..

ත්වාමප්යේතාදෘශෝ භාවඃ ක්ෂිප්රමේව ගමිෂ්යති .

ජීවිතාන්තකරෝ ඝෝරෝ දාතාරමිව දක්ෂිණා .. 55 ..

ඒවං ශාපං මයි න්යස්ය විලප්ය කරුණං බහු .

චිතාමාරෝප්ය දේහං තන්මිථුනං ස්වර්ගමභ්යයාත් .. 56 ..

තදේතච්ඡින්තයානේන ස්මෘතං පාපං මයා ස්වයම් .

තදා බාල්යාත්කෘතං දේවි ශබ්දවේධ්යනුශික්ෂිණා .. 57 ..

තස්යායං කර්මණෝ දේවි විපාකස්සමුපස්ථිතඃ .

අපථ්යෛස්සහම්භුක්තේ ව්යාධිරන්නරසේ යථා .. 58 ..

තස්මාන්මාමාගතං භද්රේ තස්යෝදාරස්ය තද්වචඃ .

යදහං පුත්රශෝකේන සන්ත්යක්ෂ්යාම්යද්ය ජීවිතම් .. 59 ..

චක්ෂුභ්යාං ත්වාං න පශ්යාමි කෞසල්යේ සාධු මාං ස්ඵෘශ .

ඉත්යුක්ත්වා ස රුදංස්ත්රස්තෝ භාර්යාමාහ ච භූමිපඃ .. 60 ..

ඒතන්මේ සදෘශං දේවි යන්මයා රාඝවේ කෘතම් .

සදෘශං තත්තු තස්යෛව යදනේන කෘතං මයි .. 61 ..

දුර්වෘත්තමපි කඃ පුත්රං ත්යජේද්භුවි විචක්ෂණඃ .

කශ්ච ප්රව්රාජ්යමානෝ වා නාසූයේත්පිතරං සුතඃ .. 62 ..

යදි මාං සංස්පෘශේද්රාමස්සකෘදද්ය ලභේත වා .

යමක්ෂයමනුප්රාප්තා ද්රක්ෂ්යන්ති න හි මානවාඃ .. 63 ..

චක්ෂුෂා ත්වාං න පශ්යාමි ස්මෘතිර්මම විලුප්යතේ .

දූතා වෛවස්වතස්යෛතේ කෞසල්යේ ත්වරයන්ති මාම් .. 64 ..

අතස්තු කිං දුඃඛතරං යදහං ජීවිතක්ෂයේ .

න හි පශ්යාමි ධර්මජ්ඤං රාමං සත්යපරාක්රමම් .. 65 ..

තස්යාදර්ශනජශ්ශෝකස්සුතස්යාප්රතිකර්මණඃ .

උච්ඡෝෂයති මේ ප්රාණාන්වාරිස්තෝකමිවාතපඃ .. 66 ..

න තේ මනුෂ්යා දේවාස්තේ යේ චාරුශුභකුණ්ඩලම් .

මුඛං ද්රක්ෂ්යන්ති රාමස්ය වර්ෂේ පඤ්චදශේ පුනඃ .. 67 ..

පද්මපත්රේක්ෂණං සුභ්රු සුදංෂ්ට්රං චාරුනාසිකම් .

ධන්යා ද්රක්ෂ්යන්ති රාමස්ය තාරාධිපනිභං මුඛම් .. 68 ..

සදෘශං ශාරදස්යේන්දෝඃ පුල්ලස්ය කමලස්ය ච .

සුගන්ධි මම නාථස්ය ධන්යා ද්රක්ෂ්යන්ති තන්මුඛම් .. 69 ..

නිවෘත්තවනවාසං තමයෝධ්යාං පුනරාගතම් .

ද්රක්ෂ්යන්ති සුඛිනෝ රාමං ශුක්රං මාර්ගගතං යථා .. 70 ..

කෞසල්යේ චිත්තමෝහේන හෘදයං සීදතීව මේ .

වේදයේ න ච සංයුක්තාන් ශබ්දස්පර්ශරසානහම් .. 71 ..

චිත්තනාශාද්විපද්යන්තේ සර්වාණ්යේන්ද්රියාණි මේ .

ක්ෂීණස්නේහස්ය දීපස්ය සංසක්තා රශ්මයෝ යථා .. 72 ..

අයමාත්මභවශ්ශෝකෝ මාමනාථමචේතනම් .

සංසාදයති වේගේන යථා කූලං නදීරයඃ .. 73 ..

හා රාඝව මහාබාහෝ හා මමා(අ)යාසනාශන .

හා පිතෘප්රිය මේ නාථ හා(අ)ද්ය ක්වාසි ගතස්සුත .. 74 ..

හා කෞසල්යේ නශිෂ්යාමි හා සුමිත්රේ තපස්විනි .

හා නෘශංසේ මමාමිත්රේ කෛකේයි කුලපාංසනි .. 75 ..

ඉති රාමස්ය මාතුශ්ච සුමිත්රායාශ්ච සන්නිධෞ .

රාජා දශරථ ශ්ශෝචඤ්ජීවිතාන්තමුපාගමත් .. 76 ..

යදා තු දීනං කථයන්නරාධිපඃ ප්රියස්ය පුත්ත්රස්ය විවාසනාතුරඃ .

ගතේ(අ)ර්ධරාත්රේ භෘශදුඃඛපීඩිතස්තදා ජහෞ ප්රාණමුදාරදර්ශනඃ .. 77 ..

ඉත්යාර්ෂේ ශ්රීමද්රාමායණේ වාල්මීකීය ආදිකාව්යේ අයෝධ්යාකාණ්ඩේ චතුඃෂෂ්ටිතමස්සර්ගඃ ..

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |

vadhamapratirūpaṃ tu maharṣestasya rāghavaḥ |

vilapanneva dharmātmā kausalyāṃ punarabravīt || 1 ||

tadajñānānmahatpāpaṃ kṛtvāhaṃ saṅkulendriyaḥ |

ekastvacintayaṃ budhyā kathaṃ nu sukṛtaṃ bhavet || 2 ||

tatastaṃ ghaṭamādāya pūrṇaṃ paramavāriṇā |

āśramaṃ tamahaṃ prāpya yathā'khyātapathaṃ gataḥ || 3 ||

tatrāhaṃ durbalāvandhau vṛddhāvapariṇāyakau |

apaśyaṃ tasya pitarau lūnapakṣāviva dvijau || 4 ||

tannimittābhirāsīnau kathābhirapariśramau |

tāmāśāṃ matkṛte hīnāvudāsīnāvanāthavat || 5 ||

śokopahatacittaśca bhayasantrastacetanaḥ |

taccā'śramapadaṃ gatvā bhūyaśśokamahaṃ gataḥ || 6 ||

padaśabdaṃ tu me śrutvā munirvākyamabhāṣata |

kiṃ cirāyasi me putra pānīyaṃ kṣipramānaya || 7 ||

yannimittamidaṃ tāta salile krīḍitaṃ tvayā |

utkaṇṭhitā te māteyaṃ praviśa kṣipramāśramam || 8 ||

yadvyalīkaṃ kṛtaṃ putra mātrā te yadi vā mayā |

na tanmanasi kartavyaṃ tvayā tāta tapasvinā || 9 ||

tvaṃ gatistvagatīnāṃ cakṣustvaṃ hīnacakṣuṣām |

samāsaktāstvayi prāṇāḥ kiṃ tvaṃ no nābhibhāṣase || 10 ||

munimavyaktayā vācā tamahaṃ sajjamānayā |

hīnavyañjanayā prekṣya bhītacitta ivābruvam || 11 ||

manasaḥ karma ceṣṭābhirabhisaṃstabhya vāgbalam |

ācacakṣe tvahaṃ tasmai putravyasanajaṃ bhayam || 12 ||

kṣatriyo'haṃ daśaratho nāhaṃ putro mahātmanaḥ |

sajjanāvamataṃ duḥkhamidaṃ prāptaṃ svakarmajam || 13 ||

bhagavaṃścāpahasto'haṃ sarayūtīramāgataḥ |

jighāṃsuśśvāpadaṃ kañcinnipāne cā'gataṃ gajam || 14 ||

tataśśruto mayā śabdo jale kumbhasya pūryataḥ |

dvipo'yamiti matvā'yaṃ bāṇenābhihato mayā || 15 ||

gatvā nadyāstata stīramapaśyamiṣuṇā hṛdi |

vinirbhinnaṃ gataprāṇaṃ śayānaṃ bhuvi tāpasam || 16 ||

bhagavacchaśabdamālakṣya mayā gajajighāṃsunā |

visṛpṭo'mbhasi nārācastena te nihatassutaḥ || 17 ||

tatastasyaiva vacanādupetya paritapyataḥ |

sa mayā sahasā bāṇa udhṛto marmatastadā || 18 ||

sa codhṛtena bāṇena tatraiva svargamāsthitaḥ |

bhavantau pitarau śocannandhāviti vilapya ca || 19 ||

ajñānādbhavataḥ putra ssahasā'bhihato mayā |

śeṣamevaṃ gate yatsyāttatprasīdatu me muniḥ || 20 ||

sa taccrutvā vacaḥ krūraṃ mayoktamaghaśaṃsinā |

nāśakattīvramāyāsamakartuṃ bhagavānṛṣiḥ || 21 ||

sa bāṣpapūrṇavadano niśśvasanśokakarśitaḥ |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 22 ||

yadyetadaśubhaṃ karma na tvaṃ me kathayessvayam |

phalenmūrdhā sma te rājan sadya śśatasahasradhā || 23 ||

kṣatriyeṇa vadho rājan vānaprasthe viśeṣataḥ |

jñānapūrvaṃ kṛta ssthānāccyāvayedapi vajriṇam || 24 ||

saptadhā tu phalenmūrdhā munau tapasi tiṣṭhati |

jñānādvisṛjataśśastraṃ tādṛśe brahmāvādini || 25 ||

ajñānāddhikṛtaṃ yasmādidaṃ tenaiva javasi |

api hyadya kulaṃ na syādikṣvākūṇāṃ kuto bhavān || 26 ||

naya nau nṛpa taṃ deśamiti māṃ cābhyabhāṣata |

adya taṃ draṣṭumicchāvaḥ putraṃ paścimadarśanam || 27 ||

rudhireṇāvasiktāṅgaṃ prakīrṇājinavāsasam |

śayānaṃ bhuvi nissañjñaṃ dharma rājavaśaṃ gatam || 28 ||

athāhamekastaṃ deśaṃ nītvā tau bhṛśaduḥkhitau |

asparśayamahaṃ putraṃ taṃ muniṃ saha bhāryayā || 29 ||

nābhivādayase mādya na ca mā'mabhibhāṣase |

kiṃ nu śeṣe tu bhūmau tvaṃ vatsa kiṃ kupito hyasi || 30 ||

na tvahaṃ te priyaṃ putra mātaraṃ paśya dhārmika |

kiṃ nu nāliṅgase putra sukumāra vaco vada || 31 ||

kasya vā¶rātre'haṃ śroṣyāmi hṛdayaṅgamam |

adhīyānasya madhuraṃ śāstraṃ vānyadviśeṣataḥ || 32 ||

ko māṃ sandyāmupāsyaiva snātvā hutahutāśanaḥ |

ślāghayiṣyatyupāsīnaḥ putra śokabhayārditam || 33 ||

kandamūlaphalaṃ hṛtvā ko māṃ priyamivātithim |

bhojayiṣyatyakarmaṇyamapragrahamanāyakam || 34 ||

imāmandhāṃ ca vṛddhāṃ ca mātaraṃ te tapasvinīm |

kathaṃ vatsa bhariṣyāmi kṛpaṇāṃ putragardhinīm || 35 ||

tiṣṭha māṃ māgamaḥ putra yamasya sadanaṃ prati |

śvo mayā saha gantāsi jananyā ca samedhitaḥ || 36 ||

tato vaivasvataṃ dṛṣṭvā taṃ pravakṣyāmi bhāratīm |

kṣamatāṃ dharmarājo me bibhṛyātpitarāvayam || 37 ||

dātumarhati dharmātmā lokapālo mahāyaśāḥ |

īdṛśasya mamākṣayyā mekāmabhayadakṣiṇām || 38 ||

apāpo'si yadā putra nihataḥ pāpakarmaṇā |

tena satyena gacchā''śu ye lokāśśastrayodhinām || 39 ||

yānti śūrā gatiṃ yāṃ ca saṅgrāmeṣvanivartinaḥ |

hatāstvabhimukhāḥ putra gatiṃ tāṃ paramāṃ vraja || 40 ||

yāṃ gatiṃ sagaraśśaibyo dilīpo janamejayaḥ |

nahuṣo dundumāraśca prāptāstāṃ gaccha putraka || 41 ||

yā gati ssarvasādhūnāṃ svādhyāyāttapasāca yā |

yā bhūmidasyāhi'tāgnerekapatnī vratasya ca || 42 ||

gosahasrapradātṛṇāṃ yā yā gurubhṛtāmapi |

dehanyāsakṛtāṃ yā ca tāṃ gatiṃ gaccha putraka || 43 ||

na hi tvasminkule jāto gacchatyakuśalāṃ gatim |

sa tu yāsyati yena tvaṃ nihato mama bāndhavaḥ || 44 ||

evaṃ sa kṛpaṇaṃ tatra paryadevayatāsakṛt |

tato'smai kartumudakaṃ pravṛttassahabhāryayā || 45 ||

sa tu divyena rūpeṇa muniputrassvakarmabhiḥ |

svargamadhyāruhatkṣipraṃ śakreṇa saha dharmavit || 46 ||

ābabhāṣe ca vṛddhau tau saha śakreṇa tāpasaḥ |

āśvāsyaca muhūrtaṃ tu pitarau vākyamabravīt || 47 ||

sthānamasmi mahatprāpto bhavatoḥ paricāraṇāt |

bhavantāvapi ca kṣipraṃ mama mūlamupaiṣyataḥ || 48 ||

evamuktvā tu divyena vimānena vapuṣmatā |

āruroha divaṃ kṣipraṃ muniputro jitendriyaḥ || 49 ||

sa kṛtvā tūdakaṃ tūrṇaṃ tāpasa ssaha bhāryayā |

māmuvāca mahātejāḥ kṛtāñjalimupasthitam || 50 ||

adyaiva jahiṃ māṃ rājanmaraṇe nāsti me vyathā |

yacchareṇaikaputraṃ māṃ tvamakarṣīraputrakam || 51 ||

tvayā tu yadavijñānānnihato me sutaśśuciḥ |

tena tvāmabhiśapsyāmi suduḥkhamatidāruṇam || 52 ||

putravyasanajaṃ duḥkhaṃ yadetanmama sāmpratam |

evaṃ tvaṃ putraśokena rājankālaṃ kariṣyasi || 53 ||

ajñānāttu hato yasmātkṣatriyeṇa tvayā muniḥ |

tasmāttvāṃ nāviśatyāśu brahmahatyā narādhipa || 54 ||

tvāmapyetādṛśo bhāvaḥ kṣiprameva gamiṣyati |

jīvitāntakaro ghoro dātāramiva dakṣiṇā || 55 ||

evaṃ śāpaṃ mayi nyasya vilapya karuṇaṃ bahu |

citāmāropya dehaṃ tanmithunaṃ svargamabhyayāt || 56 ||

tadetacchintayānena smṛtaṃ pāpaṃ mayā svayam |

tadā bālyātkṛtaṃ devi śabdavedhyanuśikṣiṇā || 57 ||

tasyāyaṃ karmaṇo devi vipākassamupasthitaḥ |

apathyaissahambhukte vyādhirannarase yathā || 58 ||

tasmānmāmāgataṃ bhadre tasyodārasya tadvacaḥ |

yadahaṃ putraśokena santyakṣyāmyadya jīvitam || 59 ||

cakṣubhyāṃ tvāṃ na paśyāmi kausalye sādhu māṃ sphṛśa |

ityuktvā sa rudaṃstrasto bhāryāmāha ca bhūmipaḥ || 60 ||

etanme sadṛśaṃ devi yanmayā rāghave kṛtam |

sadṛśaṃ tattu tasyaiva yadanena kṛtaṃ mayi || 61 ||

durvṛttamapi kaḥ putraṃ tyajedbhuvi vicakṣaṇaḥ |

kaśca pravrājyamāno vā nāsūyetpitaraṃ sutaḥ || 62 ||

yadi māṃ saṃspṛśedrāmassakṛdadya labheta vā |

yamakṣayamanuprāptā drakṣyanti na hi mānavāḥ || 63 ||

cakṣuṣā tvāṃ na paśyāmi smṛtirmama vilupyate |

dūtā vaivasvatasyaite kausalye tvarayanti mām || 64 ||

atastu kiṃ duḥkhataraṃ yadahaṃ jīvitakṣaye |

na hi paśyāmi dharmajñaṃ rāmaṃ satyaparākramam || 65 ||

tasyādarśanajaśśokassutasyāpratikarmaṇaḥ |

ucchoṣayati me prāṇānvāristokamivātapaḥ || 66 ||

na te manuṣyā devāste ye cāruśubhakuṇḍalam |

mukhaṃ drakṣyanti rāmasya varṣe pañcadaśe punaḥ || 67 ||

padmapatrekṣaṇaṃ subhru sudaṃṣṭraṃ cārunāsikam |

dhanyā drakṣyanti rāmasya tārādhipanibhaṃ mukham || 68 ||

sadṛśaṃ śāradasyendoḥ pullasya kamalasya ca |

sugandhi mama nāthasya dhanyā drakṣyanti tanmukham || 69 ||

nivṛttavanavāsaṃ tamayodhyāṃ punarāgatam |

drakṣyanti sukhino rāmaṃ śukraṃ mārgagataṃ yathā || 70 ||

kausalye cittamohena hṛdayaṃ sīdatīva me |

vedaye na ca saṃyuktān śabdasparśarasānaham || 71 ||

cittanāśādvipadyante sarvāṇyendriyāṇi me |

kṣīṇasnehasya dīpasya saṃsaktā raśmayo yathā || 72 ||

ayamātmabhavaśśoko māmanāthamacetanam |

saṃsādayati vegena yathā kūlaṃ nadīrayaḥ || 73 ||

hā rāghava mahābāho hā mamā'yāsanāśana |

hā pitṛpriya me nātha hā'dya kvāsi gatassuta || 74 ||

hā kausalye naśiṣyāmi hā sumitre tapasvini |

hā nṛśaṃse mamāmitre kaikeyi kulapāṃsani || 75 ||

iti rāmasya mātuśca sumitrāyāśca sannidhau |

rājā daśaratha śśocañjīvitāntamupāgamat || 76 ||

yadā tu dīnaṃ kathayannarādhipaḥ priyasya puttrasya vivāsanāturaḥ |

gate'rdharātre bhṛśaduḥkhapīḍitastadā jahau prāṇamudāradarśanaḥ || 77 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।

वधमप्रतिरूपं तु महर्षेस्तस्य राघवः ।

विलपन्नेव धर्मात्मा कौसल्यां पुनरब्रवीत् ॥ 1 ॥

तदज्ञानान्महत्पापं कृत्वाहं सङ्कुलेन्द्रियः ।

एकस्त्वचिन्तयं बुध्या कथं नु सुकृतं भवेत् ॥ 2 ॥

ततस्तं घटमादाय पूर्णं परमवारिणा ।

आश्रमं तमहं प्राप्य यथाऽख्यातपथं गतः ॥ 3 ॥

तत्राहं दुर्बलावन्धौ वृद्धावपरिणायकौ ।

अपश्यं तस्य पितरौ लूनपक्षाविव द्विजौ ॥ 4 ॥

तन्निमित्ताभिरासीनौ कथाभिरपरिश्रमौ ।

तामाशां मत्कृते हीनावुदासीनावनाथवत् ॥ 5 ॥

शोकोपहतचित्तश्च भयसन्त्रस्तचेतनः ।

तच्चाऽश्रमपदं गत्वा भूयश्शोकमहं गतः ॥ 6 ॥

पदशब्दं तु मे श्रुत्वा मुनिर्वाक्यमभाषत ।

किं चिरायसि मे पुत्र पानीयं क्षिप्रमानय ॥ 7 ॥

यन्निमित्तमिदं तात सलिले क्रीडितं त्वया ।

उत्कण्ठिता ते मातेयं प्रविश क्षिप्रमाश्रमम् ॥ 8 ॥

यद्व्यलीकं कृतं पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।

न तन्मनसि कर्तव्यं त्वया तात तपस्विना ॥ 9 ॥

त्वं गतिस्त्वगतीनां चक्षुस्त्वं हीनचक्षुषाम् ।

समासक्तास्त्वयि प्राणाः किं त्वं नो नाभिभाषसे ॥ 10 ॥

मुनिमव्यक्तया वाचा तमहं सज्जमानया ।

हीनव्यञ्जनया प्रेक्ष्य भीतचित्त इवाब्रुवम् ॥ 11 ॥

मनसः कर्म चेष्टाभिरभिसंस्तभ्य वाग्बलम् ।

आचचक्षे त्वहं तस्मै पुत्रव्यसनजं भयम् ॥ 12 ॥

क्षत्रियोऽहं दशरथो नाहं पुत्रो महात्मनः ।

सज्जनावमतं दुःखमिदं प्राप्तं स्वकर्मजम् ॥ 13 ॥

भगवंश्चापहस्तोऽहं सरयूतीरमागतः ।

जिघांसुश्श्वापदं कञ्चिन्निपाने चाऽगतं गजम् ॥ 14 ॥

ततश्श्रुतो मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।

द्विपोऽयमिति मत्वाऽयं बाणेनाभिहतो मया ॥ 15 ॥

गत्वा नद्यास्तत स्तीरमपश्यमिषुणा हृदि ।

विनिर्भिन्नं गतप्राणं शयानं भुवि तापसम् ॥ 16 ॥

भगवच्छशब्दमालक्ष्य मया गजजिघांसुना ।

विसृप्टोऽम्भसि नाराचस्तेन ते निहतस्सुतः ॥ 17 ॥

ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।

स मया सहसा बाण उधृतो मर्मतस्तदा ॥ 18 ॥

स चोधृतेन बाणेन तत्रैव स्वर्गमास्थितः ।

भवन्तौ पितरौ शोचन्नन्धाविति विलप्य च ॥ 19 ॥

अज्ञानाद्भवतः पुत्र स्सहसाऽभिहतो मया ।

शेषमेवं गते यत्स्यात्तत्प्रसीदतु मे मुनिः ॥ 20 ॥

स तच्च्रुत्वा वचः क्रूरं मयोक्तमघशंसिना ।

नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुं भगवानृषिः ॥ 21 ॥

स बाष्पपूर्णवदनो निश्श्वसन्शोककर्शितः ।

मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 22 ॥

यद्येतदशुभं कर्म न त्वं मे कथयेस्स्वयम् ।

फलेन्मूर्धा स्म ते राजन् सद्य श्शतसहस्रधा ॥ 23 ॥

क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।

ज्ञानपूर्वं कृत स्स्थानाच्च्यावयेदपि वज्रिणम् ॥ 24 ॥

सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।

ज्ञानाद्विसृजतश्शस्त्रं तादृशे ब्रह्मावादिनि ॥ 25 ॥

अज्ञानाद्धिकृतं यस्मादिदं तेनैव जवसि ।

अपि ह्यद्य कुलं न स्यादिक्ष्वाकूणां कुतो भवान् ॥ 26 ॥

नय नौ नृप तं देशमिति मां चाभ्यभाषत ।

अद्य तं द्रष्टुमिच्छावः पुत्रं पश्चिमदर्शनम् ॥ 27 ॥

रुधिरेणावसिक्ताङ्गं प्रकीर्णाजिनवाससम् ।

शयानं भुवि निस्सञ्ज्ञं धर्म राजवशं गतम् ॥ 28 ॥

अथाहमेकस्तं देशं नीत्वा तौ भृशदुःखितौ ।

अस्पर्शयमहं पुत्रं तं मुनिं सह भार्यया ॥ 29 ॥

नाभिवादयसे माद्य न च माऽमभिभाषसे ।

किं नु शेषे तु भूमौ त्वं वत्स किं कुपितो ह्यसि ॥ 30 ॥

न त्वहं ते प्रियं पुत्र मातरं पश्य धार्मिक ।

किं नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ 31 ॥

कस्य वा¶रात्रेऽहं श्रोष्यामि हृदयङ्गमम् ।

अधीयानस्य मधुरं शास्त्रं वान्यद्विशेषतः ॥ 32 ॥

को मां सन्द्यामुपास्यैव स्नात्वा हुतहुताशनः ।

श्लाघयिष्यत्युपासीनः पुत्र शोकभयार्दितम् ॥ 33 ॥

कन्दमूलफलं हृत्वा को मां प्रियमिवातिथिम् ।

भोजयिष्यत्यकर्मण्यमप्रग्रहमनायकम् ॥ 34 ॥

इमामन्धां च वृद्धां च मातरं ते तपस्विनीम् ।

कथं वत्स भरिष्यामि कृपणां पुत्रगर्धिनीम् ॥ 35 ॥

तिष्ठ मां मागमः पुत्र यमस्य सदनं प्रति ।

श्वो मया सह गन्तासि जनन्या च समेधितः ॥ 36 ॥

ततो वैवस्वतं दृष्ट्वा तं प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।

क्षमतां धर्मराजो मे बिभृयात्पितरावयम् ॥ 37 ॥

दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।

ईदृशस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ 38 ॥

अपापोऽसि यदा पुत्र निहतः पापकर्मणा ।

तेन सत्येन गच्छाऽऽशु ये लोकाश्शस्त्रयोधिनाम् ॥ 39 ॥

यान्ति शूरा गतिं यां च सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः ।

हतास्त्वभिमुखाः पुत्र गतिं तां परमां व्रज ॥ 40 ॥

यां गतिं सगरश्शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।

नहुषो दुन्दुमारश्च प्राप्तास्तां गच्छ पुत्रक ॥ 41 ॥

या गति स्सर्वसाधूनां स्वाध्यायात्तपसाच या ।

या भूमिदस्याहिऽताग्नेरेकपत्नी व्रतस्य च ॥ 42 ॥

गोसहस्रप्रदातृणां या या गुरुभृतामपि ।

देहन्यासकृतां या च तां गतिं गच्छ पुत्रक ॥ 43 ॥

न हि त्वस्मिन्कुले जातो गच्छत्यकुशलां गतिम् ।

स तु यास्यति येन त्वं निहतो मम बान्धवः ॥ 44 ॥

एवं स कृपणं तत्र पर्यदेवयतासकृत् ।

ततोऽस्मै कर्तुमुदकं प्रवृत्तस्सहभार्यया ॥ 45 ॥

स तु दिव्येन रूपेण मुनिपुत्रस्स्वकर्मभिः ।

स्वर्गमध्यारुहत्क्षिप्रं शक्रेण सह धर्मवित् ॥ 46 ॥

आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।

आश्वास्यच मुहूर्तं तु पितरौ वाक्यमब्रवीत् ॥ 47 ॥

स्थानमस्मि महत्प्राप्तो भवतोः परिचारणात् ।

भवन्तावपि च क्षिप्रं मम मूलमुपैष्यतः ॥ 48 ॥

एवमुक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।

आरुरोह दिवं क्षिप्रं मुनिपुत्रो जितेन्द्रियः ॥ 49 ॥

स कृत्वा तूदकं तूर्णं तापस स्सह भार्यया ।

मामुवाच महातेजाः कृताञ्जलिमुपस्थितम् ॥ 50 ॥

अद्यैव जहिं मां राजन्मरणे नास्ति मे व्यथा ।

यच्छरेणैकपुत्रं मां त्वमकर्षीरपुत्रकम् ॥ 51 ॥

त्वया तु यदविज्ञानान्निहतो मे सुतश्शुचिः ।

तेन त्वामभिशप्स्यामि सुदुःखमतिदारुणम् ॥ 52 ॥

पुत्रव्यसनजं दुःखं यदेतन्मम साम्प्रतम् ।

एवं त्वं पुत्रशोकेन राजन्कालं करिष्यसि ॥ 53 ॥

अज्ञानात्तु हतो यस्मात्क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।

तस्मात्त्वां नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ 54 ॥

त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।

जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ 55 ॥

एवं शापं मयि न्यस्य विलप्य करुणं बहु ।

चितामारोप्य देहं तन्मिथुनं स्वर्गमभ्ययात् ॥ 56 ॥

तदेतच्छिन्तयानेन स्मृतं पापं मया स्वयम् ।

तदा बाल्यात्कृतं देवि शब्दवेध्यनुशिक्षिणा ॥ 57 ॥

तस्यायं कर्मणो देवि विपाकस्समुपस्थितः ।

अपथ्यैस्सहम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ 58 ॥

तस्मान्मामागतं भद्रे तस्योदारस्य तद्वचः ।

यदहं पुत्रशोकेन सन्त्यक्ष्याम्यद्य जीवितम् ॥ 59 ॥

चक्षुभ्यां त्वां न पश्यामि कौसल्ये साधु मां स्फृश ।

इत्युक्त्वा स रुदंस्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ 60 ॥

एतन्मे सदृशं देवि यन्मया राघवे कृतम् ।

सदृशं तत्तु तस्यैव यदनेन कृतं मयि ॥ 61 ॥

दुर्वृत्तमपि कः पुत्रं त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।

कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरं सुतः ॥ 62 ॥

यदि मां संस्पृशेद्रामस्सकृदद्य लभेत वा ।

यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ 63 ॥

चक्षुषा त्वां न पश्यामि स्मृतिर्मम विलुप्यते ।

दूता वैवस्वतस्यैते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ 64 ॥

अतस्तु किं दुःखतरं यदहं जीवितक्षये ।

न हि पश्यामि धर्मज्ञं रामं सत्यपराक्रमम् ॥ 65 ॥

तस्यादर्शनजश्शोकस्सुतस्याप्रतिकर्मणः ।

उच्छोषयति मे प्राणान्वारिस्तोकमिवातपः ॥ 66 ॥

न ते मनुष्या देवास्ते ये चारुशुभकुण्डलम् ।

मुखं द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पञ्चदशे पुनः ॥ 67 ॥

पद्मपत्रेक्षणं सुभ्रु सुदंष्ट्रं चारुनासिकम् ।

धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य ताराधिपनिभं मुखम् ॥ 68 ॥

सदृशं शारदस्येन्दोः पुल्लस्य कमलस्य च ।

सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन्मुखम् ॥ 69 ॥

निवृत्तवनवासं तमयोध्यां पुनरागतम् ।

द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामं शुक्रं मार्गगतं यथा ॥ 70 ॥

कौसल्ये चित्तमोहेन हृदयं सीदतीव मे ।

वेदये न च संयुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ 71 ॥

चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येन्द्रियाणि मे ।

क्षीणस्नेहस्य दीपस्य संसक्ता रश्मयो यथा ॥ 72 ॥

अयमात्मभवश्शोको मामनाथमचेतनम् ।

संसादयति वेगेन यथा कूलं नदीरयः ॥ 73 ॥

हा राघव महाबाहो हा ममाऽयासनाशन ।

हा पितृप्रिय मे नाथ हाऽद्य क्वासि गतस्सुत ॥ 74 ॥

हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।

हा नृशंसे ममामित्रे कैकेयि कुलपांसनि ॥ 75 ॥

इति रामस्य मातुश्च सुमित्रायाश्च सन्निधौ ।

राजा दशरथ श्शोचञ्जीवितान्तमुपागमत् ॥ 76 ॥

यदा तु दीनं कथयन्नराधिपः प्रियस्य पुत्त्रस्य विवासनातुरः ।

गतेऽर्धरात्रे भृशदुःखपीडितस्तदा जहौ प्राणमुदारदर्शनः ॥ 77 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥