2.116 Ayodhyakanda - Shodashadhikashatatama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ ષોડશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ।

પ્રતિપ્રયાતે ભરતે વસન્રામસ્તપોવને ।

લક્ષયામાસ સોદ્વેગમથૌત્સુક્યં તપસ્વિનામ્ ॥ 1 ॥

યે તત્ર ચિત્રકૂટસ્ય પુરસ્તાત્તાપસાશ્રમે ।

રામમાશ્રિત્ય નિરતાસ્તાનલક્ષયદુત્સુકાન્ ॥ 2 ॥

નયનૈર્બ્રુકુટીભિશ્ચ રામં નિર્દિશ્ય શઙ્કિતાઃ ।

અન્યોન્યમુપજલ્પન્ત શ્શનૈશ્ચક્રુર્મિથઃ કથાઃ ॥ 3 ॥

તેષામૌત્સુક્યમાલક્ષ્ય રામસ્ત્વાત્મનિ શઙ્કિતઃ ।

કૃતાઞ્જલિરુવાચેદમૃષિં કુલપતિં તતઃ ॥ 4 ॥

ન કચ્ચિદ્ભગવન્કિઞ્ચિત્પૂર્વવૃત્તમિદં મયિ ।

દૃશ્યતે વિકૃતં યેન વિક્રિયન્તે તપસ્વિનઃ ॥ 5 ॥

પ્રમાદાચ્ચરિતં કચ્ચિત્કિઞ્ચિન્નાવરજસ્ય મે ।

લક્ષ્મણસ્યર્ષિભિદૃષ્ટં નાનુરૂપમિવાત્મનઃ ॥ 6 ॥

કચ્ચિચ્છુશ્રૂષમાણા વ શ્શુશ્રૂષણપરા મયિ ।

પ્રમદાઽભ્યુચિતાં વૃત્તિં સીતા યુક્તં ન વર્તતે ॥ 7 ॥

અથર્ષિર્જરયા વૃદ્ધસ્તપસા ચ જરાં ગતઃ ।

વેપમાન ઇવોવાચ રામં ભૂતદયાપરમ્ ॥ 8 ॥

કુતઃ કલ્યાણસત્ત્વાયાઃ કલ્યાણાભિરતેસ્તથા ।

ચલનં તાત વૈદેહ્યાસ્તપસ્વિષુ વિશેષતઃ ॥ 9 ॥

ત્વન્નિમિત્તમિદં તાવત્તાપસાન્પ્રતિવર્તતે ।

રક્ષોભ્યસ્તેન સંવિગ્નાઃ કથયન્તિ મિથઃ કથાઃ ॥ 10 ॥

રાવણાવરજઃ કશ્ચિત્ ખરો નામેહ રાક્ષસઃ ।

ઉત્પાટ્ય તાપસાન્સર્વાઞ્જનસ્થાનનિકેતનાન્ ॥ 11 ॥

ધૃષ્ટશ્ચ જિતકાશી ચ નૃશંસઃ પુરુષાદકઃ ।

અવલિપ્તશ્ચ પાપશ્ચ ત્વાં ચ તાત ન મૃષ્યતે ॥ 12 ॥

ત્વં યદાપ્રભૃતિ હ્યસ્મિન્નાશ્રમે તાત વર્તસે ।

તદાપ્રભૃતિ રક્ષાંસિ વિપ્રકુર્વન્તિ તાપસાન્ ॥ 13 ॥

દર્શયન્તિ હિ બીભત્સૈઃ ક્રૂરૈર્ભીષણકૈરપિ ।

નાનારૂપૈર્વિરૂપૈશ્ચ રૂપૈર્વિકૃતદર્શનૈઃ ॥ 14 ॥

અપ્રશસ્તૈશુચિભિસ્સમ્પ્રયોજ્ય ચ તાપસાન્ ।

પ્રતિધ્નન્ત્યપરાન્ક્ષિપ્રમનાર્યાઃ પુરતઃ સ્થિતાઃ ॥ 15 ॥

તેષુ તેષ્વાશ્રમસ્થાનેષ્વબુદ્ધમવલીય ચ ।

રમન્તે તાપસાં સ્તત્ર નાશયન્તોઽલ્પચેતસઃ ॥ 16 ॥

અપક્ષિપન્તિ સ્રુગ્ભાણ્ડાનગ્નીસ્નિઞ્ચન્તિ વારિણા ।

કલશાંશ્ચ પ્રમધ્નન્તિ હવને સમુપસ્થિતે ॥ 17 ॥

તૈર્દુરાત્મભિરામૃષ્ટાનાશ્રમાન્પ્રજિહાસવઃ ।

ગમનાયાન્યદેશસ્ય ચોદયન્ત્યૃષયોઽદ્ય મામ્ ॥ 18 ॥

તત્પુરા રામ શારીરામુપહિંસાં તપસ્વિષુ ।

દર્શયન્તિ હિ દુષ્ટાસ્તે ત્યક્ષ્યામ ઇમમાશ્રમમ્ ॥ 19 ॥

બહુમૂલફલં ચિત્રમવિદૂરાદિતો વનમ્ ।

પુરાણાશ્રમમેવાહં શ્રયિષ્યે સગણઃ પુનઃ ॥ 20 ॥

ખરસ્ત્વય્યપિ ચાયુક્તં પુરા તાત પ્રવર્તતે ।

સહાસ્માભિરિતો ગચ્છ યદિ બુદ્ધિઃ પ્રવર્તતે ॥ 21 ॥

સકલત્રસ્ય સન્દેહો નિત્યં યત્તસ્ય રાઘવ ।

સમર્થસ્યાપિ હિ સતો વાસો દુઃખમિહાદ્ય તે ॥ 22 ॥

ઇત્યુક્તવન્તં સ્તંરામ રાજપુત્રસ્તપસ્વિનમ્ ।

ન શશાકોત્તરૈર્વાક્યૈરવરોદ્ધું સમુત્સુકમ્ ॥ 23 ॥

અભિનન્દ્ય સમાપૃચ્છ્ય સમાધાય ચ રાઘવમ્ ।

સ જગામાશ્રમં ત્યક્ત્વા કુલૈઃ કુલપતિસ્સહ ॥ 24 ॥

રામઃ સંસાદ્ય ઋષિગણમનુગમનાદ્દેશાત્તસ્માત્કુલપતિમભિવાદ્ય ઋષિમ્ ।

સમ્યક્પ્રીતૈસ્તૈરનુમત ઉપદિષ્ટાર્થઃ પુણ્યં વાસાય સ્વનિલયમુપસમ્પેદે ॥ 25 ॥

આશ્રમમૃષિવિરહિતં પ્રભુઃ ક્ષણમપિન જહૌ સ રાઘવઃ ।

રાઘવં હિ સતતમનુગતા સ્તાપસાશ્ચાર્ષચરિત ધૃતગુણાઃ ॥ 26 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ષોડશાધિકશતતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ |

pratiprayāte bharate vasanrāmastapovane |

lakṣayāmāsa sodvegamathautsukyaṃ tapasvinām || 1 ||

ye tatra citrakūṭasya purastāttāpasāśrame |

rāmamāśritya niratāstānalakṣayadutsukān || 2 ||

nayanairbrukuṭībhiśca rāmaṃ nirdiśya śaṅkitāḥ |

anyonyamupajalpanta śśanaiścakrurmithaḥ kathāḥ || 3 ||

teṣāmautsukyamālakṣya rāmastvātmani śaṅkitaḥ |

kṛtāñjaliruvācedamṛṣiṃ kulapatiṃ tataḥ || 4 ||

na kaccidbhagavankiñcitpūrvavṛttamidaṃ mayi |

dṛśyate vikṛtaṃ yena vikriyante tapasvinaḥ || 5 ||

pramādāccaritaṃ kaccitkiñcinnāvarajasya me |

lakṣmaṇasyarṣibhidṛṣṭaṃ nānurūpamivātmanaḥ || 6 ||

kaccicchuśrūṣamāṇā va śśuśrūṣaṇaparā mayi |

pramadā'bhyucitāṃ vṛttiṃ sītā yuktaṃ na vartate || 7 ||

atharṣirjarayā vṛddhastapasā ca jarāṃ gataḥ |

vepamāna ivovāca rāmaṃ bhūtadayāparam || 8 ||

kutaḥ kalyāṇasattvāyāḥ kalyāṇābhiratestathā |

calanaṃ tāta vaidehyāstapasviṣu viśeṣataḥ || 9 ||

tvannimittamidaṃ tāvattāpasānprativartate |

rakṣobhyastena saṃvignāḥ kathayanti mithaḥ kathāḥ || 10 ||

rāvaṇāvarajaḥ kaścit kharo nāmeha rākṣasaḥ |

utpāṭya tāpasānsarvāñjanasthānaniketanān || 11 ||

dhṛṣṭaśca jitakāśī ca nṛśaṃsaḥ puruṣādakaḥ |

avaliptaśca pāpaśca tvāṃ ca tāta na mṛṣyate || 12 ||

tvaṃ yadāprabhṛti hyasminnāśrame tāta vartase |

tadāprabhṛti rakṣāṃsi viprakurvanti tāpasān || 13 ||

darśayanti hi bībhatsaiḥ krūrairbhīṣaṇakairapi |

nānārūpairvirūpaiśca rūpairvikṛtadarśanaiḥ || 14 ||

apraśastaiśucibhissamprayojya ca tāpasān |

pratidhnantyaparānkṣipramanāryāḥ purataḥ sthitāḥ || 15 ||

teṣu teṣvāśramasthāneṣvabuddhamavalīya ca |

ramante tāpasāṃ statra nāśayanto'lpacetasaḥ || 16 ||

apakṣipanti srugbhāṇḍānagnīsniñcanti vāriṇā |

kalaśāṃśca pramadhnanti havane samupasthite || 17 ||

tairdurātmabhirāmṛṣṭānāśramānprajihāsavaḥ |

gamanāyānyadeśasya codayantyṛṣayo'dya mām || 18 ||

tatpurā rāma śārīrāmupahiṃsāṃ tapasviṣu |

darśayanti hi duṣṭāste tyakṣyāma imamāśramam || 19 ||

bahumūlaphalaṃ citramavidūrādito vanam |

purāṇāśramamevāhaṃ śrayiṣye sagaṇaḥ punaḥ || 20 ||

kharastvayyapi cāyuktaṃ purā tāta pravartate |

sahāsmābhirito gaccha yadi buddhiḥ pravartate || 21 ||

sakalatrasya sandeho nityaṃ yattasya rāghava |

samarthasyāpi hi sato vāso duḥkhamihādya te || 22 ||

ityuktavantaṃ staṃrāma rājaputrastapasvinam |

na śaśākottarairvākyairavaroddhuṃ samutsukam || 23 ||

abhinandya samāpṛcchya samādhāya ca rāghavam |

sa jagāmāśramaṃ tyaktvā kulaiḥ kulapatissaha || 24 ||

rāmaḥ saṃsādya ṛṣigaṇamanugamanāddeśāttasmātkulapatimabhivādya ṛṣim |

samyakprītaistairanumata upadiṣṭārthaḥ puṇyaṃ vāsāya svanilayamupasampede || 25 ||

āśramamṛṣivirahitaṃ prabhuḥ kṣaṇamapina jahau sa rāghavaḥ |

rāghavaṃ hi satatamanugatā stāpasāścārṣacarita dhṛtaguṇāḥ || 26 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśādhikaśatatamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ षोडशाधिकशततमस्सर्गः ।

प्रतिप्रयाते भरते वसन्रामस्तपोवने ।

लक्षयामास सोद्वेगमथौत्सुक्यं तपस्विनाम् ॥ 1 ॥

ये तत्र चित्रकूटस्य पुरस्तात्तापसाश्रमे ।

राममाश्रित्य निरतास्तानलक्षयदुत्सुकान् ॥ 2 ॥

नयनैर्ब्रुकुटीभिश्च रामं निर्दिश्य शङ्किताः ।

अन्योन्यमुपजल्पन्त श्शनैश्चक्रुर्मिथः कथाः ॥ 3 ॥

तेषामौत्सुक्यमालक्ष्य रामस्त्वात्मनि शङ्कितः ।

कृताञ्जलिरुवाचेदमृषिं कुलपतिं ततः ॥ 4 ॥

न कच्चिद्भगवन्किञ्चित्पूर्ववृत्तमिदं मयि ।

दृश्यते विकृतं येन विक्रियन्ते तपस्विनः ॥ 5 ॥

प्रमादाच्चरितं कच्चित्किञ्चिन्नावरजस्य मे ।

लक्ष्मणस्यर्षिभिदृष्टं नानुरूपमिवात्मनः ॥ 6 ॥

कच्चिच्छुश्रूषमाणा व श्शुश्रूषणपरा मयि ।

प्रमदाऽभ्युचितां वृत्तिं सीता युक्तं न वर्तते ॥ 7 ॥

अथर्षिर्जरया वृद्धस्तपसा च जरां गतः ।

वेपमान इवोवाच रामं भूतदयापरम् ॥ 8 ॥

कुतः कल्याणसत्त्वायाः कल्याणाभिरतेस्तथा ।

चलनं तात वैदेह्यास्तपस्विषु विशेषतः ॥ 9 ॥

त्वन्निमित्तमिदं तावत्तापसान्प्रतिवर्तते ।

रक्षोभ्यस्तेन संविग्नाः कथयन्ति मिथः कथाः ॥ 10 ॥

रावणावरजः कश्चित् खरो नामेह राक्षसः ।

उत्पाट्य तापसान्सर्वाञ्जनस्थाननिकेतनान् ॥ 11 ॥

धृष्टश्च जितकाशी च नृशंसः पुरुषादकः ।

अवलिप्तश्च पापश्च त्वां च तात न मृष्यते ॥ 12 ॥

त्वं यदाप्रभृति ह्यस्मिन्नाश्रमे तात वर्तसे ।

तदाप्रभृति रक्षांसि विप्रकुर्वन्ति तापसान् ॥ 13 ॥

दर्शयन्ति हि बीभत्सैः क्रूरैर्भीषणकैरपि ।

नानारूपैर्विरूपैश्च रूपैर्विकृतदर्शनैः ॥ 14 ॥

अप्रशस्तैशुचिभिस्सम्प्रयोज्य च तापसान् ।

प्रतिध्नन्त्यपरान्क्षिप्रमनार्याः पुरतः स्थिताः ॥ 15 ॥

तेषु तेष्वाश्रमस्थानेष्वबुद्धमवलीय च ।

रमन्ते तापसां स्तत्र नाशयन्तोऽल्पचेतसः ॥ 16 ॥

अपक्षिपन्ति स्रुग्भाण्डानग्नीस्निञ्चन्ति वारिणा ।

कलशांश्च प्रमध्नन्ति हवने समुपस्थिते ॥ 17 ॥

तैर्दुरात्मभिरामृष्टानाश्रमान्प्रजिहासवः ।

गमनायान्यदेशस्य चोदयन्त्यृषयोऽद्य माम् ॥ 18 ॥

तत्पुरा राम शारीरामुपहिंसां तपस्विषु ।

दर्शयन्ति हि दुष्टास्ते त्यक्ष्याम इममाश्रमम् ॥ 19 ॥

बहुमूलफलं चित्रमविदूरादितो वनम् ।

पुराणाश्रममेवाहं श्रयिष्ये सगणः पुनः ॥ 20 ॥

खरस्त्वय्यपि चायुक्तं पुरा तात प्रवर्तते ।

सहास्माभिरितो गच्छ यदि बुद्धिः प्रवर्तते ॥ 21 ॥

सकलत्रस्य सन्देहो नित्यं यत्तस्य राघव ।

समर्थस्यापि हि सतो वासो दुःखमिहाद्य ते ॥ 22 ॥

इत्युक्तवन्तं स्तंराम राजपुत्रस्तपस्विनम् ।

न शशाकोत्तरैर्वाक्यैरवरोद्धुं समुत्सुकम् ॥ 23 ॥

अभिनन्द्य समापृच्छ्य समाधाय च राघवम् ।

स जगामाश्रमं त्यक्त्वा कुलैः कुलपतिस्सह ॥ 24 ॥

रामः संसाद्य ऋषिगणमनुगमनाद्देशात्तस्मात्कुलपतिमभिवाद्य ऋषिम् ।

सम्यक्प्रीतैस्तैरनुमत उपदिष्टार्थः पुण्यं वासाय स्वनिलयमुपसम्पेदे ॥ 25 ॥

आश्रममृषिविरहितं प्रभुः क्षणमपिन जहौ स राघवः ।

राघवं हि सततमनुगता स्तापसाश्चार्षचरित धृतगुणाः ॥ 26 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशाधिकशततमस्सर्गः ॥