2.100 Ayodhyakanda - Shatatama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ શતતમસ્સર્ગઃ ।

જટિલં ચીરવસનં પ્રાઞ્જલિં પતિતં ભુવિ ।

દદર્શ રામો દુર્દર્શં યુગાન્તે ભાસ્કરંયથા ॥ 1 ॥

કથઞ્ચિદભિવિજ્ઞાય વિવર્ણવદનં કૃશમ્ ।

ભ્રાતરં ભરતં રામઃ પરિજગ્રાહ બાહુના ॥ 2 ॥

આઘ્રાય રામસ્તં મૂર્ધ્નિ પરિષ્વજ્ય ચ રાઘવઃ ।

અઙ્કે ભરતમારોપ્ય પર્યપૃચ્છત્સમાહિતઃ ॥ 3 ॥

ક્વ નુ તેઽભૂત્પિતા તાત યદરણ્યં ત્વમાગતઃ ।

ન હિ ત્વં જીવતસ્તસ્ય વનમાગન્તુમર્હસિ ॥ 4 ॥

ચિરસ્ય બત પશ્યામિ દૂરાદ્ભરતમાગતમ્ ।

દુષ્પ્રતીકમરણ્યેઽસ્મિન્ કિં તાત વનમાગતઃ ॥ 5 ॥

કચ્ચિદ્ધારયતે તાત રાજા યત્ત્વમિહાઽગતઃ ।

કચ્ચિન્ન દીન સ્સહસા રાજા લોકાન્તરં ગતઃ ॥ 6 ॥

કચ્ચિત્સૌમ્ય ન તે રાજ્યં ભ્રષ્ટં બાલસ્ય શાશ્વતમ્ ।

કચ્ચિચ્છુશ્રૂષસે તાત પિતરં સત્યવિક્રમમ્ ॥ 7 ॥

કચ્ચિદ્ધશરથો રાજા કુશલી સત્યસંઙ્ગરઃ ।

રાજસૂયાશ્વમેધાનામાહર્તા ધર્મનિશ્ચયઃ ॥ 8 ॥

સ કચ્ચિદ્બ્રાહ્મણો વિદ્વાન્ ધર્મનિત્યો મહાદ્યુતિઃ ।

ઇક્ષ્વાકૂણામુપાધ્યાયો યથાવત્તાત પૂજ્યતે ॥ 9 ॥

સા તાત કચ્ચિત્કૌસલ્યા સુમિત્રા ચ પ્રજાવતી ।

સુખિની કચ્ચિદાર્યા ચ દેવી નન્દતિ કૈકયી ॥ 10 ॥

કચ્ચિદ્વિનયસમ્પન્નઃ કુલપુત્રો બહુશ્રુતઃ ।

અનસૂયુરનુદ્રષ્ટા સત્કૃતસ્તે પુરોહિતઃ ॥ 11 ॥

કચ્ચિદગ્નિષુ તે યુક્તો વિધિજ્ઞો મતિમાનૃજુઃ ।

હુતં ચ હોષ્યમાણં ચ કાલે વેદયતે સદા ॥ 12 ॥

કચ્ચિદ્દેવાન્પિત્રૂન્ માતૃર્ગુરૂન્પિતૃસમાનપિ ।

વૃદ્ધાંશ્ચ તાત વૈદ્યાંશ્ચ બ્રાહ્મણાંશ્ચાભિમન્યસે ॥ 13 ॥

ઇષ્વસ્ત્રવરસમ્પન્નમર્થશાસ્ત્ર વિશારદમ્ ।

સુધન્વાનમુપાધ્યાયં કચ્ચિત્ત્વં તાત મન્યસે ॥ 14 ॥

કચ્ચિદાત્મસમા શ્શૂરા શ્શ્રુતવન્તો જિતેન્દ્રિયાઃ ।

કુલીનાશ્ચેઙ્ગિતજ્ઞાશ્ચ કૃતાસ્તે તાત મન્ત્રિણઃ ॥ 15 ॥

મન્ત્રો વિજયમૂલં હિ રાજ્ઞાં ભવતિ રાઘવ ।

સુસંવૃતો મન્ત્રધરૈરમાત્યૈ શ્શાસ્ત્રકોવિદૈઃ ॥ 16 ॥

કચ્ચિન્નિદ્રાવશં નૈષીઃ કચ્ચિત્ કાલેઽવબુધ્યસે ।

કચ્ચિચ્ચાપરરાત્રેષુ ચિન્તિયસ્યર્થનૈપુણમ્ ॥ 17 ॥

કચ્ચિન્મન્ત્રયસે નૈકઃ કચ્ચિન્ન બહુભિસ્સહ ।

કચ્ચિત્તે મન્ત્રિતો મન્ત્રો રાષ્ટ્રં ન પરિધાવતિ ॥ 18 ॥

કચ્ચિદર્થં વિનિશ્ચિત્ય લઘુમૂલં મહોદયમ્ ।

ક્ષિપ્રમારભસે કર્તું ન દીર્ઘયસિ રાઘવ ॥ 19 ॥

કચ્ચિત્તુ સુકૃતાન્યેવ કૃતરૂપાણિ વા પુનઃ ।

વિદુસ્તે સર્વકાર્યાણિ ન કર્તવ્યાનિ પાર્થિવાઃ ॥ 20 ॥

કચ્ચિન્નતર્કૈર્યુક્ત્યા વા યે ચાપ્યપરિકીર્તિતાઃ ।

ત્વયા વા તવામાત્યૈર્બુધ્યતે તાત મન્ત્રિતમ્ ॥ 21 ॥

કચ્ચિત્સહસ્રાન્મૂર્ખાણામેકમિચ્છસિ પણ્ડિતમ્ ।

પણ્ડિતો હ્યર્થકૃચ્છ્રેષુ કુર્યાન્નિશ્રેયસં મહત્ ॥ 22 ॥

સહસ્રાણ્યપિ મૂર્ખાણાં યુદ્યુપાસ્તે મહીપતિઃ ।

અથવાપ્યયુતાન્યેવ નાસ્તિ તેષુ સહાયતા ॥ 23 ॥

એકોઽપ્યમાત્યો મેધાવી શૂરો દક્ષો વિચક્ષણઃ ।

રાજાનં રાજપુત્રં વા પ્રાપયેન્મહતીં શ્રિયમ્ ॥ 24 ॥

કચ્ચિન્મુખ્યા મહાત્સ્વેવ મધ્યમેષુ ચ મધ્યમાઃ ।

જઘન્યાશ્ચ જઘન્યેષુ ભૃત્યાઃ કર્મસુ યોજિતાઃ ॥ 25 ॥

અમાત્યાનુપધાતીતાન્પિતૃપૈતામહાઞ્છુચીન્ ।

શ્રેષ્ઠાઞ્છ્રેષ્ઠેષુકચ્ચિત્વં નિયોજયસિ કર્મસુ ॥ 26 ॥

કચ્ચિન્નોગ્રેણ દણ્ડેન ભૃશમુદ્વેજિતપ્રજમ્ ।

રાષ્ટ્રં તવાનુજાનન્તિ મન્ત્રિણઃ કૈકયીસુત ॥ 27 ॥

કચ્ચિત્ત્વાં નાવજાનન્તિ યાજકાઃ પતિતં યથા ।

ઉગ્રપ્રતિગ્રહીતારં કામયાનમિવ સ્ત્રિયઃ ॥ 28 ॥

ઉપાયકુશલં વૈદ્યં ભૃત્યસન્દૂષણે રતમ્ ।

શૂરમૈશ્વર્યકામં ચ યો ન હન્તિ સ હન્યતે ॥ 29 ॥

કચ્ચિદ્ધૃષ્ટશ્ચ શૂરશ્ચ મતિમાન્ ધૃતિમાન્ શુચિઃ ।

કુલીનશ્ચાનુરક્તશ્ચ દક્ષસ્સેનાપતિઃ કૃતઃ ॥ 30 ॥

બલવન્તશ્ચ કચ્ચિત્તે મુખ્યા યુધ્દવિશારદાઃ ।

દૃષ્ટાપદાના વિક્રાન્તાસ્ત્વયા સત્કૃત્યમાનિતાઃ ॥ 31 ॥

કચ્ચિદ્બલસ્ય ભક્તં ચ વેતનં ચ યથોચિતમ્ ।

સમ્પ્રાપ્તકાલં દાતવ્યં દદાસિ ન વિલમ્બસે ॥ 32 ॥

કાલાતિક્રમણાચ્ચૈવ ભક્તવેતનયોર્ભૃતાઃ ।

ભર્તુઃ કુપ્યન્તિ દુષ્યન્તિ સોઽનર્થ સ્સુમહાન્ સ્મૃતઃ ॥ 33 ॥

કચ્ચિત્સર્વેઽનુરક્તાસ્ત્વાં કુલપુત્રાઃ પ્રધાનતઃ ।

કચ્ચિત્પ્રાણાં સ્તવાર્થેષુ સન્ત્યજન્તિ સમાહિતાઃ ॥ 34 ॥

કચ્ચિજ્જાનપદો વિદ્વાન્દક્ષિણઃ પ્રતિભાનવાન્ ।

યથોક્તવાદી દૂતસ્તે કૃતો ભરત પણ્ડિતઃ ॥ 35 ॥

કચ્ચિદષ્ટાદશાન્યેષુ સ્વપક્ષે દશ પઞ્ચ ચ ।

ત્રિભિસ્ત્રિભિરવિજ્ઞાતૈર્વેત્સિ તીર્થાનિ ચારકૈઃ ॥ 36 ॥

કચ્ચિદ્વ્યપાસ્તાનહિતાન્પ્રતિયાતાંશ્ચ સર્વદા ।

દુર્બલાનનવજ્ઞાય વર્તસે રિપુસૂદન ॥ 37 ॥

કચ્ચિન્ન લૌકાયતિકાન્બ્રાહ્મણાંસ્તાત સેવસે ।

અનર્થકુશલા હ્યેતે બાલાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ॥ 38 ॥

ધર્મશાસ્ત્રેષુ મુખ્યેષુ વિદ્યમાનેષુ દુર્બુધાઃ ।

બુદ્ધિમાન્વીક્ષિકીં પ્રાપ્ય નિરર્થં પ્રવદન્તિ તે ॥ 39 ॥

વીરૈરધ્યુષિતાં પૂર્વમસ્માકં તાત પૂર્વકૈઃ ।

સત્યનામાં દૃઢ દ્વારાં હસ્ત્યશ્વરથસઙ્કુલામ્ ॥ 40 ॥

બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈ સ્સ્વકર્મનિરતૈસ્સદા ।

જિતેન્દ્રિયૈર્મહોત્સાહૈર્વૃતામાર્યૈ સ્સહસ્રશઃ ॥ 41 ॥

પ્રાસાદૈર્વિવિધાકારૈર્વૃતાં વૈદ્યજનાકુલામ્ ।

કચ્ચિત્સુમુદિતાં સ્ફીતામયોધ્યાં પરિરક્ષસિ ॥ 42 ॥

કચ્ચિચ્ચૈત્યશતૈર્જુષ્ટ સ્સુનિવિષ્ટજનાકુલઃ ।

દેવસ્થાનૈઃ પ્રપાભિશ્ચ તટાકૈશ્ચોપશોભિતઃ ॥ 43 ॥

પ્રહૃષ્ટનરનારીકસ્સમાજોત્સવશોભિતઃ ।

સુકૃષ્ટસીમા પશુમાન્હિંસાભિઃ પરિવર્જિતઃ ॥ 44 ॥

અદેવમાતૃકો રમ્ય શ્શ્વાપદૈઃ પરિવર્જિતઃ ।

પરિત્યક્તો ભયૈસ્સર્વૈઃ ખનિભિશ્ચોપશોભિતઃ ॥ 45 ॥

વિવર્જિતો નરૈઃ પાપૈર્મમ પૂર્વૈ સ્સુરક્ષિતઃ ।

કચ્ચિજ્જનપદસ્સ્ફીતઃ સુખં વસતિ રાઘવ ॥ 46 ॥

કચ્ચિત્તે દયિતાસ્સર્વે કૃષિગોરક્ષજીવિનઃ ।

વાર્તાયાં સંશ્રિતસ્તાત લોકો હિ સુખમેધતે ॥ 47 ॥

તેષાં ગુપ્તિપરીહારૈઃ કચ્ચિત્તે ભરણં કૃતમ્ ।

રક્ષ્યા હિ રાજ્ઞા ધર્મેણ સર્વે વિષયવાસિનઃ ॥ 48 ॥

કચ્ચિસ્ત્રિય સ્સાન્ત્વયસિ કચ્ચિત્તાશ્ચ સુરક્ષિતાઃ ।

કચ્ચિન્ન શ્રદ્ધાસ્યાસાં કચ્ચિદ્ગુહ્યં ન ભાષસે ॥ 49 ॥

કચ્ચિન્નાગવનં ગુપ્તં કચ્ચિત્તે સન્તિ ધેનુકાઃ ।

કચ્ચિન્ન ગણિકાશ્વાનાં કુઞ્જરાણાં ચ તૃપ્યસિ ॥ 50 ॥

કચ્ચિદ્દર્શયસે નિત્યં મનુષ્યાણાં વિભૂષિતમ્ ।

ઉત્થાયોત્થાય પૂર્વાહ્ણે રાજપુત્ર મહાપથે ॥ 51 ॥

કચ્ચિન્ન સર્વે કર્માન્તાઃ પ્રત્યક્ષાસ્તેઽવિશઙ્કયા ।

સર્વે વા પુનરુત્સૃષ્ટા મધ્યમેવાત્ર કારણમ્ ॥ 52 ॥

કચ્ચિત્સર્વાણિ દુર્ગાણિ ધનધાન્યાયુધોદકૈઃ ।

યન્ત્રૈશ્ચ પરિપૂર્ણાનિ તથા શિલ્પિધનુર્ધરૈઃ ॥ 53 ॥

આયસ્તે વિપુલઃ કચ્ચિત્કચ્ચિદલ્પતરો વ્યયઃ ।

અપાત્રેષુ ન તે કચ્ચિત્કોશો ગચ્છતિ રાઘવ ॥ 54 ॥

દેવતાર્થે ચ પિત્રર્થેબ્રાહ્મણાભ્યાગતેષુ ચ ।

યોધેષુ મિત્રવર્ગેષુ કચ્ચિદ્ગચ્છતિ તે વ્યયઃ ॥ 55 ॥

કચ્ચિદાર્યો વિશુદ્ધાત્મા ક્ષારિત શ્ચાપરકર્મણા ।

અપૃષ્ટ શ્શાસ્ત્રકુશલૈર્ન લોભાદ્વધ્યતે શુચિઃ ॥ 56 ॥

ગૃહીતશ્ચૈવ પૃષ્ટશ્ચ કાલે દૃષ્ટસ્સકારણઃ ।

કચ્ચિન્ન મુચ્યતે ચોરો ધનલોભાન્નરર્ષભ ॥ 57 ॥

વ્યસને કચ્ચિદાઢ્યસ્ય દુર્ગતસ્ય ચ રાઘવ ।

અર્થં વિરાગાઃ પશ્યન્તિ તવામાત્યા બહુશ્રુતાઃ ॥ 58 ॥

યાનિ મિથ્યાભિશસ્તાનાં પતન્ત્યશ્રૂણિ રાઘવ ।

તાનિ પુત્રાન્પશૂન્ઘ્નન્તિ પ્રીત્યર્થમનુશાસતઃ ॥ 59 ॥

કચ્ચિદ્વૃદ્ધાંશ્ચ બાલાંશ્ચ વૈદ્યામુખ્યાંશ્ચ રાઘવ ।

દાનેન મનસા વાચા ત્રિભિરેતૈર્બુભૂષસે ॥ 60 ॥

કચ્ચિદ્ગુરૂંશ્ચ વૃદ્ધાંશ્ચ તાપસાન્ દેવતાતિથીન્ ।

ચૈત્યાંશ્ચ સર્વાન્સિધ્દાર્થાન્બ્રાહ્મણાંશ્ચ નમસ્યસિ ॥ 61 ॥

કચ્ચિદર્થેન વા ધર્મમર્થં ધર્મેણ વા પુનઃ ।

ઉભૌ વા પ્રીતિલોભેન કામેન ચ ન બાધસે ॥ 62 ॥

કચ્ચિદર્થં ચ ધર્મં ચ કામં ચ જયતાં વર ।

વિભજ્ય કાલે કાલજ્ઞ સર્વાન્વરદ સેવસે ॥ 63 ॥

કચ્ચિત્તે બ્રાહ્મણા શ્શર્મ સર્વશાસ્ત્રાર્થકોવિદાઃ ।

આશંસન્તે મહાપ્રાજ્ઞ પૌરજાનપદૈસ્સહ ॥ 64 ॥

નાસ્તિક્યમનૃતં ક્રોધં પ્રમાદં દીર્ઘસૂત્રતામ્ ।

અદર્શનં જ્ઞાનવતામાલસ્યં પઞ્ચવૃત્તિતામ્ ॥ 65 ॥

એકચિન્તનમર્થાનામનર્થજ્ઞૈશ્ચ મન્ત્રણમ્ ।

નિશ્ચિતાનામનારમ્ભં મન્ત્રસ્યાપરિરક્ષણમ્ ॥ 66 ॥

મઙ્ગલાદ્યપ્રયોગં ચ પ્રત્યુત્થાનં ચ સર્વતઃ ।

કચ્ચિત્વં વર્જયસ્યેતાન્રાજદોષાંશ્ચતુર્દશ ॥ 67 ॥

દશપઞ્ચચતુર્વર્ગાન્સપ્તવર્ગં ચ તત્ત્વતઃ ।

અષ્ટવર્ગં ત્રિવર્ગં ચ વિદ્યાસ્તિસ્રશ્ચ રાઘવ ॥ 68 ॥

ઇન્દ્રિયાણાં જયં બુદ્ધ્યા ષાડ્ગુણ્યં દૈવમાનુષમ્ ।

કૃત્યં વિંશતિવર્ગં ચ તથા પ્રકૃતિમણ્ડલમ્ ॥ 69 ॥

યાત્રાદણ્ડવિધાનં ચ દ્વિયોની સન્ધિવિગ્રહૌ ।

કચ્ચિદેતાન્મહાપ્રાજ્ઞ યથાવદનુમન્યસે ॥ 70 ॥

મન્ત્રિભિસ્ત્વં યથોદ્દિષ્ટૈશ્ચતુર્ભિસ્ત્રિભિરેવ વા ।

કચ્ચિત્સમસ્તૈર્વ્યસ્તૈશ્ચ મન્ત્રં મન્ત્રયસે મિથઃ ॥ 71 ॥

કચ્ચિત્તે સફલા વેદાઃ કચ્ચિત્તે સફલાઃ ક્રિયાઃ ।

કચ્ચિત્તે સફલા દારાઃ કચ્ચિત્તે સફલં શ્રુતમ્ ॥ 72 ॥

કચ્ચિદેષૈવ તે બુદ્ધિર્યથોક્તા મમ રાઘવ ।

આયુષ્યા ચ યશસ્યા ચ ધર્મકામાર્થ સંહિતા ॥ 73 ॥

યાં વૃત્તિં વર્તતે તાતો યાં ચ નઃ પ્રપિતામહાઃ ।

તાં વૃત્તિં વર્તસે કચ્ચિદ્યાચ સત્પથગા શુભા ॥ 74 ॥

કચ્ચિત્સ્વાદુ કૃતં ભોજ્યમેકો નાશ્નાસિ રાઘવ ।

કચ્ચિદાશંસમાનેભ્યો મિત્રેભ્ય સ્સમ્પ્રયચ્છસિ ॥ 75 ॥

રાજા તુ ધર્મેણ હિ પાલયિત્વા મહામતિર્દણ્ડધરઃ પ્રજાનામ્ ।

અવાપ્ય કૃત્સ્નાં વસુધાં યથાવદિતશ્ચ્યુત સ્સ્વર્ગમુપૈતિ વિદ્વાન્ ॥ 76 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે શતતમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha śatatamassargaḥ |

jaṭilaṃ cīravasanaṃ prāñjaliṃ patitaṃ bhuvi |

dadarśa rāmo durdarśaṃ yugānte bhāskaraṃyathā || 1 ||

kathañcidabhivijñāya vivarṇavadanaṃ kṛśam |

bhrātaraṃ bharataṃ rāmaḥ parijagrāha bāhunā || 2 ||

āghrāya rāmastaṃ mūrdhni pariṣvajya ca rāghavaḥ |

aṅke bharatamāropya paryapṛcchatsamāhitaḥ || 3 ||

kva nu te'bhūtpitā tāta yadaraṇyaṃ tvamāgataḥ |

na hi tvaṃ jīvatastasya vanamāgantumarhasi || 4 ||

cirasya bata paśyāmi dūrādbharatamāgatam |

duṣpratīkamaraṇye'smin kiṃ tāta vanamāgataḥ || 5 ||

kacciddhārayate tāta rājā yattvamihā'gataḥ |

kaccinna dīna ssahasā rājā lokāntaraṃ gataḥ || 6 ||

kaccitsaumya na te rājyaṃ bhraṣṭaṃ bālasya śāśvatam |

kaccicchuśrūṣase tāta pitaraṃ satyavikramam || 7 ||

kacciddhaśaratho rājā kuśalī satyasaṃṅgaraḥ |

rājasūyāśvamedhānāmāhartā dharmaniścayaḥ || 8 ||

sa kaccidbrāhmaṇo vidvān dharmanityo mahādyutiḥ |

ikṣvākūṇāmupādhyāyo yathāvattāta pūjyate || 9 ||

sā tāta kaccitkausalyā sumitrā ca prajāvatī |

sukhinī kaccidāryā ca devī nandati kaikayī || 10 ||

kaccidvinayasampannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ |

anasūyuranudraṣṭā satkṛtaste purohitaḥ || 11 ||

kaccidagniṣu te yukto vidhijño matimānṛjuḥ |

hutaṃ ca hoṣyamāṇaṃ ca kāle vedayate sadā || 12 ||

kacciddevānpitrūn mātṛrgurūnpitṛsamānapi |

vṛddhāṃśca tāta vaidyāṃśca brāhmaṇāṃścābhimanyase || 13 ||

iṣvastravarasampannamarthaśāstra viśāradam |

sudhanvānamupādhyāyaṃ kaccittvaṃ tāta manyase || 14 ||

kaccidātmasamā śśūrā śśrutavanto jitendriyāḥ |

kulīnāśceṅgitajñāśca kṛtāste tāta mantriṇaḥ || 15 ||

mantro vijayamūlaṃ hi rājñāṃ bhavati rāghava |

susaṃvṛto mantradharairamātyai śśāstrakovidaiḥ || 16 ||

kaccinnidrāvaśaṃ naiṣīḥ kaccit kāle'vabudhyase |

kacciccāpararātreṣu cintiyasyarthanaipuṇam || 17 ||

kaccinmantrayase naikaḥ kaccinna bahubhissaha |

kaccitte mantrito mantro rāṣṭraṃ na paridhāvati || 18 ||

kaccidarthaṃ viniścitya laghumūlaṃ mahodayam |

kṣipramārabhase kartuṃ na dīrghayasi rāghava || 19 ||

kaccittu sukṛtānyeva kṛtarūpāṇi vā punaḥ |

viduste sarvakāryāṇi na kartavyāni pārthivāḥ || 20 ||

kaccinnatarkairyuktyā vā ye cāpyaparikīrtitāḥ |

tvayā vā tavāmātyairbudhyate tāta mantritam || 21 ||

kaccitsahasrānmūrkhāṇāmekamicchasi paṇḍitam |

paṇḍito hyarthakṛcchreṣu kuryānniśreyasaṃ mahat || 22 ||

sahasrāṇyapi mūrkhāṇāṃ yudyupāste mahīpatiḥ |

athavāpyayutānyeva nāsti teṣu sahāyatā || 23 ||

eko'pyamātyo medhāvī śūro dakṣo vicakṣaṇaḥ |

rājānaṃ rājaputraṃ vā prāpayenmahatīṃ śriyam || 24 ||

kaccinmukhyā mahātsveva madhyameṣu ca madhyamāḥ |

jaghanyāśca jaghanyeṣu bhṛtyāḥ karmasu yojitāḥ || 25 ||

amātyānupadhātītānpitṛpaitāmahāñchucīn |

śreṣṭhāñchreṣṭheṣukaccitvaṃ niyojayasi karmasu || 26 ||

kaccinnogreṇa daṇḍena bhṛśamudvejitaprajam |

rāṣṭraṃ tavānujānanti mantriṇaḥ kaikayīsuta || 27 ||

kaccittvāṃ nāvajānanti yājakāḥ patitaṃ yathā |

ugrapratigrahītāraṃ kāmayānamiva striyaḥ || 28 ||

upāyakuśalaṃ vaidyaṃ bhṛtyasandūṣaṇe ratam |

śūramaiśvaryakāmaṃ ca yo na hanti sa hanyate || 29 ||

kacciddhṛṣṭaśca śūraśca matimān dhṛtimān śuciḥ |

kulīnaścānuraktaśca dakṣassenāpatiḥ kṛtaḥ || 30 ||

balavantaśca kaccitte mukhyā yudhdaviśāradāḥ |

dṛṣṭāpadānā vikrāntāstvayā satkṛtyamānitāḥ || 31 ||

kaccidbalasya bhaktaṃ ca vetanaṃ ca yathocitam |

samprāptakālaṃ dātavyaṃ dadāsi na vilambase || 32 ||

kālātikramaṇāccaiva bhaktavetanayorbhṛtāḥ |

bhartuḥ kupyanti duṣyanti so'nartha ssumahān smṛtaḥ || 33 ||

kaccitsarve'nuraktāstvāṃ kulaputrāḥ pradhānataḥ |

kaccitprāṇāṃ stavārtheṣu santyajanti samāhitāḥ || 34 ||

kaccijjānapado vidvāndakṣiṇaḥ pratibhānavān |

yathoktavādī dūtaste kṛto bharata paṇḍitaḥ || 35 ||

kaccidaṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca |

tribhistribhiravijñātairvetsi tīrthāni cārakaiḥ || 36 ||

kaccidvyapāstānahitānpratiyātāṃśca sarvadā |

durbalānanavajñāya vartase ripusūdana || 37 ||

kaccinna laukāyatikānbrāhmaṇāṃstāta sevase |

anarthakuśalā hyete bālāḥ paṇḍitamāninaḥ || 38 ||

dharmaśāstreṣu mukhyeṣu vidyamāneṣu durbudhāḥ |

buddhimānvīkṣikīṃ prāpya nirarthaṃ pravadanti te || 39 ||

vīrairadhyuṣitāṃ pūrvamasmākaṃ tāta pūrvakaiḥ |

satyanāmāṃ dṛḍha dvārāṃ hastyaśvarathasaṅkulām || 40 ||

brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyai ssvakarmanirataissadā |

jitendriyairmahotsāhairvṛtāmāryai ssahasraśaḥ || 41 ||

prāsādairvividhākārairvṛtāṃ vaidyajanākulām |

kaccitsumuditāṃ sphītāmayodhyāṃ parirakṣasi || 42 ||

kacciccaityaśatairjuṣṭa ssuniviṣṭajanākulaḥ |

devasthānaiḥ prapābhiśca taṭākaiścopaśobhitaḥ || 43 ||

prahṛṣṭanaranārīkassamājotsavaśobhitaḥ |

sukṛṣṭasīmā paśumānhiṃsābhiḥ parivarjitaḥ || 44 ||

adevamātṛko ramya śśvāpadaiḥ parivarjitaḥ |

parityakto bhayaissarvaiḥ khanibhiścopaśobhitaḥ || 45 ||

vivarjito naraiḥ pāpairmama pūrvai ssurakṣitaḥ |

kaccijjanapadassphītaḥ sukhaṃ vasati rāghava || 46 ||

kaccitte dayitāssarve kṛṣigorakṣajīvinaḥ |

vārtāyāṃ saṃśritastāta loko hi sukhamedhate || 47 ||

teṣāṃ guptiparīhāraiḥ kaccitte bharaṇaṃ kṛtam |

rakṣyā hi rājñā dharmeṇa sarve viṣayavāsinaḥ || 48 ||

kaccistriya ssāntvayasi kaccittāśca surakṣitāḥ |

kaccinna śraddhāsyāsāṃ kaccidguhyaṃ na bhāṣase || 49 ||

kaccinnāgavanaṃ guptaṃ kaccitte santi dhenukāḥ |

kaccinna gaṇikāśvānāṃ kuñjarāṇāṃ ca tṛpyasi || 50 ||

kacciddarśayase nityaṃ manuṣyāṇāṃ vibhūṣitam |

utthāyotthāya pūrvāhṇe rājaputra mahāpathe || 51 ||

kaccinna sarve karmāntāḥ pratyakṣāste'viśaṅkayā |

sarve vā punarutsṛṣṭā madhyamevātra kāraṇam || 52 ||

kaccitsarvāṇi durgāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ |

yantraiśca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ || 53 ||

āyaste vipulaḥ kaccitkaccidalpataro vyayaḥ |

apātreṣu na te kaccitkośo gacchati rāghava || 54 ||

devatārthe ca pitrarthebrāhmaṇābhyāgateṣu ca |

yodheṣu mitravargeṣu kaccidgacchati te vyayaḥ || 55 ||

kaccidāryo viśuddhātmā kṣārita ścāparakarmaṇā |

apṛṣṭa śśāstrakuśalairna lobhādvadhyate śuciḥ || 56 ||

gṛhītaścaiva pṛṣṭaśca kāle dṛṣṭassakāraṇaḥ |

kaccinna mucyate coro dhanalobhānnararṣabha || 57 ||

vyasane kaccidāḍhyasya durgatasya ca rāghava |

arthaṃ virāgāḥ paśyanti tavāmātyā bahuśrutāḥ || 58 ||

yāni mithyābhiśastānāṃ patantyaśrūṇi rāghava |

tāni putrānpaśūnghnanti prītyarthamanuśāsataḥ || 59 ||

kaccidvṛddhāṃśca bālāṃśca vaidyāmukhyāṃśca rāghava |

dānena manasā vācā tribhiretairbubhūṣase || 60 ||

kaccidgurūṃśca vṛddhāṃśca tāpasān devatātithīn |

caityāṃśca sarvānsidhdārthānbrāhmaṇāṃśca namasyasi || 61 ||

kaccidarthena vā dharmamarthaṃ dharmeṇa vā punaḥ |

ubhau vā prītilobhena kāmena ca na bādhase || 62 ||

kaccidarthaṃ ca dharmaṃ ca kāmaṃ ca jayatāṃ vara |

vibhajya kāle kālajña sarvānvarada sevase || 63 ||

kaccitte brāhmaṇā śśarma sarvaśāstrārthakovidāḥ |

āśaṃsante mahāprājña paurajānapadaissaha || 64 ||

nāstikyamanṛtaṃ krodhaṃ pramādaṃ dīrghasūtratām |

adarśanaṃ jñānavatāmālasyaṃ pañcavṛttitām || 65 ||

ekacintanamarthānāmanarthajñaiśca mantraṇam |

niścitānāmanārambhaṃ mantrasyāparirakṣaṇam || 66 ||

maṅgalādyaprayogaṃ ca pratyutthānaṃ ca sarvataḥ |

kaccitvaṃ varjayasyetānrājadoṣāṃścaturdaśa || 67 ||

daśapañcacaturvargānsaptavargaṃ ca tattvataḥ |

aṣṭavargaṃ trivargaṃ ca vidyāstisraśca rāghava || 68 ||

indriyāṇāṃ jayaṃ buddhyā ṣāḍguṇyaṃ daivamānuṣam |

kṛtyaṃ viṃśativargaṃ ca tathā prakṛtimaṇḍalam || 69 ||

yātrādaṇḍavidhānaṃ ca dviyonī sandhivigrahau |

kaccidetānmahāprājña yathāvadanumanyase || 70 ||

mantribhistvaṃ yathoddiṣṭaiścaturbhistribhireva vā |

kaccitsamastairvyastaiśca mantraṃ mantrayase mithaḥ || 71 ||

kaccitte saphalā vedāḥ kaccitte saphalāḥ kriyāḥ |

kaccitte saphalā dārāḥ kaccitte saphalaṃ śrutam || 72 ||

kaccideṣaiva te buddhiryathoktā mama rāghava |

āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārtha saṃhitā || 73 ||

yāṃ vṛttiṃ vartate tāto yāṃ ca naḥ prapitāmahāḥ |

tāṃ vṛttiṃ vartase kaccidyāca satpathagā śubhā || 74 ||

kaccitsvādu kṛtaṃ bhojyameko nāśnāsi rāghava |

kaccidāśaṃsamānebhyo mitrebhya ssamprayacchasi || 75 ||

rājā tu dharmeṇa hi pālayitvā mahāmatirdaṇḍadharaḥ prajānām |

avāpya kṛtsnāṃ vasudhāṃ yathāvaditaścyuta ssvargamupaiti vidvān || 76 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe śatatamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ शततमस्सर्गः ।

जटिलं चीरवसनं प्राञ्जलिं पतितं भुवि ।

ददर्श रामो दुर्दर्शं युगान्ते भास्करंयथा ॥ 1 ॥

कथञ्चिदभिविज्ञाय विवर्णवदनं कृशम् ।

भ्रातरं भरतं रामः परिजग्राह बाहुना ॥ 2 ॥

आघ्राय रामस्तं मूर्ध्नि परिष्वज्य च राघवः ।

अङ्के भरतमारोप्य पर्यपृच्छत्समाहितः ॥ 3 ॥

क्व नु तेऽभूत्पिता तात यदरण्यं त्वमागतः ।

न हि त्वं जीवतस्तस्य वनमागन्तुमर्हसि ॥ 4 ॥

चिरस्य बत पश्यामि दूराद्भरतमागतम् ।

दुष्प्रतीकमरण्येऽस्मिन् किं तात वनमागतः ॥ 5 ॥

कच्चिद्धारयते तात राजा यत्त्वमिहाऽगतः ।

कच्चिन्न दीन स्सहसा राजा लोकान्तरं गतः ॥ 6 ॥

कच्चित्सौम्य न ते राज्यं भ्रष्टं बालस्य शाश्वतम् ।

कच्चिच्छुश्रूषसे तात पितरं सत्यविक्रमम् ॥ 7 ॥

कच्चिद्धशरथो राजा कुशली सत्यसंङ्गरः ।

राजसूयाश्वमेधानामाहर्ता धर्मनिश्चयः ॥ 8 ॥

स कच्चिद्ब्राह्मणो विद्वान् धर्मनित्यो महाद्युतिः ।

इक्ष्वाकूणामुपाध्यायो यथावत्तात पूज्यते ॥ 9 ॥

सा तात कच्चित्कौसल्या सुमित्रा च प्रजावती ।

सुखिनी कच्चिदार्या च देवी नन्दति कैकयी ॥ 10 ॥

कच्चिद्विनयसम्पन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः ।

अनसूयुरनुद्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥ 11 ॥

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः ।

हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥ 12 ॥

कच्चिद्देवान्पित्रून् मातृर्गुरून्पितृसमानपि ।

वृद्धांश्च तात वैद्यांश्च ब्राह्मणांश्चाभिमन्यसे ॥ 13 ॥

इष्वस्त्रवरसम्पन्नमर्थशास्त्र विशारदम् ।

सुधन्वानमुपाध्यायं कच्चित्त्वं तात मन्यसे ॥ 14 ॥

कच्चिदात्मसमा श्शूरा श्श्रुतवन्तो जितेन्द्रियाः ।

कुलीनाश्चेङ्गितज्ञाश्च कृतास्ते तात मन्त्रिणः ॥ 15 ॥

मन्त्रो विजयमूलं हि राज्ञां भवति राघव ।

सुसंवृतो मन्त्रधरैरमात्यै श्शास्त्रकोविदैः ॥ 16 ॥

कच्चिन्निद्रावशं नैषीः कच्चित् कालेऽवबुध्यसे ।

कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तियस्यर्थनैपुणम् ॥ 17 ॥

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिस्सह ।

कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो राष्ट्रं न परिधावति ॥ 18 ॥

कच्चिदर्थं विनिश्चित्य लघुमूलं महोदयम् ।

क्षिप्रमारभसे कर्तुं न दीर्घयसि राघव ॥ 19 ॥

कच्चित्तु सुकृतान्येव कृतरूपाणि वा पुनः ।

विदुस्ते सर्वकार्याणि न कर्तव्यानि पार्थिवाः ॥ 20 ॥

कच्चिन्नतर्कैर्युक्त्या वा ये चाप्यपरिकीर्तिताः ।

त्वया वा तवामात्यैर्बुध्यते तात मन्त्रितम् ॥ 21 ॥

कच्चित्सहस्रान्मूर्खाणामेकमिच्छसि पण्डितम् ।

पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निश्रेयसं महत् ॥ 22 ॥

सहस्राण्यपि मूर्खाणां युद्युपास्ते महीपतिः ।

अथवाप्ययुतान्येव नास्ति तेषु सहायता ॥ 23 ॥

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दक्षो विचक्षणः ।

राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥ 24 ॥

कच्चिन्मुख्या महात्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः ।

जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥ 25 ॥

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्छुचीन् ।

श्रेष्ठाञ्छ्रेष्ठेषुकच्चित्वं नियोजयसि कर्मसु ॥ 26 ॥

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजम् ।

राष्ट्रं तवानुजानन्ति मन्त्रिणः कैकयीसुत ॥ 27 ॥

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा ।

उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥ 28 ॥

उपायकुशलं वैद्यं भृत्यसन्दूषणे रतम् ।

शूरमैश्वर्यकामं च यो न हन्ति स हन्यते ॥ 29 ॥

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान् धृतिमान् शुचिः ।

कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षस्सेनापतिः कृतः ॥ 30 ॥

बलवन्तश्च कच्चित्ते मुख्या युध्दविशारदाः ।

दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्यमानिताः ॥ 31 ॥

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् ।

सम्प्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विलम्बसे ॥ 32 ॥

कालातिक्रमणाच्चैव भक्तवेतनयोर्भृताः ।

भर्तुः कुप्यन्ति दुष्यन्ति सोऽनर्थ स्सुमहान् स्मृतः ॥ 33 ॥

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः ।

कच्चित्प्राणां स्तवार्थेषु सन्त्यजन्ति समाहिताः ॥ 34 ॥

कच्चिज्जानपदो विद्वान्दक्षिणः प्रतिभानवान् ।

यथोक्तवादी दूतस्ते कृतो भरत पण्डितः ॥ 35 ॥

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च ।

त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥ 36 ॥

कच्चिद्व्यपास्तानहितान्प्रतियातांश्च सर्वदा ।

दुर्बलाननवज्ञाय वर्तसे रिपुसूदन ॥ 37 ॥

कच्चिन्न लौकायतिकान्ब्राह्मणांस्तात सेवसे ।

अनर्थकुशला ह्येते बालाः पण्डितमानिनः ॥ 38 ॥

धर्मशास्त्रेषु मुख्येषु विद्यमानेषु दुर्बुधाः ।

बुद्धिमान्वीक्षिकीं प्राप्य निरर्थं प्रवदन्ति ते ॥ 39 ॥

वीरैरध्युषितां पूर्वमस्माकं तात पूर्वकैः ।

सत्यनामां दृढ द्वारां हस्त्यश्वरथसङ्कुलाम् ॥ 40 ॥

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यै स्स्वकर्मनिरतैस्सदा ।

जितेन्द्रियैर्महोत्साहैर्वृतामार्यै स्सहस्रशः ॥ 41 ॥

प्रासादैर्विविधाकारैर्वृतां वैद्यजनाकुलाम् ।

कच्चित्सुमुदितां स्फीतामयोध्यां परिरक्षसि ॥ 42 ॥

कच्चिच्चैत्यशतैर्जुष्ट स्सुनिविष्टजनाकुलः ।

देवस्थानैः प्रपाभिश्च तटाकैश्चोपशोभितः ॥ 43 ॥

प्रहृष्टनरनारीकस्समाजोत्सवशोभितः ।

सुकृष्टसीमा पशुमान्हिंसाभिः परिवर्जितः ॥ 44 ॥

अदेवमातृको रम्य श्श्वापदैः परिवर्जितः ।

परित्यक्तो भयैस्सर्वैः खनिभिश्चोपशोभितः ॥ 45 ॥

विवर्जितो नरैः पापैर्मम पूर्वै स्सुरक्षितः ।

कच्चिज्जनपदस्स्फीतः सुखं वसति राघव ॥ 46 ॥

कच्चित्ते दयितास्सर्वे कृषिगोरक्षजीविनः ।

वार्तायां संश्रितस्तात लोको हि सुखमेधते ॥ 47 ॥

तेषां गुप्तिपरीहारैः कच्चित्ते भरणं कृतम् ।

रक्ष्या हि राज्ञा धर्मेण सर्वे विषयवासिनः ॥ 48 ॥

कच्चिस्त्रिय स्सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः ।

कच्चिन्न श्रद्धास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥ 49 ॥

कच्चिन्नागवनं गुप्तं कच्चित्ते सन्ति धेनुकाः ।

कच्चिन्न गणिकाश्वानां कुञ्जराणां च तृप्यसि ॥ 50 ॥

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्याणां विभूषितम् ।

उत्थायोत्थाय पूर्वाह्णे राजपुत्र महापथे ॥ 51 ॥

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः प्रत्यक्षास्तेऽविशङ्कया ।

सर्वे वा पुनरुत्सृष्टा मध्यमेवात्र कारणम् ॥ 52 ॥

कच्चित्सर्वाणि दुर्गाणि धनधान्यायुधोदकैः ।

यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥ 53 ॥

आयस्ते विपुलः कच्चित्कच्चिदल्पतरो व्ययः ।

अपात्रेषु न ते कच्चित्कोशो गच्छति राघव ॥ 54 ॥

देवतार्थे च पित्रर्थेब्राह्मणाभ्यागतेषु च ।

योधेषु मित्रवर्गेषु कच्चिद्गच्छति ते व्ययः ॥ 55 ॥

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारित श्चापरकर्मणा ।

अपृष्ट श्शास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः ॥ 56 ॥

गृहीतश्चैव पृष्टश्च काले दृष्टस्सकारणः ।

कच्चिन्न मुच्यते चोरो धनलोभान्नरर्षभ ॥ 57 ॥

व्यसने कच्चिदाढ्यस्य दुर्गतस्य च राघव ।

अर्थं विरागाः पश्यन्ति तवामात्या बहुश्रुताः ॥ 58 ॥

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि राघव ।

तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति प्रीत्यर्थमनुशासतः ॥ 59 ॥

कच्चिद्वृद्धांश्च बालांश्च वैद्यामुख्यांश्च राघव ।

दानेन मनसा वाचा त्रिभिरेतैर्बुभूषसे ॥ 60 ॥

कच्चिद्गुरूंश्च वृद्धांश्च तापसान् देवतातिथीन् ।

चैत्यांश्च सर्वान्सिध्दार्थान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥ 61 ॥

कच्चिदर्थेन वा धर्ममर्थं धर्मेण वा पुनः ।

उभौ वा प्रीतिलोभेन कामेन च न बाधसे ॥ 62 ॥

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर ।

विभज्य काले कालज्ञ सर्वान्वरद सेवसे ॥ 63 ॥

कच्चित्ते ब्राह्मणा श्शर्म सर्वशास्त्रार्थकोविदाः ।

आशंसन्ते महाप्राज्ञ पौरजानपदैस्सह ॥ 64 ॥

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् ।

अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं पञ्चवृत्तिताम् ॥ 65 ॥

एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च मन्त्रणम् ।

निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ॥ 66 ॥

मङ्गलाद्यप्रयोगं च प्रत्युत्थानं च सर्वतः ।

कच्चित्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ॥ 67 ॥

दशपञ्चचतुर्वर्गान्सप्तवर्गं च तत्त्वतः ।

अष्टवर्गं त्रिवर्गं च विद्यास्तिस्रश्च राघव ॥ 68 ॥

इन्द्रियाणां जयं बुद्ध्या षाड्गुण्यं दैवमानुषम् ।

कृत्यं विंशतिवर्गं च तथा प्रकृतिमण्डलम् ॥ 69 ॥

यात्रादण्डविधानं च द्वियोनी सन्धिविग्रहौ ।

कच्चिदेतान्महाप्राज्ञ यथावदनुमन्यसे ॥ 70 ॥

मन्त्रिभिस्त्वं यथोद्दिष्टैश्चतुर्भिस्त्रिभिरेव वा ।

कच्चित्समस्तैर्व्यस्तैश्च मन्त्रं मन्त्रयसे मिथः ॥ 71 ॥

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलाः क्रियाः ।

कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥ 72 ॥

कच्चिदेषैव ते बुद्धिर्यथोक्ता मम राघव ।

आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थ संहिता ॥ 73 ॥

यां वृत्तिं वर्तते तातो यां च नः प्रपितामहाः ।

तां वृत्तिं वर्तसे कच्चिद्याच सत्पथगा शुभा ॥ 74 ॥

कच्चित्स्वादु कृतं भोज्यमेको नाश्नासि राघव ।

कच्चिदाशंसमानेभ्यो मित्रेभ्य स्सम्प्रयच्छसि ॥ 75 ॥

राजा तु धर्मेण हि पालयित्वा महामतिर्दण्डधरः प्रजानाम् ।

अवाप्य कृत्स्नां वसुधां यथावदितश्च्युत स्स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ 76 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे शततमस्सर्गः ॥