2.116 Ayodhyakanda - Shodashadhikashatatama Sargah — Bengali Script

শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অযোধ্যাকাণ্ডম্ ।

অথ ষোডশাধিকশততমস্সর্গঃ ।

প্রতিপ্রযাতে ভরতে বসন্রামস্তপোবনে ।

লক্ষযামাস সোদ্বেগমথৌত্সুক্যং তপস্বিনাম্ ॥ 1 ॥

যে তত্র চিত্রকূটস্য পুরস্তাত্তাপসাশ্রমে ।

রামমাশ্রিত্য নিরতাস্তানলক্ষযদুত্সুকান্ ॥ 2 ॥

নযনৈর্ব্রুকুটীভিশ্চ রামং নির্দিশ্য শঙ্কিতাঃ ।

অন্যোন্যমুপজল্পন্ত শ্শনৈশ্চক্রুর্মিথঃ কথাঃ ॥ 3 ॥

তেষামৌত্সুক্যমালক্ষ্য রামস্ত্বাত্মনি শঙ্কিতঃ ।

কৃতাঞ্জলিরুবাচেদমৃষিং কুলপতিং ততঃ ॥ 4 ॥

ন কচ্চিদ্ভগবন্কিঞ্চিত্পূর্ববৃত্তমিদং মযি ।

দৃশ্যতে বিকৃতং যেন বিক্রিযন্তে তপস্বিনঃ ॥ 5 ॥

প্রমাদাচ্চরিতং কচ্চিত্কিঞ্চিন্নাবরজস্য মে ।

লক্ষ্মণস্যর্ষিভিদৃষ্টং নানুরূপমিবাত্মনঃ ॥ 6 ॥

কচ্চিচ্ছুশ্রূষমাণা ব শ্শুশ্রূষণপরা মযি ।

প্রমদাঽভ্যুচিতাং বৃত্তিং সীতা যুক্তং ন বর্ততে ॥ 7 ॥

অথর্ষির্জরযা বৃদ্ধস্তপসা চ জরাং গতঃ ।

বেপমান ইবোবাচ রামং ভূতদযাপরম্ ॥ 8 ॥

কুতঃ কল্যাণসত্ত্বাযাঃ কল্যাণাভিরতেস্তথা ।

চলনং তাত বৈদেহ্যাস্তপস্বিষু বিশেষতঃ ॥ 9 ॥

ত্বন্নিমিত্তমিদং তাবত্তাপসান্প্রতিবর্ততে ।

রক্ষোভ্যস্তেন সংবিগ্নাঃ কথযন্তি মিথঃ কথাঃ ॥ 10 ॥

রাবণাবরজঃ কশ্চিত্ খরো নামেহ রাক্ষসঃ ।

উত্পাট্য তাপসান্সর্বাঞ্জনস্থাননিকেতনান্ ॥ 11 ॥

ধৃষ্টশ্চ জিতকাশী চ নৃশংসঃ পুরুষাদকঃ ।

অবলিপ্তশ্চ পাপশ্চ ত্বাং চ তাত ন মৃষ্যতে ॥ 12 ॥

ত্বং যদাপ্রভৃতি হ্যস্মিন্নাশ্রমে তাত বর্তসে ।

তদাপ্রভৃতি রক্ষাংসি বিপ্রকুর্বন্তি তাপসান্ ॥ 13 ॥

দর্শযন্তি হি বীভত্সৈঃ ক্রূরৈর্ভীষণকৈরপি ।

নানারূপৈর্বিরূপৈশ্চ রূপৈর্বিকৃতদর্শনৈঃ ॥ 14 ॥

অপ্রশস্তৈশুচিভিস্সম্প্রযোজ্য চ তাপসান্ ।

প্রতিধ্নন্ত্যপরান্ক্ষিপ্রমনার্যাঃ পুরতঃ স্থিতাঃ ॥ 15 ॥

তেষু তেষ্বাশ্রমস্থানেষ্ববুদ্ধমবলীয চ ।

রমন্তে তাপসাং স্তত্র নাশযন্তোঽল্পচেতসঃ ॥ 16 ॥

অপক্ষিপন্তি স্রুগ্ভাণ্ডানগ্নীস্নিঞ্চন্তি বারিণা ।

কলশাংশ্চ প্রমধ্নন্তি হবনে সমুপস্থিতে ॥ 17 ॥

তৈর্দুরাত্মভিরামৃষ্টানাশ্রমান্প্রজিহাসবঃ ।

গমনাযান্যদেশস্য চোদযন্ত্যৃষযোঽদ্য মাম্ ॥ 18 ॥

তত্পুরা রাম শারীরামুপহিংসাং তপস্বিষু ।

দর্শযন্তি হি দুষ্টাস্তে ত্যক্ষ্যাম ইমমাশ্রমম্ ॥ 19 ॥

বহুমূলফলং চিত্রমবিদূরাদিতো বনম্ ।

পুরাণাশ্রমমেবাহং শ্রযিষ্যে সগণঃ পুনঃ ॥ 20 ॥

খরস্ত্বয্যপি চাযুক্তং পুরা তাত প্রবর্ততে ।

সহাস্মাভিরিতো গচ্ছ যদি বুদ্ধিঃ প্রবর্ততে ॥ 21 ॥

সকলত্রস্য সন্দেহো নিত্যং যত্তস্য রাঘব ।

সমর্থস্যাপি হি সতো বাসো দুঃখমিহাদ্য তে ॥ 22 ॥

ইত্যুক্তবন্তং স্তংরাম রাজপুত্রস্তপস্বিনম্ ।

ন শশাকোত্তরৈর্বাক্যৈরবরোদ্ধুং সমুত্সুকম্ ॥ 23 ॥

অভিনন্দ্য সমাপৃচ্ছ্য সমাধায চ রাঘবম্ ।

স জগামাশ্রমং ত্যক্ত্বা কুলৈঃ কুলপতিস্সহ ॥ 24 ॥

রামঃ সংসাদ্য ঋষিগণমনুগমনাদ্দেশাত্তস্মাত্কুলপতিমভিবাদ্য ঋষিম্ ।

সম্যক্প্রীতৈস্তৈরনুমত উপদিষ্টার্থঃ পুণ্যং বাসায স্বনিলযমুপসম্পেদে ॥ 25 ॥

আশ্রমমৃষিবিরহিতং প্রভুঃ ক্ষণমপিন জহৌ স রাঘবঃ ।

রাঘবং হি সততমনুগতা স্তাপসাশ্চার্ষচরিত ধৃতগুণাঃ ॥ 26 ॥

ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অযোধ্যাকাণ্ডে ষোডশাধিকশততমস্সর্গঃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |

pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane |

lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 1 ||

ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |

rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2 ||

nayanairbrukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ |

anyonyamupajalpanta śśanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 3 ||

teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ |

kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 4 ||

na kaccidbhagavankiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |

dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 5 ||

pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me |

lakṣmaṇasyarṣibhidṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 6 ||

kaccicchuśrūṣamāṇā va śśuśrūṣaṇaparā mayi |

pramadā'bhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 7 ||

atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ |

vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 8 ||

kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā |

calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 9 ||

tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprativartate |

rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 10 ||

rāvaṇāvarajaḥ kaścit kharo nāmeha rākṣasaḥ |

utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān || 11 ||

dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ |

avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 12 ||

tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |

tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 13 ||

darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi |

nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanaiḥ || 14 ||

apraśastaiśucibhissamprayojya ca tāpasān |

pratidhnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitāḥ || 15 ||

teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |

ramante tāpasāṃ statra nāśayanto'lpacetasaḥ || 16 ||

apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīsniñcanti vāriṇā |

kalaśāṃśca pramadhnanti havane samupasthite || 17 ||

tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramānprajihāsavaḥ |

gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām || 18 ||

tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu |

darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 19 ||

bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |

purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 20 ||

kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate |

sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 21 ||

sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava |

samarthasyāpi hi sato vāso duḥkhamihādya te || 22 ||

ityuktavantaṃ staṃrāma rājaputrastapasvinam |

na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 23 ||

abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |

sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatissaha || 24 ||

rāmaḥ saṃsādya ṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmātkulapatimabhivādya ṛṣim |

samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede || 25 ||

āśramamṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapina jahau sa rāghavaḥ |

rāghavaṃ hi satatamanugatā stāpasāścārṣacarita dhṛtaguṇāḥ || 26 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ षोडशाधिकशततमस्सर्गः ।

प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने ।

लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥ 1 ॥

ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे ।

राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥ 2 ॥

नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।

अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥ 3 ॥

तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः ।

कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥ 4 ॥

न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि ।

दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ 5 ॥

प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे ।

लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥ 6 ॥

कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि ।

प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥ 7 ॥

अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः ।

वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥ 8 ॥

कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा ।

चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥ 9 ॥

त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते ।

रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ 10 ॥

रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः ।

उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् ॥ 11 ॥

धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः ।

अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥ 12 ॥

त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।

तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ 13 ॥

दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।

नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः ॥ 14 ॥

अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान् ।

प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः ॥ 15 ॥

तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।

रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥ 16 ॥

अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा ।

कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥ 17 ॥

तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः ।

गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥ 18 ॥

तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु ।

दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥ 19 ॥

बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।

पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ 20 ॥

खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते ।

सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ 21 ॥

सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव ।

समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते ॥ 22 ॥

इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम् ।

न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥ 23 ॥

अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।

स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह ॥ 24 ॥

रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् ।

सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ॥ 25 ॥

आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः ।

राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः ॥ 26 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमस्सर्गः ॥