Valmiki Ramayana Ayodhya Kanda Sarga 42 — Bengali Script

Meaning —

শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।

অথ দ্বিচত্বারিংশস্সর্গঃ ।

Shloka 1

যাবত্তু নির্যতস্তস্য রজোরূপমদৃশ্যত ।
নৈবেক্ষ্বাকুবরস্তাবত্সঞ্জহারাত্মচক্ষুষী ॥ 1 ॥

yāvattu niryatastasya rajorūpamadṛśyata |
naivekṣvākuvarastāvatsañjahārātmacakṣuṣī || 1 ||

Shloka 2

যাবদ্রাজা প্রিযং পুত্রং পশ্যত্যত্যন্তধার্মিকম্ ।
তাবদ্ব্যবর্ধতে বাস্য ধরণ্যাং পুত্রদর্শনে ॥ 2 ॥

yāvadrājā priyaṃ putraṃ paśyatyatyantadhārmikam |
tāvadvyavardhate vāsya dharaṇyāṃ putradarśane || 2 ||

Shloka 3

ন পশ্যতি রজোঽপ্যস্য যদা রামস্য ভূমিপঃ ।
তদাঽঽর্তশ্চ বিষণ্ণশ্চ পপাত ধরণীতলে ॥ 3 ॥

na paśyati rajo'pyasya yadā rāmasya bhūmipaḥ |
tadā''rtaśca viṣaṇṇaśca papāta dharaṇītale || 3 ||

Shloka 4

তস্য দক্ষিণমন্বাগাত্কৌসল্যা বাহুমঙ্গনা ।
বামং চাস্যান্বগাত্পার্শ্বং কৈকেযী ভরতপ্রিযা ॥ 4 ॥

tasya dakṣiṇamanvāgātkausalyā bāhumaṅganā |
vāmaṃ cāsyānvagātpārśvaṃ kaikeyī bharatapriyā || 4 ||

Shloka 5

তাং নযেন চ সম্পন্নো ধর্মেণ বিনযেন চ ।
উবাচ রাজা কৈকেযীং সমীক্ষ্য ব্যথিতেন্দ্রিযঃ ॥ 5 ॥

tāṃ nayena ca sampanno dharmeṇa vinayena ca |
uvāca rājā kaikeyīṃ samīkṣya vyathitendriyaḥ || 5 ||

Shloka 6

কৈকেযি মা মমাঙ্গানি স্প্রাক্ষীস্ত্বং দুষ্টচারিণী ।
ন হি ত্বাং দ্রষ্টুমিচ্ছামি ন ভার্যা ন চ বান্ধবী ॥ 6 ॥

kaikeyi mā mamāṅgāni sprākṣīstvaṃ duṣṭacāriṇī |
na hi tvāṃ draṣṭumicchāmi na bhāryā na ca bāndhavī || 6 ||

Shloka 7

যে চ ত্বামনুজীবন্তি নাহং তেষাং ন তে মম ।
কেবলার্থপরাং হি ত্বাং ত্যক্তধর্মাং ত্যজাম্যহম্ ॥ 7 ॥

ye ca tvāmanujīvanti nāhaṃ teṣāṃ na te mama |
kevalārthaparāṃ hi tvāṃ tyaktadharmāṃ tyajāmyaham || 7 ||

Shloka 8

অগৃহ্ণাং যচ্চ তে পাণিমগ্নিং পর্যণযং চ যত্ ।
অনুজানামি তত্সর্বমস্মিন্ লোকে পরত্র চ ॥ 8 ॥

agṛhṇāṃ yacca te pāṇimagniṃ paryaṇayaṃ ca yat |
anujānāmi tatsarvamasmin loke paratra ca || 8 ||

Shloka 9

ভরতশ্চেত্প্রতীতঃ স্যাদ্রাজ্যং প্রাপ্যেদমব্যযম্ ।
যন্মে স দদ্যাত্পিত্রর্থং মামাং তদ্দত্তমাগমত্ ॥ 9 ॥

bharataścetpratītaḥ syādrājyaṃ prāpyedamavyayam |
yanme sa dadyātpitrarthaṃ māmāṃ taddattamāgamat || 9 ||

Shloka 10

অথ রেণুসমুধ্বস্তং সমুত্থাপ্য নরাধিপম্ ।
ন্যবর্তত তদা দেবী কৌশল্যা শোককর্শিতা ॥ 10 ॥

atha reṇusamudhvastaṃ samutthāpya narādhipam |
nyavartata tadā devī kauśalyā śokakarśitā || 10 ||

Shloka 11

হত্বেব ব্রাহ্মণং কামাত্ স্পৃষ্ট্বাগ্নিমিব পাণিনা ।
অন্বতপ্যত ধর্মাত্মা পুত্রং সঞ্চিন্ত্য তাপসম্ ॥ 11 ॥

hatveva brāhmaṇaṃ kāmāt spṛṣṭvāgnimiva pāṇinā |
anvatapyata dharmātmā putraṃ sañcintya tāpasam || 11 ||

Shloka 12

নিবৃত্ত্যৈব নিবৃত্ত্যৈব সীদতো রথবর্ত্মসু ।
রাজ্ঞো নাতিবভৌ রূপং গ্রস্তস্যাংশুমতো যথা ॥ 12 ॥

nivṛttyaiva nivṛttyaiva sīdato rathavartmasu |
rājño nātibabhau rūpaṃ grastasyāṃśumato yathā || 12 ||

Shloka 13

বিললাপ চ দুঃখার্তঃ প্রিযং পুত্রমনুস্মরন্ ।
নগরান্তমনুপ্রাপ্তং বুধ্বা পুত্রমথাব্রবীত্ ॥ 13 ॥

vilalāpa ca duḥkhārtaḥ priyaṃ putramanusmaran |
nagarāntamanuprāptaṃ budhvā putramathābravīt || 13 ||

Shloka 14

বাহননাং চ মুখ্যানাং বহতাং তং মমাত্মজম্ ।
পদানি পথি দৃশ্যন্তে স মহাত্মা ন দৃশ্যতে ॥ 14 ॥

vāhananāṃ ca mukhyānāṃ vahatāṃ taṃ mamātmajam |
padāni pathi dṛśyante sa mahātmā na dṛśyate || 14 ||

Shloka 15

যঃ সুখেষূপধানেষু শেতে চন্দনরূষিতঃ ।
বীজ্যমানো মহার্হাভিঃ স্ত্রীভির্মম সুতোত্তমঃ ॥ 15 ॥

yaḥ sukheṣūpadhāneṣu śete candanarūṣitaḥ |
vījyamāno mahārhābhiḥ strībhirmama sutottamaḥ || 15 ||

Shloka 16

স নূনং ক্বচিদেবাদ্য বৃক্ষমূলমুপাশ্রিতঃ ।
কাষ্ঠং বা যদি বাশ্মানমুপধায শযিষ্যতে ॥ 16 ॥

sa nūnaṃ kvacidevādya vṛkṣamūlamupāśritaḥ |
kāṣṭhaṃ vā yadi vāśmānamupadhāya śayiṣyate || 16 ||

Shloka 17

উত্থাস্যতি চ মেদিন্যাঃ কৃপণঃ পাংসুকুণ্ঠিতঃ ।
বিনিশ্শ্বসন্ প্রস্রবণাত্করেণূনামিবর্ষভঃ ॥ 17 ॥

utthāsyati ca medinyāḥ kṛpaṇaḥ pāṃsukuṇṭhitaḥ |
viniśśvasan prasravaṇātkareṇūnāmivarṣabhaḥ || 17 ||

Shloka 18

দ্রক্ষ্যন্তি নূনং পুরুষা দীর্ঘবাহুং বনেচরাঃ ।
রামমুত্থায গচ্ছন্তং লোকনাথমনাথবত্ ॥ 18 ॥

drakṣyanti nūnaṃ puruṣā dīrghabāhuṃ vanecarāḥ |
rāmamutthāya gacchantaṃ lokanāthamanāthavat || 18 ||

Shloka 19

সা নূনং জনকস্যেষ্টা সুতা সুখসদোচিতা ।
কণ্টকাক্রমণাক্লান্তা বনমদ্য গমিষ্যতি ॥ 19 ॥

sā nūnaṃ janakasyeṣṭā sutā sukhasadocitā |
kaṇṭakākramaṇāklāntā vanamadya gamiṣyati || 19 ||

Shloka 20

অনভিজ্ঞা বনানাং সা নূনং ভযমুপৈষ্যতি ।
শ্বাপদানর্দিতং শ্রুত্বা গম্ভীরং রোমহর্ষণম্ ॥ 20 ॥

anabhijñā vanānāṃ sā nūnaṃ bhayamupaiṣyati |
śvāpadānarditaṃ śrutvā gambhīraṃ romaharṣaṇam || 20 ||

Shloka 21

সকামা ভব কৈকেযি বিধবা রাজ্যমাবস ।
ন হি তং পুরুষব্যাঘ্রং বিনা জীবিতুমুত্সহে ॥ 21 ॥

sakāmā bhava kaikeyi vidhavā rājyamāvasa |
na hi taṃ puruṣavyāghraṃ vinā jīvitumutsahe || 21 ||

Shloka 22

ইত্যেবং বিলপন্ রাজা জনৌঘেনাভিসংবৃতঃ ।
অপস্নাত ইবারিষ্টং প্রবিবেশ পুরোত্তমম্ ॥ 22 ॥

ityevaṃ vilapan rājā janaughenābhisaṃvṛtaḥ |
apasnāta ivāriṣṭaṃ praviveśa purottamam || 22 ||

Shloka 23

শূন্যচত্বরবেশ্মান্তাং সংবৃতাপণদেবতাম্ ।
ক্লান্তদুর্বলদুঃখার্তাং নাত্যাকীর্ণমহাপথাম্ ॥ 23 ॥

śūnyacatvaraveśmāntāṃ saṃvṛtāpaṇadevatām |
klāntadurbaladuḥkhārtāṃ nātyākīrṇamahāpathām || 23 ||

Shloka 24

তামবেক্ষ্য পুরীং সর্বাং রামমেবানুচিন্তযন্ ।
বিলপন্ প্রাবিশদ্রাজা গৃহং সূর্য ইবাম্বুদম্ ॥ 24 ॥

tāmavekṣya purīṃ sarvāṃ rāmamevānucintayan |
vilapan prāviśadrājā gṛhaṃ sūrya ivāmbudam || 24 ||

Shloka 25

মহাহ্রদমিবাক্ষোভ্যং সুপর্ণেন হৃতোরগম্ ।
রামেণ রহিতং বেশ্ম বৈদেহ্যা লক্ষ্মণেন চ ॥ 25 ॥

mahāhradamivākṣobhyaṃ suparṇena hṛtoragam |
rāmeṇa rahitaṃ veśma vaidehyā lakṣmaṇena ca || 25 ||

Shloka 26

অথ গদ্গদশব্দস্তু বিলপন্মনুজাধিপঃ ।
উবাচ মৃদুমন্দার্থং বচনং দীনমস্বরম্ ॥ 26 ॥

atha gadgadaśabdastu vilapanmanujādhipaḥ |
uvāca mṛdumandārthaṃ vacanaṃ dīnamasvaram || 26 ||

Shloka 27

কৌশল্যাযাং গৃহং শীঘ্রং রামমাতুর্নযন্তু মাম্ ।
ন হ্যন্যত্র মমাশ্বাসো হৃদযস্য ভবিষ্যতি ॥ 27 ॥

kauśalyāyāṃ gṛhaṃ śīghraṃ rāmamāturnayantu mām |
na hyanyatra mamāśvāso hṛdayasya bhaviṣyati || 27 ||

ইতি ব্রুবন্তং রাজানমনযন্ দ্বারদর্শিনঃ ।
কৌশল্যাযা গৃহং তত্র ন্যবেশ্যত বিনীতবত্ ॥ 28 ॥

Shloka 29

ততস্তস্য প্রবিষ্টস্য কৌশল্যাযা নিবেশনম্ ।
অধিরুহ্যাপি শযনং বভূব লুলিতং মনঃ ॥ 29 ॥

tatastasya praviṣṭasya kauśalyāyā niveśanam |
adhiruhyāpi śayanaṃ babhūva lulitaṃ manaḥ || 29 ||

Shloka 30

পুত্রদ্বযবিহীনং চ স্নুষযাপি বিবর্জিতম্ ।
অপশ্যদ্ভবনং রাজা নষ্টচন্দ্রমিবাম্বরম্ ॥ 30 ॥

putradvayavihīnaṃ ca snuṣayāpi vivarjitam |
apaśyadbhavanaṃ rājā naṣṭacandramivāmbaram || 30 ||

Shloka 31

তচ্চ দৃষ্ট্বা মহারাজো ভুজমুদ্যম্য বীর্যবান্ ।
উচ্চৈস্স্বরেণ চুক্রোশ হা রাঘব জহাসি মাম্ ॥ 31 ॥

tacca dṛṣṭvā mahārājo bhujamudyamya vīryavān |
uccaissvareṇa cukrośa hā rāghava jahāsi mām || 31 ||

Shloka 32

সুখিতা বত তং কালং জীবিষ্যন্তি নরোত্তমাঃ ।
পরিষ্বজন্তো যে রামং দ্রক্ষ্যন্তি পুনরাগতম্ ॥ 32 ॥

sukhitā bata taṃ kālaṃ jīviṣyanti narottamāḥ |
pariṣvajanto ye rāmaṃ drakṣyanti punarāgatam || 32 ||

Shloka 33

অথ রাত্র্যাং প্রপন্নাযাং কালরাত্র্যামিবাত্মনঃ ।
অর্ধরাত্রে দশরথঃ কৌশল্যামিদমব্রবীত্ ॥ 33 ॥

atha rātryāṃ prapannāyāṃ kālarātryāmivātmanaḥ |
ardharātre daśarathaḥ kauśalyāmidamabravīt || 33 ||

Shloka 34

রামং মেঽনুগতা দৃষ্টিরদ্যাপি ন নিবর্ততে ।
ন ত্বা পশ্যামি কৌসল্যে সাধু মাং পাণিনা স্পৃশ ॥ 34 ॥

rāmaṃ me'nugatā dṛṣṭiradyāpi na nivartate |
na tvā paśyāmi kausalye sādhu māṃ pāṇinā spṛśa || 34 ||

Shloka 35

তং রামমেবানুবিচিন্তযন্তং সমীক্ষ্য দেবী শযনে নরেন্দ্রম্ ।
উপোপবিশ্যাধিকমার্তরূপা বিনিশ্বসন্তী বিললাপ কৃচ্ছ্রম্ ॥ 35 ॥

taṃ rāmamevānuvicintayantaṃ samīkṣya devī śayane narendram |
upopaviśyādhikamārtarūpā viniśvasantī vilalāpa kṛcchram || 35 ||

ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে দ্বিচত্বারিংশস্সর্গঃ ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ द्विचत्वारिंशस्सर्गः ।

यावत्तु निर्यतस्तस्य रजोरूपमदृश्यत ।

नैवेक्ष्वाकुवरस्तावत्सञ्जहारात्मचक्षुषी ॥ 1 ॥

यावद्राजा प्रियं पुत्रं पश्यत्यत्यन्तधार्मिकम् ।

तावद्व्यवर्धते वास्य धरण्यां पुत्रदर्शने ॥ 2 ॥

न पश्यति रजोऽप्यस्य यदा रामस्य भूमिपः ।

तदाऽऽर्तश्च विषण्णश्च पपात धरणीतले ॥ 3 ॥

तस्य दक्षिणमन्वागात्कौसल्या बाहुमङ्गना ।

वामं चास्यान्वगात्पार्श्वं कैकेयी भरतप्रिया ॥ 4 ॥

तां नयेन च सम्पन्नो धर्मेण विनयेन च ।

उवाच राजा कैकेयीं समीक्ष्य व्यथितेन्द्रियः ॥ 5 ॥

कैकेयि मा ममाङ्गानि स्प्राक्षीस्त्वं दुष्टचारिणी ।

न हि त्वां द्रष्टुमिच्छामि न भार्या न च बान्धवी ॥ 6 ॥

ये च त्वामनुजीवन्ति नाहं तेषां न ते मम ।

केवलार्थपरां हि त्वां त्यक्तधर्मां त्यजाम्यहम् ॥ 7 ॥

अगृह्णां यच्च ते पाणिमग्निं पर्यणयं च यत् ।

अनुजानामि तत्सर्वमस्मिन् लोके परत्र च ॥ 8 ॥

भरतश्चेत्प्रतीतः स्याद्राज्यं प्राप्येदमव्ययम् ।

यन्मे स दद्यात्पित्रर्थं मामां तद्दत्तमागमत् ॥ 9 ॥

अथ रेणुसमुध्वस्तं समुत्थाप्य नराधिपम् ।

न्यवर्तत तदा देवी कौशल्या शोककर्शिता ॥ 10 ॥

हत्वेव ब्राह्मणं कामात् स्पृष्ट्वाग्निमिव पाणिना ।

अन्वतप्यत धर्मात्मा पुत्रं सञ्चिन्त्य तापसम् ॥ 11 ॥

निवृत्त्यैव निवृत्त्यैव सीदतो रथवर्त्मसु ।

राज्ञो नातिबभौ रूपं ग्रस्तस्यांशुमतो यथा ॥ 12 ॥

विललाप च दुःखार्तः प्रियं पुत्रमनुस्मरन् ।

नगरान्तमनुप्राप्तं बुध्वा पुत्रमथाब्रवीत् ॥ 13 ॥

वाहननां च मुख्यानां वहतां तं ममात्मजम् ।

पदानि पथि दृश्यन्ते स महात्मा न दृश्यते ॥ 14 ॥

यः सुखेषूपधानेषु शेते चन्दनरूषितः ।

वीज्यमानो महार्हाभिः स्त्रीभिर्मम सुतोत्तमः ॥ 15 ॥

स नूनं क्वचिदेवाद्य वृक्षमूलमुपाश्रितः ।

काष्ठं वा यदि वाश्मानमुपधाय शयिष्यते ॥ 16 ॥

उत्थास्यति च मेदिन्याः कृपणः पांसुकुण्ठितः ।

विनिश्श्वसन् प्रस्रवणात्करेणूनामिवर्षभः ॥ 17 ॥

द्रक्ष्यन्ति नूनं पुरुषा दीर्घबाहुं वनेचराः ।

राममुत्थाय गच्छन्तं लोकनाथमनाथवत् ॥ 18 ॥

सा नूनं जनकस्येष्टा सुता सुखसदोचिता ।

कण्टकाक्रमणाक्लान्ता वनमद्य गमिष्यति ॥ 19 ॥

अनभिज्ञा वनानां सा नूनं भयमुपैष्यति ।

श्वापदानर्दितं श्रुत्वा गम्भीरं रोमहर्षणम् ॥ 20 ॥

सकामा भव कैकेयि विधवा राज्यमावस ।

न हि तं पुरुषव्याघ्रं विना जीवितुमुत्सहे ॥ 21 ॥

इत्येवं विलपन् राजा जनौघेनाभिसंवृतः ।

अपस्नात इवारिष्टं प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥ 22 ॥

शून्यचत्वरवेश्मान्तां संवृतापणदेवताम् ।

क्लान्तदुर्बलदुःखार्तां नात्याकीर्णमहापथाम् ॥ 23 ॥

तामवेक्ष्य पुरीं सर्वां राममेवानुचिन्तयन् ।

विलपन् प्राविशद्राजा गृहं सूर्य इवाम्बुदम् ॥ 24 ॥

महाह्रदमिवाक्षोभ्यं सुपर्णेन हृतोरगम् ।

रामेण रहितं वेश्म वैदेह्या लक्ष्मणेन च ॥ 25 ॥

अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन्मनुजाधिपः ।

उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम् ॥ 26 ॥

कौशल्यायां गृहं शीघ्रं राममातुर्नयन्तु माम् ।

न ह्यन्यत्र ममाश्वासो हृदयस्य भविष्यति ॥ 27 ॥

इति ब्रुवन्तं राजानमनयन् द्वारदर्शिनः ।

कौशल्याया गृहं तत्र न्यवेश्यत विनीतवत् ॥ 28 ॥

ततस्तस्य प्रविष्टस्य कौशल्याया निवेशनम् ।

अधिरुह्यापि शयनं बभूव लुलितं मनः ॥ 29 ॥

पुत्रद्वयविहीनं च स्नुषयापि विवर्जितम् ।

अपश्यद्भवनं राजा नष्टचन्द्रमिवाम्बरम् ॥ 30 ॥

तच्च दृष्ट्वा महाराजो भुजमुद्यम्य वीर्यवान् ।

उच्चैस्स्वरेण चुक्रोश हा राघव जहासि माम् ॥ 31 ॥

सुखिता बत तं कालं जीविष्यन्ति नरोत्तमाः ।

परिष्वजन्तो ये रामं द्रक्ष्यन्ति पुनरागतम् ॥ 32 ॥

अथ रात्र्यां प्रपन्नायां कालरात्र्यामिवात्मनः ।

अर्धरात्रे दशरथः कौशल्यामिदमब्रवीत् ॥ 33 ॥

रामं मेऽनुगता दृष्टिरद्यापि न निवर्तते ।

न त्वा पश्यामि कौसल्ये साधु मां पाणिना स्पृश ॥ 34 ॥

तं राममेवानुविचिन्तयन्तं समीक्ष्य देवी शयने नरेन्द्रम् ।

उपोपविश्याधिकमार्तरूपा विनिश्वसन्ती विललाप कृच्छ्रम् ॥ 35 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे द्विचत्वारिंशस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

2.42 অযোধ্যাকাণ্ড - দ্বিচত্বারিংশ সর্গঃ