શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ ષડશીતિતમસ્સર્ગઃ ।
આચચક્ષેઽથ સદ્ભાવં લક્ષ્મણસ્ય મહાત્મનઃ ।
ભરતાયાપ્રમેયાય ગુહો ગહનગોચરઃ ॥ 1 ॥
તં જાગ્રતં ગુણૈર્યુક્તં શરચાપાસિધારિણમ્ ।
ભ્રાતૃગુપ્ત્યર્થમત્યન્તમહં લક્ષ્મણમબૃવમ્ ॥ 2 ॥
ઇયં તાત સુખા શય્યા ત્વદર્થમુપકલ્પિતા ।
પ્રત્યાશ્વસિહિ શેષ્વાસ્યાં સુખં રાઘવનન્દન ॥ 3 ॥
ઉચિતોઽયં જનસ્સર્વો દુઃખાનાં ત્વં સુખોચિતઃ ।
ધર્માત્મંસ્તસ્ય ગુપ્ત્યર્થં જાગરિષ્યામહે વયમ્ ॥ 4 ॥
નહિ રામાત્પ્રિયતરો મમાસ્તિ ભુવિ કશ્ચન ।
મોત્સુકોઽભૂર્બ્રવીમ્યેતદપ્યસત્યં તવાગ્રતઃ ॥ 5 ॥
અસ્ય પ્રસાદાદાશંસે લોકેઽસ્મિન્ સુમહદ્યશઃ ।
ધર્માવાપ્તિં ચ વિપુલામર્થકામૌ ચ કેવલમ્ ॥ 6 ॥
સોઽહં પ્રિયસખં રામં શયાનં સહ સીતયા ।
રક્ષિષ્યામિ ધનુષ્પાણિ સ્સર્વૈ સ્સ્વૈર્જ્ઞાતિભિસ્સહ ॥ 7 ॥
ન હિ મેઽવિદિતં કિઞ્ચિદ્વનેઽસ્મિંશ્ચરત સ્સદા ।
ચતુરઙ્ગં હ્યપિ બલં પ્રસહેમ વયં યુધિ ॥ 8 ॥
એવમસ્માભિરુક્તેન લક્ષ્મણેન મહાત્મના ।
અનુનીતા વયં સર્વે ધર્મમેવાનુપશ્યતા ॥ 9 ॥
કથં દાશરથૌ ભૂમૌ શયાને સહ સીતયા ।
શક્યા નિદ્રા મયા લબ્ધું જીવિતં વા સુખાનિ વા ॥ 10 ॥
યો ન દેવાસુરૈસ્સર્વૈશ્શક્યઃ પ્રસહિતું યુધિ ।
તં પશ્ય ગુહ સંવિષ્ટં તૃણેષુ સહ સીતયા ॥ 11 ॥
મહતા તપસા લબ્ધો વિવિધૈશ્ચ પરિશ્રમૈઃ ।
એકો દશરથસ્યૈષ પુત્રસ્સદૃશલક્ષણઃ ॥ 12 ॥
અસ્મિન્પ્રવ્રાજિતે રાજા ન ચિરં વર્તયિષ્યતિ ।
વિધવા મેદિની નૂનં ક્ષિપ્રમેવ ભવિષ્યતિ ॥ 13 ॥
વિનદ્ય સુમહાનાદં શ્રમેણોપરતાઃ સ્ત્રિયઃ ।
નિર્ઘોષો વિરતો નૂનમધ્ય રાજનિવેશને ॥ 14 ॥
કૌસલ્યા ચૈવ રાજા ચ તથૈવ જનની મમ ।
નાશંસે યદિ જીવેયુસ્સર્વે તે શર્વરીમિમામ્ ॥ 15 ॥
જીવેદપિ ચ મે માતા શત્રુઘ્નસ્યાન્વવેક્ષયા ।
દુઃખિતા યા તુ કૌસલ્યા વીરસૂર્વિનશિષ્યતિ ॥ 16 ॥
અતિક્રાન્તમતિક્રાન્તમનવાપ્ય મનોરથમ્ ।
રાજ્યે રામમનિક્ષિપ્ય પિતા મે વિનશિષ્યતિ ॥ 17 ॥
સિદ્ધાર્થાઃ પિતરં વૃત્તં તસ્મિન્કાલે હ્યુપસ્થિતે ।
પ્રેતકાર્યેષુ સર્વેષુ સંસ્કરિષ્યન્તિ ભૂમિપમ્ ॥ 18 ॥
રમ્યચત્વરસંસ્થાનાં સુવિભક્તમહાપથામ્ ।
હર્મ્યપ્રાસાદમ્પન્નાં સર્વરત્નવિભૂષિતામ્ ॥ 19 ॥
ગજાશ્વરથસમ્બાધાં તૂર્યનાદવિનાદિતામ્ ।
સર્વકલ્યાણસમ્પૂર્ણાં હૃષ્ટપુષ્ટજનાકુલામ્ ॥ 20 ॥
આરામોદ્યાનસમ્પૂર્ણાં સમાજોત્સવશાલિનીમ્ ।
સુખિતા વિચરિષ્યન્તિ રાજધાનીં પિતુર્મમ ॥ 21 ॥
અપિસત્યપ્રતિજ્ઞેન સાર્ધં કુશલિના વયમ્ ।
નિવૃત્તે સમયે હ્યસ્મિન્ સુખિતાઃ પ્રવિશેમહિ ॥ 22 ॥
પરિદેવયમાનસ્ય તસ્યૈવં સુમહાત્મનઃ ।
તિષ્ઠતો રાજપુત્રસ્ય શર્વરી સાઽત્યવર્તત ॥ 23 ॥
પ્રભાતે વિમલે સૂર્યે કારયિત્વા જટા ઉભૌ ।
અસ્મિન્ ભાગીરથીતીરે સુખં સન્તારિતૌ મયા ॥ 24 ॥
જટાધરૌ તૌ દ્રુમચીરવાસસૌ મહાબલૌ કુઞ્જરયૂથપોપમૌ ।
વરેષુચાપાસિધરૌ પરન્તપૌ વ્યપેક્ષમાણૌ સહ સીતયા ગતૌ ॥ 25 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ષડશીતિતમસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaḍaśītitamassargaḥ |
ācacakṣe'tha sadbhāvaṃ lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
bharatāyāprameyāya guho gahanagocaraḥ || 1 ||
taṃ jāgrataṃ guṇairyuktaṃ śaracāpāsidhāriṇam |
bhrātṛguptyarthamatyantamahaṃ lakṣmaṇamabṛvam || 2 ||
iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā |
pratyāśvasihi śeṣvāsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana || 3 ||
ucito'yaṃ janassarvo duḥkhānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
dharmātmaṃstasya guptyarthaṃ jāgariṣyāmahe vayam || 4 ||
nahi rāmātpriyataro mamāsti bhuvi kaścana |
motsuko'bhūrbravīmyetadapyasatyaṃ tavāgrataḥ || 5 ||
asya prasādādāśaṃse loke'smin sumahadyaśaḥ |
dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthakāmau ca kevalam || 6 ||
so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā |
rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇi ssarvai ssvairjñātibhissaha || 7 ||
na hi me'viditaṃ kiñcidvane'smiṃścarata ssadā |
caturaṅgaṃ hyapi balaṃ prasahema vayaṃ yudhi || 8 ||
evamasmābhiruktena lakṣmaṇena mahātmanā |
anunītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā || 9 ||
kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā || 10 ||
yo na devāsuraissarvaiśśakyaḥ prasahituṃ yudhi |
taṃ paśya guha saṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā || 11 ||
mahatā tapasā labdho vividhaiśca pariśramaiḥ |
eko daśarathasyaiṣa putrassadṛśalakṣaṇaḥ || 12 ||
asminpravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati || 13 ||
vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ |
nirghoṣo virato nūnamadhya rājaniveśane || 14 ||
kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |
nāśaṃse yadi jīveyussarve te śarvarīmimām || 15 ||
jīvedapi ca me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
duḥkhitā yā tu kausalyā vīrasūrvinaśiṣyati || 16 ||
atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham |
rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati || 17 ||
siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasminkāle hyupasthite |
pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam || 18 ||
ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām |
harmyaprāsādampannāṃ sarvaratnavibhūṣitām || 19 ||
gajāśvarathasambādhāṃ tūryanādavināditām |
sarvakalyāṇasampūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām || 20 ||
ārāmodyānasampūrṇāṃ samājotsavaśālinīm |
sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama || 21 ||
apisatyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam |
nivṛtte samaye hyasmin sukhitāḥ praviśemahi || 22 ||
paridevayamānasya tasyaivaṃ sumahātmanaḥ |
tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sā'tyavartata || 23 ||
prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau |
asmin bhāgīrathītīre sukhaṃ santāritau mayā || 24 ||
jaṭādharau tau drumacīravāsasau mahābalau kuñjarayūthapopamau |
vareṣucāpāsidharau parantapau vyapekṣamāṇau saha sītayā gatau || 25 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaḍaśītitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षडशीतितमस्सर्गः ।
आचचक्षेऽथ सद्भावं लक्ष्मणस्य महात्मनः ।
भरतायाप्रमेयाय गुहो गहनगोचरः ॥ 1 ॥
तं जाग्रतं गुणैर्युक्तं शरचापासिधारिणम् ।
भ्रातृगुप्त्यर्थमत्यन्तमहं लक्ष्मणमबृवम् ॥ 2 ॥
इयं तात सुखा शय्या त्वदर्थमुपकल्पिता ।
प्रत्याश्वसिहि शेष्वास्यां सुखं राघवनन्दन ॥ 3 ॥
उचितोऽयं जनस्सर्वो दुःखानां त्वं सुखोचितः ।
धर्मात्मंस्तस्य गुप्त्यर्थं जागरिष्यामहे वयम् ॥ 4 ॥
नहि रामात्प्रियतरो ममास्ति भुवि कश्चन ।
मोत्सुकोऽभूर्ब्रवीम्येतदप्यसत्यं तवाग्रतः ॥ 5 ॥
अस्य प्रसादादाशंसे लोकेऽस्मिन् सुमहद्यशः ।
धर्मावाप्तिं च विपुलामर्थकामौ च केवलम् ॥ 6 ॥
सोऽहं प्रियसखं रामं शयानं सह सीतया ।
रक्षिष्यामि धनुष्पाणि स्सर्वै स्स्वैर्ज्ञातिभिस्सह ॥ 7 ॥
न हि मेऽविदितं किञ्चिद्वनेऽस्मिंश्चरत स्सदा ।
चतुरङ्गं ह्यपि बलं प्रसहेम वयं युधि ॥ 8 ॥
एवमस्माभिरुक्तेन लक्ष्मणेन महात्मना ।
अनुनीता वयं सर्वे धर्ममेवानुपश्यता ॥ 9 ॥
कथं दाशरथौ भूमौ शयाने सह सीतया ।
शक्या निद्रा मया लब्धुं जीवितं वा सुखानि वा ॥ 10 ॥
यो न देवासुरैस्सर्वैश्शक्यः प्रसहितुं युधि ।
तं पश्य गुह संविष्टं तृणेषु सह सीतया ॥ 11 ॥
महता तपसा लब्धो विविधैश्च परिश्रमैः ।
एको दशरथस्यैष पुत्रस्सदृशलक्षणः ॥ 12 ॥
अस्मिन्प्रव्राजिते राजा न चिरं वर्तयिष्यति ।
विधवा मेदिनी नूनं क्षिप्रमेव भविष्यति ॥ 13 ॥
विनद्य सुमहानादं श्रमेणोपरताः स्त्रियः ।
निर्घोषो विरतो नूनमध्य राजनिवेशने ॥ 14 ॥
कौसल्या चैव राजा च तथैव जननी मम ।
नाशंसे यदि जीवेयुस्सर्वे ते शर्वरीमिमाम् ॥ 15 ॥
जीवेदपि च मे माता शत्रुघ्नस्यान्ववेक्षया ।
दुःखिता या तु कौसल्या वीरसूर्विनशिष्यति ॥ 16 ॥
अतिक्रान्तमतिक्रान्तमनवाप्य मनोरथम् ।
राज्ये राममनिक्षिप्य पिता मे विनशिष्यति ॥ 17 ॥
सिद्धार्थाः पितरं वृत्तं तस्मिन्काले ह्युपस्थिते ।
प्रेतकार्येषु सर्वेषु संस्करिष्यन्ति भूमिपम् ॥ 18 ॥
रम्यचत्वरसंस्थानां सुविभक्तमहापथाम् ।
हर्म्यप्रासादम्पन्नां सर्वरत्नविभूषिताम् ॥ 19 ॥
गजाश्वरथसम्बाधां तूर्यनादविनादिताम् ।
सर्वकल्याणसम्पूर्णां हृष्टपुष्टजनाकुलाम् ॥ 20 ॥
आरामोद्यानसम्पूर्णां समाजोत्सवशालिनीम् ।
सुखिता विचरिष्यन्ति राजधानीं पितुर्मम ॥ 21 ॥
अपिसत्यप्रतिज्ञेन सार्धं कुशलिना वयम् ।
निवृत्ते समये ह्यस्मिन् सुखिताः प्रविशेमहि ॥ 22 ॥
परिदेवयमानस्य तस्यैवं सुमहात्मनः ।
तिष्ठतो राजपुत्रस्य शर्वरी साऽत्यवर्तत ॥ 23 ॥
प्रभाते विमले सूर्ये कारयित्वा जटा उभौ ।
अस्मिन् भागीरथीतीरे सुखं सन्तारितौ मया ॥ 24 ॥
जटाधरौ तौ द्रुमचीरवाससौ महाबलौ कुञ्जरयूथपोपमौ ।
वरेषुचापासिधरौ परन्तपौ व्यपेक्षमाणौ सह सीतया गतौ ॥ 25 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षडशीतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣaḍaśītitamassargaḥ |
ācacakṣe'tha sadbhāvaṃ lakṣmaṇasya mahātmanaḥ |
bharatāyāprameyāya guho gahanagocaraḥ || 1 ||
taṃ jāgrataṃ guṇairyuktaṃ śaracāpāsidhāriṇam |
bhrātṛguptyarthamatyantamahaṃ lakṣmaṇamabṛvam || 2 ||
iyaṃ tāta sukhā śayyā tvadarthamupakalpitā |
pratyāśvasihi śeṣvāsyāṃ sukhaṃ rāghavanandana || 3 ||
ucito'yaṃ janassarvo duḥkhānāṃ tvaṃ sukhocitaḥ |
dharmātmaṃstasya guptyarthaṃ jāgariṣyāmahe vayam || 4 ||
nahi rāmātpriyataro mamāsti bhuvi kaścana |
motsuko'bhūrbravīmyetadapyasatyaṃ tavāgrataḥ || 5 ||
asya prasādādāśaṃse loke'smin sumahadyaśaḥ |
dharmāvāptiṃ ca vipulāmarthakāmau ca kevalam || 6 ||
so'haṃ priyasakhaṃ rāmaṃ śayānaṃ saha sītayā |
rakṣiṣyāmi dhanuṣpāṇi ssarvai ssvairjñātibhissaha || 7 ||
na hi me'viditaṃ kiñcidvane'smiṃścarata ssadā |
caturaṅgaṃ hyapi balaṃ prasahema vayaṃ yudhi || 8 ||
evamasmābhiruktena lakṣmaṇena mahātmanā |
anunītā vayaṃ sarve dharmamevānupaśyatā || 9 ||
kathaṃ dāśarathau bhūmau śayāne saha sītayā |
śakyā nidrā mayā labdhuṃ jīvitaṃ vā sukhāni vā || 10 ||
yo na devāsuraissarvaiśśakyaḥ prasahituṃ yudhi |
taṃ paśya guha saṃviṣṭaṃ tṛṇeṣu saha sītayā || 11 ||
mahatā tapasā labdho vividhaiśca pariśramaiḥ |
eko daśarathasyaiṣa putrassadṛśalakṣaṇaḥ || 12 ||
asminpravrājite rājā na ciraṃ vartayiṣyati |
vidhavā medinī nūnaṃ kṣiprameva bhaviṣyati || 13 ||
vinadya sumahānādaṃ śrameṇoparatāḥ striyaḥ |
nirghoṣo virato nūnamadhya rājaniveśane || 14 ||
kausalyā caiva rājā ca tathaiva jananī mama |
nāśaṃse yadi jīveyussarve te śarvarīmimām || 15 ||
jīvedapi ca me mātā śatrughnasyānvavekṣayā |
duḥkhitā yā tu kausalyā vīrasūrvinaśiṣyati || 16 ||
atikrāntamatikrāntamanavāpya manoratham |
rājye rāmamanikṣipya pitā me vinaśiṣyati || 17 ||
siddhārthāḥ pitaraṃ vṛttaṃ tasminkāle hyupasthite |
pretakāryeṣu sarveṣu saṃskariṣyanti bhūmipam || 18 ||
ramyacatvarasaṃsthānāṃ suvibhaktamahāpathām |
harmyaprāsādampannāṃ sarvaratnavibhūṣitām || 19 ||
gajāśvarathasambādhāṃ tūryanādavināditām |
sarvakalyāṇasampūrṇāṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulām || 20 ||
ārāmodyānasampūrṇāṃ samājotsavaśālinīm |
sukhitā vicariṣyanti rājadhānīṃ piturmama || 21 ||
apisatyapratijñena sārdhaṃ kuśalinā vayam |
nivṛtte samaye hyasmin sukhitāḥ praviśemahi || 22 ||
paridevayamānasya tasyaivaṃ sumahātmanaḥ |
tiṣṭhato rājaputrasya śarvarī sā'tyavartata || 23 ||
prabhāte vimale sūrye kārayitvā jaṭā ubhau |
asmin bhāgīrathītīre sukhaṃ santāritau mayā || 24 ||
jaṭādharau tau drumacīravāsasau mahābalau kuñjarayūthapopamau |
vareṣucāpāsidharau parantapau vyapekṣamāṇau saha sītayā gatau || 25 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣaḍaśītitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.