શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।
અથ ષોડશસ્સર્ગઃ ।
તદન્તઃપુરદ્વારં સમતીત્ય જનાકુલમ્ ।
પ્રવિવિક્તાં તતઃ કક્ષ્યામાસસાદ પુરાણવિત્ ॥ 1 ॥
પ્રાસકાર્મુકબિભ્રદ્ભિર્યુવભિર્મૃષ્ટકુણ્ડલૈઃ ।
અપ્રમાદિભિરેકાગ્રૈ સ્સ્વનુરક્તૈરધિષ્ઠિતામ્ ॥ 2 ॥
તદન્તઃપુરદ્વારં સમતીત્ય જનાકુલમ્ ।
પ્રવિવિક્તાં તતઃ કક્ષ્યામાસસાદ પુરાણવિત્ ॥ 3 ॥
પ્રાસકાર્મુકબિભ્રદ્ભિર્યુવભિર્મૃષ્ટકુણ્ડલૈઃ ।
અપ્રમાદિભિરેકાગ્રૈ સ્સ્વનુરક્તૈરધિષ્ઠિતામ્ ॥ 4 ॥
તત્ર કાષાયિણો વૃદ્ધાન્ વેત્રપાણીન્ સ્વલઙ્કૃતાન્ ।
દદર્શ વિષ્ઠિતાન્ દ્વારિ સ્ત્ર્યધ્યક્ષાન્સુસમાહિતાન્ ॥ 5 ॥
તે સમીક્ષ્ય સમાયાન્તં રામપ્રિયચિકીર્ષવઃ ।
સહસોત્પતિતાસ્સર્વે સ્વાસનેભ્યસ્સસમ્ભ્રમાઃ ॥ 6 ॥
તાનુવાચ વિનીતાત્મા સૂતપુત્રઃ પ્રદક્ષિણઃ ।
ક્ષિપ્રમાખ્યાત રામાય સુમન્ન્ત્રો દ્વારિ તિષ્ઠતિ ॥ 7 ॥
તે રામમુપસઙ્ગમ્ય ભર્તુઃ પ્રિયચિકીર્ષવઃ ।
સહભાર્યાય રામાય ક્ષિપ્રમેવાભિચક્ષિરે ॥ 8 ॥
પ્રતિવેદિતમાજ્ઞાય સૂતમભ્યન્તરં પિતુઃ ।
તત્રૈવાનાયયામાસ રાઘવપ્રિયકામ્યયા ॥ 9 ॥
તં વૈશ્રવણસઙ્કાશમુપવિષ્ટં સ્વલઙ્કૃતમ્ ।
દદર્શ સૂતઃ પર્ય્યઙ્કે સૌવર્ણે સોત્તરચ્છદે ॥ 10 ॥
વરાહરુધિરાભેણ શુચિના ચ સુગન્ધિના ।
અનુલિપ્તં પરાર્ધ્યેન ચન્દનેન પરન્તપમ્ ॥ 11 ॥
સ્થિતયા પાર્શ્વતશ્ચાપિ વાલવ્યજનહસ્તયા ।
ઉપેતં સીતયાભૂયશ્ચિત્રયા શશિનં યથા ॥ 12 ॥
તં તપન્તમિવાદિત્યમુપપન્નં સ્વતેજસા ।
વવન્દે વરદં વન્દી વિનયજ્ઞો વિનીતવત્ ॥ 13 ॥
પ્રાઞ્જલિસ્સુમુખં દૃષ્ટ્વા વિહારશયનાસને ।
રાજપુત્રમુવાચેદં સુમન્ત્રો રાજસત્કૃતઃ ॥ 14 ॥
કૌશલ્યાસુપ્રજા રામ પિતા ત્વાં દ્રષ્ટુમિચ્છતિ ।
મહિષ્યા સહ કૈકેય્યા ગમ્યતાં તત્ર મા ચિરમ્ ॥ 15 ॥
એવમુક્તસ્તુ સંહૃષ્ટો નરસિંહો મહાદ્યુતિઃ ।
તતસ્સમ્માનયામાસ સીતામિદમુવાચ હ ॥ 16 ॥
દેવિ દેવશ્ચ દેવી ચ સમાગમ્ય મદન્તરે ।
મન્ત્રયેતે ધૃવં કિઞ્ચિદભિષેચનસંહિતમ્ ॥ 17 ॥
લક્ષયિત્વા હ્યભિપ્રાયં પ્રિયકામા સુદક્ષિણા ।
સઞ્ચોદયતિ રાજાનં મદર્થમસિતેક્ષણા ॥ 18 ॥
સા પ્રહૃષ્ટા મહારાજં હિતકામાનુવર્તિની ।
જનની ચાર્થકામા મે કેકયાધિપતેસ્સુતા ॥ 19 ॥
દિષ્ટ્યા ખલુ મહારાજો મહિષ્યા પ્રિયયા સહ ।
સુમન્ત્રં પ્રાહિણોદ્દૂતમર્થકામકરં મમ ॥ 20 ॥
યાદૃશી પરિષત્તત્ર તાદૃશો દૂત આગતઃ ।
ધ્રુવમદ્યૈવ માં રાજા યૌવરાજ્યેઽભિષેક્ષ્યતિ ॥ 21 ॥
હન્ત શીઘ્રમિતો ગત્વા દ્રક્ષ્યામિ ચ મહીપતિમ્ ।
સહ ત્વં પરિવારેણ સુખમાસ્વ રમસ્વ ચ ॥ 22 ॥
પતિસમ્માનિતા સીતા ભર્તારમસિતેક્ષણા ।
આદ્વારમનુવવ્રાજ મઙ્ગલાન્યભિદધ્યુષી ॥ 23 ॥
રાજ્યં દ્વિજાતિભિર્જુષ્ટં રાજસૂયાભિષેચનમ્ ।
કર્તુમર્હતિ તે રાજા વાસવસ્યેવ લોકકૃત્ ॥ 24 ॥
દીક્ષિતં વ્રતસમ્પન્નં વરાજિનધરં શુચિમ્ ।
કુરઙ્ગશૃઙ્ગપાણિં ચ પશ્યન્તી ત્વાં ભજામ્યહમ્ ॥ 25 ॥
પૂર્વાં દિશં વજ્રધરો દક્ષિણાં પાતુ તે યમઃ ।
વરુણઃ પશ્ચિમામાશાં ધનેશસ્તૂત્તરાં દિશમ્ ॥ 26 ॥
અથ સીતામનુજ્ઞાપ્ય કૃતકૌતુકમઙ્ગલઃ ।
નિશ્ચક્રામ સુમન્ત્રેણ સહ રામો નિવેશનાત્ ॥ 27 ॥
પર્વતાદિવ નિષ્ક્રમ્ય સિંહો ગિરિગુહાશયઃ ।
લક્ષ્મણં દ્વારિસોઽપશ્યત્પ્રહ્વાઞ્જલિપુટં સ્થિતમ્ ॥ 28 ॥
અથ મધ્યમકક્ષ્યાયાં સમાગચ્છત્સુહૃજ્જનૈઃ ।
સ સર્વાનર્થિનો દૃષ્ટ્વા સમેત્ય પ્રતિનન્દ્ય ચ ॥ 29 ॥
તતઃ પાવકસઙ્કાશમારુરોહ રથોત્તમમ્ ।
વૈયાઘ્રં પુરુષવ્યાઘ્રો રાજતં રાજનન્દનઃ ॥ 30 ॥
મેઘનાદમસમ્બાધં મણિહેમવિભૂષિતમ્ ।
મુષ્ણન્તમિવ ચક્ષૂંષિ પ્રભયા સૂર્યવર્ચસમ્ ॥ 31 ॥
કરેણુશિશુકલ્પૈશ્ચ યુક્તં પરમવાજિભિઃ ।
હરિયુક્તં સહસ્રાક્ષો રથમિન્દ્ર ઇવાશુગમ્ ॥ 32 ॥
પ્રયયૌ તૂર્ણમાસ્થાય રાઘવો જ્વલિતશ્શ્રિયા ।
સ પર્જન્ય ઇવાકાશે સ્વનવાનભિનાદયન્ ॥ 33 ॥
નિકેતાન્નિર્યયૌ શ્રીમાન્મહાભ્રાદિવ ચન્દ્રમાઃ ।
છત્રચામરપાણિસ્તુ લક્ષ્મણો રાઘવાનુજઃ ॥ 34 ॥
જુગોપ ભ્રાતરં ભ્રાતા રથમાસ્થાય પૃષ્ઠતઃ ।
તતો હલહલાશબ્દસ્તુમુલસ્સમજાયત ॥ 35 ॥
તસ્ય નિષ્ક્રમમાણસ્ય જનૌઘસ્ય સમન્તતઃ ।
તતો હયવરા મુખ્યા નાગાશ્ચ ગિરિસન્નિભાઃ ॥ 36 ॥
અનુજગ્મુસ્તદા રામં શતશોઽથ સહસ્રશઃ ।
અગ્રતશ્ચાસ્ય સન્નદ્ધાશ્ચન્દનાગરુભૂષિતાઃ ॥ 37 ॥
ખડ્ગચાપધરાશ્શૂરા જગ્મુરાશંસવો જનાઃ ।
તતો વાદિત્રશબ્દાશ્ચ સ્તુતિશબ્દાશ્ચ વન્દિનામ્ ॥ 38 ॥
સિંહનાદાશ્ચ શૂરાણાં તદા શુશ્રુવિરે પથિ ।
હર્મ્યવાતાયનસ્થાભિર્ભૂષિતાભિસ્સમન્તતઃ ॥ 39 ॥
કીર્યમાણ સ્સુપુષ્પૌઘૈર્યયૌ સ્ત્રીભિરરિન્દમઃ ।
રામં સર્વાનવદ્યાઙ્ગ્યો રામપિપ્રીષયા તતઃ ॥ 40 ॥
વચોભિરગ્ય્રૈર્હર્મ્યસ્થા ક્ષિતિસ્થાશ્ચ વવન્દિરે ।
નૂનં નન્દતિ તે માતા કૌશલ્યામાતૃનન્દન ॥ 41 ॥
પશ્યન્તી સિદ્ધયાત્રં ત્વાં પિત્ર્યં રાજ્યમવસ્થિતમ્ ।
સર્વસીમન્તિનીભ્યશ્ચ સીતાં સીમન્તિની વરામ્ ॥ 42 ॥
અમન્યન્ત હિ તા નાર્યો રામસ્ય હૃદયપ્રિયામ્ ।
તયા સુચરિતં દેવ્યા પુરા નૂનં મહત્તપઃ ॥ 43 ॥
રોહિણીવ શશાઙ્કેન રામસંયોગમાપ યા ।
ઇતિ પ્રાસાદશૃઙ્ગેષુ પ્રમદાભિર્નરોત્તમઃ ॥ 44 ॥
શુશ્રાવ રાજમાર્ગસ્થઃ પ્રિયા વાચ ઉદાહૃતાઃ ।
આત્મસમ્પૂજનૈ શૃણ્વન્ યયૌ રામૌ મહાપથમ્ ॥ 45 ॥
સ રાઘવસ્તત્ર કથાપ્રપઞ્ચાન્ શુશ્રાવ લોકસ્ય સમાગતસ્ય ।
આત્માધિકારા વિવિધાશ્ચ વાચઃ પ્રહૃષ્ટરૂપસ્ય પુરો જનસ્ય ॥ 46 ॥
એષ શ્રિયં ગચ્છતિ રાઘવોઽદ્ય રાજપ્રસાદાદ્વિપુલાં ગમિષ્યન્ ।
એતે વયં સર્વ સમૃદ્ધકામા યેષામયં નો ભવિતા પ્રશાસ્તા ॥ 47 ॥
લાભો જનસ્યાસ્ય યદેષ સર્વં પ્રપત્સ્યતે રાષ્ટ્રમિદં ચિરાય ।
ન હ્યપ્રિયં કિઞ્ચન જાતુ કશ્ચિ ત્પશ્યેન્ન દુઃખં મનુજાધિપેઽસ્મિન્ ॥ 48 ॥
સ ઘોષવદ્ભિશ્ચ મતઙ્ગાજૈર્યયૈઃ પુરસ્સરૈ સ્સ્વસ્તિકસૂતમાગધૈઃ ।
મહીયમાનઃ પ્રવરૈશ્ચ વાદકૈ રભિષ્ટુતો વૈશ્રવણો યથા યયૌ ॥ 49 ॥
કરેણુમાતંઙ્ગરથાશ્વસઙ્કુલં મહાજનૌઘ પરિપૂર્ણચત્વરમ્ ।
પ્રભૂતરત્નં બહુપણ્યસઞ્ચયં દદર્શ રામો રુચિરં મહાપથમ્ ॥ 50 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે ષોડશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 1 ||
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 2 ||
tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 3 ||
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 4 ||
tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṅkṛtān |
dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣānsusamāhitān || 5 ||
te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |
sahasotpatitāssarve svāsanebhyassasambhramāḥ || 6 ||
tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ |
kṣipramākhyāta rāmāya sumanntro dvāri tiṣṭhati || 7 ||
te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |
sahabhāryāya rāmāya kṣipramevābhicakṣire || 8 ||
prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |
tatraivānāyayāmāsa rāghavapriyakāmyayā || 9 ||
taṃ vaiśravaṇasaṅkāśamupaviṣṭaṃ svalaṅkṛtam |
dadarśa sūtaḥ paryyaṅke sauvarṇe sottaracchade || 10 ||
varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |
anuliptaṃ parārdhyena candanena parantapam || 11 ||
sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |
upetaṃ sītayābhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 12 ||
taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |
vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat || 13 ||
prāñjalissumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 14 ||
kauśalyāsuprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati |
mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram || 15 ||
evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
tatassammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 16 ||
devi devaśca devī ca samāgamya madantare |
mantrayete dhṛvaṃ kiñcidabhiṣecanasaṃhitam || 17 ||
lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
sañcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā || 18 ||
sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī |
jananī cārthakāmā me kekayādhipatessutā || 19 ||
diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |
sumantraṃ prāhiṇoddūtamarthakāmakaraṃ mama || 20 ||
yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |
dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 21 ||
hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |
saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāsva ramasva ca || 22 ||
patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |
ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 23 ||
rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam |
kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt || 24 ||
dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim |
kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham || 25 ||
pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ |
varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam || 26 ||
atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ |
niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt || 27 ||
parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ |
lakṣmaṇaṃ dvāriso'paśyatprahvāñjalipuṭaṃ sthitam || 28 ||
atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchatsuhṛjjanaiḥ |
sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca || 29 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśamāruroha rathottamam |
vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājataṃ rājanandanaḥ || 30 ||
meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam |
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā sūryavarcasam || 31 ||
kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ |
hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam || 32 ||
prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaśśriyā |
sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan || 33 ||
niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ |
chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ || 34 ||
jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ |
tato halahalāśabdastumulassamajāyata || 35 ||
tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ |
tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisannibhāḥ || 36 ||
anujagmustadā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
agrataścāsya sannaddhāścandanāgarubhūṣitāḥ || 37 ||
khaḍgacāpadharāśśūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ |
tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām || 38 ||
siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tadā śuśruvire pathi |
harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhissamantataḥ || 39 ||
kīryamāṇa ssupuṣpaughairyayau strībhirarindamaḥ |
rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ || 40 ||
vacobhiragyrairharmyasthā kṣitisthāśca vavandire |
nūnaṃ nandati te mātā kauśalyāmātṛnandana || 41 ||
paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamavasthitam |
sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinī varām || 42 ||
amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām |
tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahattapaḥ || 43 ||
rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā |
iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ || 44 ||
śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ |
ātmasampūjanai śṛṇvan yayau rāmau mahāpatham || 45 ||
sa rāghavastatra kathāprapañcān śuśrāva lokasya samāgatasya |
ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya puro janasya || 46 ||
eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |
ete vayaṃ sarva samṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā || 47 ||
lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya |
na hyapriyaṃ kiñcana jātu kaści tpaśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin || 48 ||
sa ghoṣavadbhiśca mataṅgājairyayaiḥ purassarai ssvastikasūtamāgadhaiḥ |
mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 49 ||
kareṇumātaṃṅgarathāśvasaṅkulaṃ mahājanaugha paripūrṇacatvaram |
prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasañcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षोडशस्सर्गः ।
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ 1 ॥
प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ 2 ॥
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ 3 ॥
प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ 4 ॥
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान् ।
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान् ॥ 5 ॥
ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।
सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः ॥ 6 ॥
तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः ।
क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्न्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥ 7 ॥
ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे ॥ 8 ॥
प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।
तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया ॥ 9 ॥
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम् ।
ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥ 10 ॥
वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ॥ 11 ॥
स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।
उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ 12 ॥
तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।
ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥ 13 ॥
प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने ।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ 14 ॥
कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ 15 ॥
एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।
ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ 16 ॥
देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।
मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम् ॥ 17 ॥
लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥ 18 ॥
सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी ।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥ 19 ॥
दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।
सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम ॥ 20 ॥
यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः ।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ 21 ॥
हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च ॥ 22 ॥
पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।
आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ 23 ॥
राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् ।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥ 24 ॥
दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् ।
कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥ 25 ॥
पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥ 26 ॥
अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः ।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥ 27 ॥
पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।
लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ 28 ॥
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः ।
स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥ 29 ॥
ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम् ।
वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः ॥ 30 ॥
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम् ॥ 31 ॥
करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ।
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥ 32 ॥
प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया ।
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥ 33 ॥
निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।
छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥ 34 ॥
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ।
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत ॥ 35 ॥
तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ।
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥ 36 ॥
अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ।
अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः ॥ 37 ॥
खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ।
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥ 38 ॥
सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि ।
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः ॥ 39 ॥
कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः ।
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥ 40 ॥
वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।
नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन ॥ 41 ॥
पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम् ।
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम् ॥ 42 ॥
अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः ॥ 43 ॥
रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या ।
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ॥ 44 ॥
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ।
आत्मसम्पूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम् ॥ 45 ॥
स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान् शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य ॥ 46 ॥
एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।
एते वयं सर्व समृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥ 47 ॥
लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ।
न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चि त्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥ 48 ॥
स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैः पुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः ।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकै रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ 49 ॥
करेणुमातंङ्गरथाश्वसङ्कुलं महाजनौघ परिपूर्णचत्वरम् ।
प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 1 ||
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 2 ||
tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 3 ||
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 4 ||
tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṅkṛtān |
dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣānsusamāhitān || 5 ||
te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |
sahasotpatitāssarve svāsanebhyassasambhramāḥ || 6 ||
tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ |
kṣipramākhyāta rāmāya sumanntro dvāri tiṣṭhati || 7 ||
te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |
sahabhāryāya rāmāya kṣipramevābhicakṣire || 8 ||
prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |
tatraivānāyayāmāsa rāghavapriyakāmyayā || 9 ||
taṃ vaiśravaṇasaṅkāśamupaviṣṭaṃ svalaṅkṛtam |
dadarśa sūtaḥ paryyaṅke sauvarṇe sottaracchade || 10 ||
varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |
anuliptaṃ parārdhyena candanena parantapam || 11 ||
sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |
upetaṃ sītayābhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 12 ||
taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |
vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat || 13 ||
prāñjalissumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 14 ||
kauśalyāsuprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati |
mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram || 15 ||
evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
tatassammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 16 ||
devi devaśca devī ca samāgamya madantare |
mantrayete dhṛvaṃ kiñcidabhiṣecanasaṃhitam || 17 ||
lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
sañcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā || 18 ||
sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī |
jananī cārthakāmā me kekayādhipatessutā || 19 ||
diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |
sumantraṃ prāhiṇoddūtamarthakāmakaraṃ mama || 20 ||
yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |
dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 21 ||
hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |
saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāsva ramasva ca || 22 ||
patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |
ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 23 ||
rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam |
kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt || 24 ||
dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim |
kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham || 25 ||
pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ |
varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam || 26 ||
atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ |
niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt || 27 ||
parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ |
lakṣmaṇaṃ dvāriso'paśyatprahvāñjalipuṭaṃ sthitam || 28 ||
atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchatsuhṛjjanaiḥ |
sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca || 29 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśamāruroha rathottamam |
vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājataṃ rājanandanaḥ || 30 ||
meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam |
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā sūryavarcasam || 31 ||
kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ |
hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam || 32 ||
prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaśśriyā |
sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan || 33 ||
niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ |
chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ || 34 ||
jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ |
tato halahalāśabdastumulassamajāyata || 35 ||
tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ |
tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisannibhāḥ || 36 ||
anujagmustadā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
agrataścāsya sannaddhāścandanāgarubhūṣitāḥ || 37 ||
khaḍgacāpadharāśśūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ |
tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām || 38 ||
siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tadā śuśruvire pathi |
harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhissamantataḥ || 39 ||
kīryamāṇa ssupuṣpaughairyayau strībhirarindamaḥ |
rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ || 40 ||
vacobhiragyrairharmyasthā kṣitisthāśca vavandire |
nūnaṃ nandati te mātā kauśalyāmātṛnandana || 41 ||
paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamavasthitam |
sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinī varām || 42 ||
amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām |
tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahattapaḥ || 43 ||
rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā |
iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ || 44 ||
śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ |
ātmasampūjanai śṛṇvan yayau rāmau mahāpatham || 45 ||
sa rāghavastatra kathāprapañcān śuśrāva lokasya samāgatasya |
ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya puro janasya || 46 ||
eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |
ete vayaṃ sarva samṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā || 47 ||
lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya |
na hyapriyaṃ kiñcana jātu kaści tpaśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin || 48 ||
sa ghoṣavadbhiśca mataṅgājairyayaiḥ purassarai ssvastikasūtamāgadhaiḥ |
mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 49 ||
kareṇumātaṃṅgarathāśvasaṅkulaṃ mahājanaugha paripūrṇacatvaram |
prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasañcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.