ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତଦନ୍ତଃପୁରଦ୍ଵାରଂ ସମତୀତ୍ଯ ଜନାକୁଲମ୍ ।
ପ୍ରଵିଵିକ୍ତାଂ ତତଃ କକ୍ଷ୍ଯାମାସସାଦ ପୁରାଣଵିତ୍ ॥ 1 ॥
ପ୍ରାସକାର୍ମୁକବିଭ୍ରଦ୍ଭିର୍ଯୁଵଭିର୍ମୃଷ୍ଟକୁଣ୍ଡଲୈଃ ।
ଅପ୍ରମାଦିଭିରେକାଗ୍ରୈ ସ୍ସ୍ଵନୁରକ୍ତୈରଧିଷ୍ଠିତାମ୍ ॥ 2 ॥
ତଦନ୍ତଃପୁରଦ୍ଵାରଂ ସମତୀତ୍ଯ ଜନାକୁଲମ୍ ।
ପ୍ରଵିଵିକ୍ତାଂ ତତଃ କକ୍ଷ୍ଯାମାସସାଦ ପୁରାଣଵିତ୍ ॥ 3 ॥
ପ୍ରାସକାର୍ମୁକବିଭ୍ରଦ୍ଭିର୍ଯୁଵଭିର୍ମୃଷ୍ଟକୁଣ୍ଡଲୈଃ ।
ଅପ୍ରମାଦିଭିରେକାଗ୍ରୈ ସ୍ସ୍ଵନୁରକ୍ତୈରଧିଷ୍ଠିତାମ୍ ॥ 4 ॥
ତତ୍ର କାଷାଯିଣୋ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ଵେତ୍ରପାଣୀନ୍ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତାନ୍ ।
ଦଦର୍ଶ ଵିଷ୍ଠିତାନ୍ ଦ୍ଵାରି ସ୍ତ୍ର୍ଯଧ୍ଯକ୍ଷାନ୍ସୁସମାହିତାନ୍ ॥ 5 ॥
ତେ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସମାଯାନ୍ତଂ ରାମପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଵଃ ।
ସହସୋତ୍ପତିତାସ୍ସର୍ଵେ ସ୍ଵାସନେଭ୍ଯସ୍ସସମ୍ଭ୍ରମାଃ ॥ 6 ॥
ତାନୁଵାଚ ଵିନୀତାତ୍ମା ସୂତପୁତ୍ରଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଃ ।
କ୍ଷିପ୍ରମାଖ୍ଯାତ ରାମାଯ ସୁମନ୍ନ୍ତ୍ରୋ ଦ୍ଵାରି ତିଷ୍ଠତି ॥ 7 ॥
ତେ ରାମମୁପସଙ୍ଗମ୍ଯ ଭର୍ତୁଃ ପ୍ରିଯଚିକୀର୍ଷଵଃ ।
ସହଭାର୍ଯାଯ ରାମାଯ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାଭିଚକ୍ଷିରେ ॥ 8 ॥
ପ୍ରତିଵେଦିତମାଜ୍ଞାଯ ସୂତମଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପିତୁଃ ।
ତତ୍ରୈଵାନାଯଯାମାସ ରାଘଵପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା ॥ 9 ॥
ତଂ ଵୈଶ୍ରଵଣସଙ୍କାଶମୁପଵିଷ୍ଟଂ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତମ୍ ।
ଦଦର୍ଶ ସୂତଃ ପର୍ଯ୍ଯଙ୍କେ ସୌଵର୍ଣେ ସୋତ୍ତରଚ୍ଛଦେ ॥ 10 ॥
ଵରାହରୁଧିରାଭେଣ ଶୁଚିନା ଚ ସୁଗନ୍ଧିନା ।
ଅନୁଲିପ୍ତଂ ପରାର୍ଧ୍ଯେନ ଚନ୍ଦନେନ ପରନ୍ତପମ୍ ॥ 11 ॥
ସ୍ଥିତଯା ପାର୍ଶ୍ଵତଶ୍ଚାପି ଵାଲଵ୍ଯଜନହସ୍ତଯା ।
ଉପେତଂ ସୀତଯାଭୂଯଶ୍ଚିତ୍ରଯା ଶଶିନଂ ଯଥା ॥ 12 ॥
ତଂ ତପନ୍ତମିଵାଦିତ୍ଯମୁପପନ୍ନଂ ସ୍ଵତେଜସା ।
ଵଵନ୍ଦେ ଵରଦଂ ଵନ୍ଦୀ ଵିନଯଜ୍ଞୋ ଵିନୀତଵତ୍ ॥ 13 ॥
ପ୍ରାଞ୍ଜଲିସ୍ସୁମୁଖଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିହାରଶଯନାସନେ ।
ରାଜପୁତ୍ରମୁଵାଚେଦଂ ସୁମନ୍ତ୍ରୋ ରାଜସତ୍କୃତଃ ॥ 14 ॥
କୌଶଲ୍ଯାସୁପ୍ରଜା ରାମ ପିତା ତ୍ଵାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ।
ମହିଷ୍ଯା ସହ କୈକେଯ୍ଯା ଗମ୍ଯତାଂ ତତ୍ର ମା ଚିରମ୍ ॥ 15 ॥
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସଂହୃଷ୍ଟୋ ନରସିଂହୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ।
ତତସ୍ସମ୍ମାନଯାମାସ ସୀତାମିଦମୁଵାଚ ହ ॥ 16 ॥
ଦେଵି ଦେଵଶ୍ଚ ଦେଵୀ ଚ ସମାଗମ୍ଯ ମଦନ୍ତରେ ।
ମନ୍ତ୍ରଯେତେ ଧୃଵଂ କିଞ୍ଚିଦଭିଷେଚନସଂହିତମ୍ ॥ 17 ॥
ଲକ୍ଷଯିତ୍ଵା ହ୍ଯଭିପ୍ରାଯଂ ପ୍ରିଯକାମା ସୁଦକ୍ଷିଣା ।
ସଞ୍ଚୋଦଯତି ରାଜାନଂ ମଦର୍ଥମସିତେକ୍ଷଣା ॥ 18 ॥
ସା ପ୍ରହୃଷ୍ଟା ମହାରାଜଂ ହିତକାମାନୁଵର୍ତିନୀ ।
ଜନନୀ ଚାର୍ଥକାମା ମେ କେକଯାଧିପତେସ୍ସୁତା ॥ 19 ॥
ଦିଷ୍ଟ୍ଯା ଖଲୁ ମହାରାଜୋ ମହିଷ୍ଯା ପ୍ରିଯଯା ସହ ।
ସୁମନ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରାହିଣୋଦ୍ଦୂତମର୍ଥକାମକରଂ ମମ ॥ 20 ॥
ଯାଦୃଶୀ ପରିଷତ୍ତତ୍ର ତାଦୃଶୋ ଦୂତ ଆଗତଃ ।
ଧ୍ରୁଵମଦ୍ଯୈଵ ମାଂ ରାଜା ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 21 ॥
ହନ୍ତ ଶୀଘ୍ରମିତୋ ଗତ୍ଵା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଚ ମହୀପତିମ୍ ।
ସହ ତ୍ଵଂ ପରିଵାରେଣ ସୁଖମାସ୍ଵ ରମସ୍ଵ ଚ ॥ 22 ॥
ପତିସମ୍ମାନିତା ସୀତା ଭର୍ତାରମସିତେକ୍ଷଣା ।
ଆଦ୍ଵାରମନୁଵଵ୍ରାଜ ମଙ୍ଗଲାନ୍ଯଭିଦଧ୍ଯୁଷୀ ॥ 23 ॥
ରାଜ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜାତିଭିର୍ଜୁଷ୍ଟଂ ରାଜସୂଯାଭିଷେଚନମ୍ ।
କର୍ତୁମର୍ହତି ତେ ରାଜା ଵାସଵସ୍ଯେଵ ଲୋକକୃତ୍ ॥ 24 ॥
ଦୀକ୍ଷିତଂ ଵ୍ରତସମ୍ପନ୍ନଂ ଵରାଜିନଧରଂ ଶୁଚିମ୍ ।
କୁରଙ୍ଗଶୃଙ୍ଗପାଣିଂ ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ତ୍ଵାଂ ଭଜାମ୍ଯହମ୍ ॥ 25 ॥
ପୂର୍ଵାଂ ଦିଶଂ ଵଜ୍ରଧରୋ ଦକ୍ଷିଣାଂ ପାତୁ ତେ ଯମଃ ।
ଵରୁଣଃ ପଶ୍ଚିମାମାଶାଂ ଧନେଶସ୍ତୂତ୍ତରାଂ ଦିଶମ୍ ॥ 26 ॥
ଅଥ ସୀତାମନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ କୃତକୌତୁକମଙ୍ଗଲଃ ।
ନିଶ୍ଚକ୍ରାମ ସୁମନ୍ତ୍ରେଣ ସହ ରାମୋ ନିଵେଶନାତ୍ ॥ 27 ॥
ପର୍ଵତାଦିଵ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ସିଂହୋ ଗିରିଗୁହାଶଯଃ ।
ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦ୍ଵାରିସୋଽପଶ୍ଯତ୍ପ୍ରହ୍ଵାଞ୍ଜଲିପୁଟଂ ସ୍ଥିତମ୍ ॥ 28 ॥
ଅଥ ମଧ୍ଯମକକ୍ଷ୍ଯାଯାଂ ସମାଗଚ୍ଛତ୍ସୁହୃଜ୍ଜନୈଃ ।
ସ ସର୍ଵାନର୍ଥିନୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସମେତ୍ଯ ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯ ଚ ॥ 29 ॥
ତତଃ ପାଵକସଙ୍କାଶମାରୁରୋହ ରଥୋତ୍ତମମ୍ ।
ଵୈଯାଘ୍ରଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ରାଜତଂ ରାଜନନ୍ଦନଃ ॥ 30 ॥
ମେଘନାଦମସମ୍ବାଧଂ ମଣିହେମଵିଭୂଷିତମ୍ ।
ମୁଷ୍ଣନ୍ତମିଵ ଚକ୍ଷୂଂଷି ପ୍ରଭଯା ସୂର୍ଯଵର୍ଚସମ୍ ॥ 31 ॥
କରେଣୁଶିଶୁକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ଯୁକ୍ତଂ ପରମଵାଜିଭିଃ ।
ହରିଯୁକ୍ତଂ ସହସ୍ରାକ୍ଷୋ ରଥମିନ୍ଦ୍ର ଇଵାଶୁଗମ୍ ॥ 32 ॥
ପ୍ରଯଯୌ ତୂର୍ଣମାସ୍ଥାଯ ରାଘଵୋ ଜ୍ଵଲିତଶ୍ଶ୍ରିଯା ।
ସ ପର୍ଜନ୍ଯ ଇଵାକାଶେ ସ୍ଵନଵାନଭିନାଦଯନ୍ ॥ 33 ॥
ନିକେତାନ୍ନିର୍ଯଯୌ ଶ୍ରୀମାନ୍ମହାଭ୍ରାଦିଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ।
ଛତ୍ରଚାମରପାଣିସ୍ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ରାଘଵାନୁଜଃ ॥ 34 ॥
ଜୁଗୋପ ଭ୍ରାତରଂ ଭ୍ରାତା ରଥମାସ୍ଥାଯ ପୃଷ୍ଠତଃ ।
ତତୋ ହଲହଲାଶବ୍ଦସ୍ତୁମୁଲସ୍ସମଜାଯତ ॥ 35 ॥
ତସ୍ଯ ନିଷ୍କ୍ରମମାଣସ୍ଯ ଜନୌଘସ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ ।
ତତୋ ହଯଵରା ମୁଖ୍ଯା ନାଗାଶ୍ଚ ଗିରିସନ୍ନିଭାଃ ॥ 36 ॥
ଅନୁଜଗ୍ମୁସ୍ତଦା ରାମଂ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ ।
ଅଗ୍ରତଶ୍ଚାସ୍ଯ ସନ୍ନଦ୍ଧାଶ୍ଚନ୍ଦନାଗରୁଭୂଷିତାଃ ॥ 37 ॥
ଖଡ୍ଗଚାପଧରାଶ୍ଶୂରା ଜଗ୍ମୁରାଶଂସଵୋ ଜନାଃ ।
ତତୋ ଵାଦିତ୍ରଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ସ୍ତୁତିଶବ୍ଦାଶ୍ଚ ଵନ୍ଦିନାମ୍ ॥ 38 ॥
ସିଂହନାଦାଶ୍ଚ ଶୂରାଣାଂ ତଦା ଶୁଶ୍ରୁଵିରେ ପଥି ।
ହର୍ମ୍ଯଵାତାଯନସ୍ଥାଭିର୍ଭୂଷିତାଭିସ୍ସମନ୍ତତଃ ॥ 39 ॥
କୀର୍ଯମାଣ ସ୍ସୁପୁଷ୍ପୌଘୈର୍ଯଯୌ ସ୍ତ୍ରୀଭିରରିନ୍ଦମଃ ।
ରାମଂ ସର୍ଵାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗ୍ଯୋ ରାମପିପ୍ରୀଷଯା ତତଃ ॥ 40 ॥
ଵଚୋଭିରଗ୍ଯ୍ରୈର୍ହର୍ମ୍ଯସ୍ଥା କ୍ଷିତିସ୍ଥାଶ୍ଚ ଵଵନ୍ଦିରେ ।
ନୂନଂ ନନ୍ଦତି ତେ ମାତା କୌଶଲ୍ଯାମାତୃନନ୍ଦନ ॥ 41 ॥
ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ସିଦ୍ଧଯାତ୍ରଂ ତ୍ଵାଂ ପିତ୍ର୍ଯଂ ରାଜ୍ଯମଵସ୍ଥିତମ୍ ।
ସର୍ଵସୀମନ୍ତିନୀଭ୍ଯଶ୍ଚ ସୀତାଂ ସୀମନ୍ତିନୀ ଵରାମ୍ ॥ 42 ॥
ଅମନ୍ଯନ୍ତ ହି ତା ନାର୍ଯୋ ରାମସ୍ଯ ହୃଦଯପ୍ରିଯାମ୍ ।
ତଯା ସୁଚରିତଂ ଦେଵ୍ଯା ପୁରା ନୂନଂ ମହତ୍ତପଃ ॥ 43 ॥
ରୋହିଣୀଵ ଶଶାଙ୍କେନ ରାମସଂଯୋଗମାପ ଯା ।
ଇତି ପ୍ରାସାଦଶୃଙ୍ଗେଷୁ ପ୍ରମଦାଭିର୍ନରୋତ୍ତମଃ ॥ 44 ॥
ଶୁଶ୍ରାଵ ରାଜମାର୍ଗସ୍ଥଃ ପ୍ରିଯା ଵାଚ ଉଦାହୃତାଃ ।
ଆତ୍ମସମ୍ପୂଜନୈ ଶୃଣ୍ଵନ୍ ଯଯୌ ରାମୌ ମହାପଥମ୍ ॥ 45 ॥
ସ ରାଘଵସ୍ତତ୍ର କଥାପ୍ରପଞ୍ଚାନ୍ ଶୁଶ୍ରାଵ ଲୋକସ୍ଯ ସମାଗତସ୍ଯ ।
ଆତ୍ମାଧିକାରା ଵିଵିଧାଶ୍ଚ ଵାଚଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟରୂପସ୍ଯ ପୁରୋ ଜନସ୍ଯ ॥ 46 ॥
ଏଷ ଶ୍ରିଯଂ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵୋଽଦ୍ଯ ରାଜପ୍ରସାଦାଦ୍ଵିପୁଲାଂ ଗମିଷ୍ଯନ୍ ।
ଏତେ ଵଯଂ ସର୍ଵ ସମୃଦ୍ଧକାମା ଯେଷାମଯଂ ନୋ ଭଵିତା ପ୍ରଶାସ୍ତା ॥ 47 ॥
ଲାଭୋ ଜନସ୍ଯାସ୍ଯ ଯଦେଷ ସର୍ଵଂ ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ରାଷ୍ଟ୍ରମିଦଂ ଚିରାଯ ।
ନ ହ୍ଯପ୍ରିଯଂ କିଞ୍ଚନ ଜାତୁ କଶ୍ଚି ତ୍ପଶ୍ଯେନ୍ନ ଦୁଃଖଂ ମନୁଜାଧିପେଽସ୍ମିନ୍ ॥ 48 ॥
ସ ଘୋଷଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମତଙ୍ଗାଜୈର୍ଯଯୈଃ ପୁରସ୍ସରୈ ସ୍ସ୍ଵସ୍ତିକସୂତମାଗଧୈଃ ।
ମହୀଯମାନଃ ପ୍ରଵରୈଶ୍ଚ ଵାଦକୈ ରଭିଷ୍ଟୁତୋ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ଯଥା ଯଯୌ ॥ 49 ॥
କରେଣୁମାତଂଙ୍ଗରଥାଶ୍ଵସଙ୍କୁଲଂ ମହାଜନୌଘ ପରିପୂର୍ଣଚତ୍ଵରମ୍ ।
ପ୍ରଭୂତରତ୍ନଂ ବହୁପଣ୍ଯସଞ୍ଚଯଂ ଦଦର୍ଶ ରାମୋ ରୁଚିରଂ ମହାପଥମ୍ ॥ 50 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 1 ||
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 2 ||
tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 3 ||
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 4 ||
tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṅkṛtān |
dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣānsusamāhitān || 5 ||
te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |
sahasotpatitāssarve svāsanebhyassasambhramāḥ || 6 ||
tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ |
kṣipramākhyāta rāmāya sumanntro dvāri tiṣṭhati || 7 ||
te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |
sahabhāryāya rāmāya kṣipramevābhicakṣire || 8 ||
prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |
tatraivānāyayāmāsa rāghavapriyakāmyayā || 9 ||
taṃ vaiśravaṇasaṅkāśamupaviṣṭaṃ svalaṅkṛtam |
dadarśa sūtaḥ paryyaṅke sauvarṇe sottaracchade || 10 ||
varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |
anuliptaṃ parārdhyena candanena parantapam || 11 ||
sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |
upetaṃ sītayābhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 12 ||
taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |
vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat || 13 ||
prāñjalissumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 14 ||
kauśalyāsuprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati |
mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram || 15 ||
evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
tatassammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 16 ||
devi devaśca devī ca samāgamya madantare |
mantrayete dhṛvaṃ kiñcidabhiṣecanasaṃhitam || 17 ||
lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
sañcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā || 18 ||
sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī |
jananī cārthakāmā me kekayādhipatessutā || 19 ||
diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |
sumantraṃ prāhiṇoddūtamarthakāmakaraṃ mama || 20 ||
yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |
dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 21 ||
hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |
saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāsva ramasva ca || 22 ||
patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |
ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 23 ||
rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam |
kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt || 24 ||
dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim |
kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham || 25 ||
pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ |
varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam || 26 ||
atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ |
niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt || 27 ||
parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ |
lakṣmaṇaṃ dvāriso'paśyatprahvāñjalipuṭaṃ sthitam || 28 ||
atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchatsuhṛjjanaiḥ |
sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca || 29 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśamāruroha rathottamam |
vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājataṃ rājanandanaḥ || 30 ||
meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam |
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā sūryavarcasam || 31 ||
kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ |
hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam || 32 ||
prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaśśriyā |
sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan || 33 ||
niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ |
chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ || 34 ||
jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ |
tato halahalāśabdastumulassamajāyata || 35 ||
tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ |
tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisannibhāḥ || 36 ||
anujagmustadā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
agrataścāsya sannaddhāścandanāgarubhūṣitāḥ || 37 ||
khaḍgacāpadharāśśūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ |
tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām || 38 ||
siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tadā śuśruvire pathi |
harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhissamantataḥ || 39 ||
kīryamāṇa ssupuṣpaughairyayau strībhirarindamaḥ |
rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ || 40 ||
vacobhiragyrairharmyasthā kṣitisthāśca vavandire |
nūnaṃ nandati te mātā kauśalyāmātṛnandana || 41 ||
paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamavasthitam |
sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinī varām || 42 ||
amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām |
tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahattapaḥ || 43 ||
rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā |
iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ || 44 ||
śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ |
ātmasampūjanai śṛṇvan yayau rāmau mahāpatham || 45 ||
sa rāghavastatra kathāprapañcān śuśrāva lokasya samāgatasya |
ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya puro janasya || 46 ||
eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |
ete vayaṃ sarva samṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā || 47 ||
lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya |
na hyapriyaṃ kiñcana jātu kaści tpaśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin || 48 ||
sa ghoṣavadbhiśca mataṅgājairyayaiḥ purassarai ssvastikasūtamāgadhaiḥ |
mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 49 ||
kareṇumātaṃṅgarathāśvasaṅkulaṃ mahājanaugha paripūrṇacatvaram |
prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasañcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ षोडशस्सर्गः ।
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ 1 ॥
प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ 2 ॥
तदन्तःपुरद्वारं समतीत्य जनाकुलम् ।
प्रविविक्तां ततः कक्ष्यामाससाद पुराणवित् ॥ 3 ॥
प्रासकार्मुकबिभ्रद्भिर्युवभिर्मृष्टकुण्डलैः ।
अप्रमादिभिरेकाग्रै स्स्वनुरक्तैरधिष्ठिताम् ॥ 4 ॥
तत्र काषायिणो वृद्धान् वेत्रपाणीन् स्वलङ्कृतान् ।
ददर्श विष्ठितान् द्वारि स्त्र्यध्यक्षान्सुसमाहितान् ॥ 5 ॥
ते समीक्ष्य समायान्तं रामप्रियचिकीर्षवः ।
सहसोत्पतितास्सर्वे स्वासनेभ्यस्ससम्भ्रमाः ॥ 6 ॥
तानुवाच विनीतात्मा सूतपुत्रः प्रदक्षिणः ।
क्षिप्रमाख्यात रामाय सुमन्न्त्रो द्वारि तिष्ठति ॥ 7 ॥
ते राममुपसङ्गम्य भर्तुः प्रियचिकीर्षवः ।
सहभार्याय रामाय क्षिप्रमेवाभिचक्षिरे ॥ 8 ॥
प्रतिवेदितमाज्ञाय सूतमभ्यन्तरं पितुः ।
तत्रैवानाययामास राघवप्रियकाम्यया ॥ 9 ॥
तं वैश्रवणसङ्काशमुपविष्टं स्वलङ्कृतम् ।
ददर्श सूतः पर्य्यङ्के सौवर्णे सोत्तरच्छदे ॥ 10 ॥
वराहरुधिराभेण शुचिना च सुगन्धिना ।
अनुलिप्तं परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ॥ 11 ॥
स्थितया पार्श्वतश्चापि वालव्यजनहस्तया ।
उपेतं सीतयाभूयश्चित्रया शशिनं यथा ॥ 12 ॥
तं तपन्तमिवादित्यमुपपन्नं स्वतेजसा ।
ववन्दे वरदं वन्दी विनयज्ञो विनीतवत् ॥ 13 ॥
प्राञ्जलिस्सुमुखं दृष्ट्वा विहारशयनासने ।
राजपुत्रमुवाचेदं सुमन्त्रो राजसत्कृतः ॥ 14 ॥
कौशल्यासुप्रजा राम पिता त्वां द्रष्टुमिच्छति ।
महिष्या सह कैकेय्या गम्यतां तत्र मा चिरम् ॥ 15 ॥
एवमुक्तस्तु संहृष्टो नरसिंहो महाद्युतिः ।
ततस्सम्मानयामास सीतामिदमुवाच ह ॥ 16 ॥
देवि देवश्च देवी च समागम्य मदन्तरे ।
मन्त्रयेते धृवं किञ्चिदभिषेचनसंहितम् ॥ 17 ॥
लक्षयित्वा ह्यभिप्रायं प्रियकामा सुदक्षिणा ।
सञ्चोदयति राजानं मदर्थमसितेक्षणा ॥ 18 ॥
सा प्रहृष्टा महाराजं हितकामानुवर्तिनी ।
जननी चार्थकामा मे केकयाधिपतेस्सुता ॥ 19 ॥
दिष्ट्या खलु महाराजो महिष्या प्रियया सह ।
सुमन्त्रं प्राहिणोद्दूतमर्थकामकरं मम ॥ 20 ॥
यादृशी परिषत्तत्र तादृशो दूत आगतः ।
ध्रुवमद्यैव मां राजा यौवराज्येऽभिषेक्ष्यति ॥ 21 ॥
हन्त शीघ्रमितो गत्वा द्रक्ष्यामि च महीपतिम् ।
सह त्वं परिवारेण सुखमास्व रमस्व च ॥ 22 ॥
पतिसम्मानिता सीता भर्तारमसितेक्षणा ।
आद्वारमनुवव्राज मङ्गलान्यभिदध्युषी ॥ 23 ॥
राज्यं द्विजातिभिर्जुष्टं राजसूयाभिषेचनम् ।
कर्तुमर्हति ते राजा वासवस्येव लोककृत् ॥ 24 ॥
दीक्षितं व्रतसम्पन्नं वराजिनधरं शुचिम् ।
कुरङ्गशृङ्गपाणिं च पश्यन्ती त्वां भजाम्यहम् ॥ 25 ॥
पूर्वां दिशं वज्रधरो दक्षिणां पातु ते यमः ।
वरुणः पश्चिमामाशां धनेशस्तूत्तरां दिशम् ॥ 26 ॥
अथ सीतामनुज्ञाप्य कृतकौतुकमङ्गलः ।
निश्चक्राम सुमन्त्रेण सह रामो निवेशनात् ॥ 27 ॥
पर्वतादिव निष्क्रम्य सिंहो गिरिगुहाशयः ।
लक्ष्मणं द्वारिसोऽपश्यत्प्रह्वाञ्जलिपुटं स्थितम् ॥ 28 ॥
अथ मध्यमकक्ष्यायां समागच्छत्सुहृज्जनैः ।
स सर्वानर्थिनो दृष्ट्वा समेत्य प्रतिनन्द्य च ॥ 29 ॥
ततः पावकसङ्काशमारुरोह रथोत्तमम् ।
वैयाघ्रं पुरुषव्याघ्रो राजतं राजनन्दनः ॥ 30 ॥
मेघनादमसम्बाधं मणिहेमविभूषितम् ।
मुष्णन्तमिव चक्षूंषि प्रभया सूर्यवर्चसम् ॥ 31 ॥
करेणुशिशुकल्पैश्च युक्तं परमवाजिभिः ।
हरियुक्तं सहस्राक्षो रथमिन्द्र इवाशुगम् ॥ 32 ॥
प्रययौ तूर्णमास्थाय राघवो ज्वलितश्श्रिया ।
स पर्जन्य इवाकाशे स्वनवानभिनादयन् ॥ 33 ॥
निकेतान्निर्ययौ श्रीमान्महाभ्रादिव चन्द्रमाः ।
छत्रचामरपाणिस्तु लक्ष्मणो राघवानुजः ॥ 34 ॥
जुगोप भ्रातरं भ्राता रथमास्थाय पृष्ठतः ।
ततो हलहलाशब्दस्तुमुलस्समजायत ॥ 35 ॥
तस्य निष्क्रममाणस्य जनौघस्य समन्ततः ।
ततो हयवरा मुख्या नागाश्च गिरिसन्निभाः ॥ 36 ॥
अनुजग्मुस्तदा रामं शतशोऽथ सहस्रशः ।
अग्रतश्चास्य सन्नद्धाश्चन्दनागरुभूषिताः ॥ 37 ॥
खड्गचापधराश्शूरा जग्मुराशंसवो जनाः ।
ततो वादित्रशब्दाश्च स्तुतिशब्दाश्च वन्दिनाम् ॥ 38 ॥
सिंहनादाश्च शूराणां तदा शुश्रुविरे पथि ।
हर्म्यवातायनस्थाभिर्भूषिताभिस्समन्ततः ॥ 39 ॥
कीर्यमाण स्सुपुष्पौघैर्ययौ स्त्रीभिररिन्दमः ।
रामं सर्वानवद्याङ्ग्यो रामपिप्रीषया ततः ॥ 40 ॥
वचोभिरग्य्रैर्हर्म्यस्था क्षितिस्थाश्च ववन्दिरे ।
नूनं नन्दति ते माता कौशल्यामातृनन्दन ॥ 41 ॥
पश्यन्ती सिद्धयात्रं त्वां पित्र्यं राज्यमवस्थितम् ।
सर्वसीमन्तिनीभ्यश्च सीतां सीमन्तिनी वराम् ॥ 42 ॥
अमन्यन्त हि ता नार्यो रामस्य हृदयप्रियाम् ।
तया सुचरितं देव्या पुरा नूनं महत्तपः ॥ 43 ॥
रोहिणीव शशाङ्केन रामसंयोगमाप या ।
इति प्रासादशृङ्गेषु प्रमदाभिर्नरोत्तमः ॥ 44 ॥
शुश्राव राजमार्गस्थः प्रिया वाच उदाहृताः ।
आत्मसम्पूजनै शृण्वन् ययौ रामौ महापथम् ॥ 45 ॥
स राघवस्तत्र कथाप्रपञ्चान् शुश्राव लोकस्य समागतस्य ।
आत्माधिकारा विविधाश्च वाचः प्रहृष्टरूपस्य पुरो जनस्य ॥ 46 ॥
एष श्रियं गच्छति राघवोऽद्य राजप्रसादाद्विपुलां गमिष्यन् ।
एते वयं सर्व समृद्धकामा येषामयं नो भविता प्रशास्ता ॥ 47 ॥
लाभो जनस्यास्य यदेष सर्वं प्रपत्स्यते राष्ट्रमिदं चिराय ।
न ह्यप्रियं किञ्चन जातु कश्चि त्पश्येन्न दुःखं मनुजाधिपेऽस्मिन् ॥ 48 ॥
स घोषवद्भिश्च मतङ्गाजैर्ययैः पुरस्सरै स्स्वस्तिकसूतमागधैः ।
महीयमानः प्रवरैश्च वादकै रभिष्टुतो वैश्रवणो यथा ययौ ॥ 49 ॥
करेणुमातंङ्गरथाश्वसङ्कुलं महाजनौघ परिपूर्णचत्वरम् ।
प्रभूतरत्नं बहुपण्यसञ्चयं ददर्श रामो रुचिरं महापथम् ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 1 ||
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 2 ||
tadantaḥpuradvāraṃ samatītya janākulam |
praviviktāṃ tataḥ kakṣyāmāsasāda purāṇavit || 3 ||
prāsakārmukabibhradbhiryuvabhirmṛṣṭakuṇḍalaiḥ |
apramādibhirekāgrai ssvanuraktairadhiṣṭhitām || 4 ||
tatra kāṣāyiṇo vṛddhān vetrapāṇīn svalaṅkṛtān |
dadarśa viṣṭhitān dvāri stryadhyakṣānsusamāhitān || 5 ||
te samīkṣya samāyāntaṃ rāmapriyacikīrṣavaḥ |
sahasotpatitāssarve svāsanebhyassasambhramāḥ || 6 ||
tānuvāca vinītātmā sūtaputraḥ pradakṣiṇaḥ |
kṣipramākhyāta rāmāya sumanntro dvāri tiṣṭhati || 7 ||
te rāmamupasaṅgamya bhartuḥ priyacikīrṣavaḥ |
sahabhāryāya rāmāya kṣipramevābhicakṣire || 8 ||
prativeditamājñāya sūtamabhyantaraṃ pituḥ |
tatraivānāyayāmāsa rāghavapriyakāmyayā || 9 ||
taṃ vaiśravaṇasaṅkāśamupaviṣṭaṃ svalaṅkṛtam |
dadarśa sūtaḥ paryyaṅke sauvarṇe sottaracchade || 10 ||
varāharudhirābheṇa śucinā ca sugandhinā |
anuliptaṃ parārdhyena candanena parantapam || 11 ||
sthitayā pārśvataścāpi vālavyajanahastayā |
upetaṃ sītayābhūyaścitrayā śaśinaṃ yathā || 12 ||
taṃ tapantamivādityamupapannaṃ svatejasā |
vavande varadaṃ vandī vinayajño vinītavat || 13 ||
prāñjalissumukhaṃ dṛṣṭvā vihāraśayanāsane |
rājaputramuvācedaṃ sumantro rājasatkṛtaḥ || 14 ||
kauśalyāsuprajā rāma pitā tvāṃ draṣṭumicchati |
mahiṣyā saha kaikeyyā gamyatāṃ tatra mā ciram || 15 ||
evamuktastu saṃhṛṣṭo narasiṃho mahādyutiḥ |
tatassammānayāmāsa sītāmidamuvāca ha || 16 ||
devi devaśca devī ca samāgamya madantare |
mantrayete dhṛvaṃ kiñcidabhiṣecanasaṃhitam || 17 ||
lakṣayitvā hyabhiprāyaṃ priyakāmā sudakṣiṇā |
sañcodayati rājānaṃ madarthamasitekṣaṇā || 18 ||
sā prahṛṣṭā mahārājaṃ hitakāmānuvartinī |
jananī cārthakāmā me kekayādhipatessutā || 19 ||
diṣṭyā khalu mahārājo mahiṣyā priyayā saha |
sumantraṃ prāhiṇoddūtamarthakāmakaraṃ mama || 20 ||
yādṛśī pariṣattatra tādṛśo dūta āgataḥ |
dhruvamadyaiva māṃ rājā yauvarājye'bhiṣekṣyati || 21 ||
hanta śīghramito gatvā drakṣyāmi ca mahīpatim |
saha tvaṃ parivāreṇa sukhamāsva ramasva ca || 22 ||
patisammānitā sītā bhartāramasitekṣaṇā |
ādvāramanuvavrāja maṅgalānyabhidadhyuṣī || 23 ||
rājyaṃ dvijātibhirjuṣṭaṃ rājasūyābhiṣecanam |
kartumarhati te rājā vāsavasyeva lokakṛt || 24 ||
dīkṣitaṃ vratasampannaṃ varājinadharaṃ śucim |
kuraṅgaśṛṅgapāṇiṃ ca paśyantī tvāṃ bhajāmyaham || 25 ||
pūrvāṃ diśaṃ vajradharo dakṣiṇāṃ pātu te yamaḥ |
varuṇaḥ paścimāmāśāṃ dhaneśastūttarāṃ diśam || 26 ||
atha sītāmanujñāpya kṛtakautukamaṅgalaḥ |
niścakrāma sumantreṇa saha rāmo niveśanāt || 27 ||
parvatādiva niṣkramya siṃho giriguhāśayaḥ |
lakṣmaṇaṃ dvāriso'paśyatprahvāñjalipuṭaṃ sthitam || 28 ||
atha madhyamakakṣyāyāṃ samāgacchatsuhṛjjanaiḥ |
sa sarvānarthino dṛṣṭvā sametya pratinandya ca || 29 ||
tataḥ pāvakasaṅkāśamāruroha rathottamam |
vaiyāghraṃ puruṣavyāghro rājataṃ rājanandanaḥ || 30 ||
meghanādamasambādhaṃ maṇihemavibhūṣitam |
muṣṇantamiva cakṣūṃṣi prabhayā sūryavarcasam || 31 ||
kareṇuśiśukalpaiśca yuktaṃ paramavājibhiḥ |
hariyuktaṃ sahasrākṣo rathamindra ivāśugam || 32 ||
prayayau tūrṇamāsthāya rāghavo jvalitaśśriyā |
sa parjanya ivākāśe svanavānabhinādayan || 33 ||
niketānniryayau śrīmānmahābhrādiva candramāḥ |
chatracāmarapāṇistu lakṣmaṇo rāghavānujaḥ || 34 ||
jugopa bhrātaraṃ bhrātā rathamāsthāya pṛṣṭhataḥ |
tato halahalāśabdastumulassamajāyata || 35 ||
tasya niṣkramamāṇasya janaughasya samantataḥ |
tato hayavarā mukhyā nāgāśca girisannibhāḥ || 36 ||
anujagmustadā rāmaṃ śataśo'tha sahasraśaḥ |
agrataścāsya sannaddhāścandanāgarubhūṣitāḥ || 37 ||
khaḍgacāpadharāśśūrā jagmurāśaṃsavo janāḥ |
tato vāditraśabdāśca stutiśabdāśca vandinām || 38 ||
siṃhanādāśca śūrāṇāṃ tadā śuśruvire pathi |
harmyavātāyanasthābhirbhūṣitābhissamantataḥ || 39 ||
kīryamāṇa ssupuṣpaughairyayau strībhirarindamaḥ |
rāmaṃ sarvānavadyāṅgyo rāmapiprīṣayā tataḥ || 40 ||
vacobhiragyrairharmyasthā kṣitisthāśca vavandire |
nūnaṃ nandati te mātā kauśalyāmātṛnandana || 41 ||
paśyantī siddhayātraṃ tvāṃ pitryaṃ rājyamavasthitam |
sarvasīmantinībhyaśca sītāṃ sīmantinī varām || 42 ||
amanyanta hi tā nāryo rāmasya hṛdayapriyām |
tayā sucaritaṃ devyā purā nūnaṃ mahattapaḥ || 43 ||
rohiṇīva śaśāṅkena rāmasaṃyogamāpa yā |
iti prāsādaśṛṅgeṣu pramadābhirnarottamaḥ || 44 ||
śuśrāva rājamārgasthaḥ priyā vāca udāhṛtāḥ |
ātmasampūjanai śṛṇvan yayau rāmau mahāpatham || 45 ||
sa rāghavastatra kathāprapañcān śuśrāva lokasya samāgatasya |
ātmādhikārā vividhāśca vācaḥ prahṛṣṭarūpasya puro janasya || 46 ||
eṣa śriyaṃ gacchati rāghavo'dya rājaprasādādvipulāṃ gamiṣyan |
ete vayaṃ sarva samṛddhakāmā yeṣāmayaṃ no bhavitā praśāstā || 47 ||
lābho janasyāsya yadeṣa sarvaṃ prapatsyate rāṣṭramidaṃ cirāya |
na hyapriyaṃ kiñcana jātu kaści tpaśyenna duḥkhaṃ manujādhipe'smin || 48 ||
sa ghoṣavadbhiśca mataṅgājairyayaiḥ purassarai ssvastikasūtamāgadhaiḥ |
mahīyamānaḥ pravaraiśca vādakai rabhiṣṭuto vaiśravaṇo yathā yayau || 49 ||
kareṇumātaṃṅgarathāśvasaṅkulaṃ mahājanaugha paripūrṇacatvaram |
prabhūtaratnaṃ bahupaṇyasañcayaṃ dadarśa rāmo ruciraṃ mahāpatham || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.