2.9 Ayodhyakanda - Navama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે અયોધ્યાકાણ્ડમ્ ।

અથ નવમસ્સર્ગઃ ।

એવમુક્તા તુ કૈકેયી ક્રોધેન જ્વલિતાનના ।

દીર્ઘમુષ્ણં વિનિશ્વસ્ય મન્થરામિદમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥

અદ્ય રામમિતઃ ક્ષિપ્રં વનં પ્રસ્થાપયામ્યહમ્ ।

યૌવરાજ્યે ચ ભરતં ક્ષિપ્રમેવાભિષેચયે ॥ 2 ॥

ઇદં ત્વિદાનીં સમ્પશ્ય કેનોપાયેન મન્થરે ।

ભરતઃ પ્રાપ્નુયાદ્રાજ્યં ન તુ રામઃ કથઞ્ચન ॥ 3 ॥

એવમુક્તા તયા દેવ્યા મન્થરા પાપદર્શિની ।

રામાર્થમુપહિંસન્તી કૈકેયીમિદમબ્રવીત્ ॥ 4 ॥

હન્તેદાનીં પ્રવક્ષ્યામિ કૈકેયિ શ્રૂયતાં ચ મે ।

યથા તે ભરતો રાજ્યં પુત્રઃ પ્રાપ્સ્યતિ કેવલમ્ ॥ 5 ॥

કિં ન સ્મરસિ કૈકેયિ સ્મરન્તી વા નિગૂહસે ।

યદુચ્યમાનમાત્માર્થં મત્તસ્ત્વં શ્રોતુમિચ્છસિ ॥ 6 ॥

મયોચ્યમાનં યદિ તે શ્રોતું છન્દો વિલાસિનિ ।

શ્રૂયતામભિધાસ્યામિ શ્રુત્વા ચાપિ વિમૃશ્યતામ્ ॥ 7 ॥

શ્રુત્વૈવં વચનં તસ્યા મન્થરાયાસ્તુ કૈકેયી ।

કિઞ્ચિદુત્થાય શયનાત્સ્વાસ્તીર્ણાદિદમબ્રવીત્ ॥ 8 ॥

કથય ત્વં મમોપાયં કેનોપાયેન મન્થરે ।

ભરતઃ પ્રાપ્નુયાદ્રાજ્યં ન તુ રામઃ કથઞ્ચન ॥ 9 ॥

એવમુક્તા તયા દેવ્યા મન્થરા પાપદર્શિની ।

રામાર્થમુપહિંસન્તી કુબ્જા વચનમબ્રવીત્ ॥ 10 ॥

તવ દૈવાસુરે યુદ્ધે સહ રાજર્ષિભિઃ પતિઃ ।

અગચ્છત્ત્વામુપાદાય દેવરાજસ્ય સાહ્યકૃત્ ॥ 11 ॥

દિશમાસ્થાય વૈ દેવિ દક્ષિણાં દણ્ડકાન્પ્રતિ ।

વૈજયન્તમિતિ ખ્યાતં પુરં યત્ર તિમિધ્વજઃ ॥ 12 ॥

સ શમ્બર ઇતિ ખ્યાતશ્શતમાયો મહાસુરઃ ।

દદૌ શક્રસ્ય સઙ્ગ્રામં દેવસઙ્ઘૈરનિર્જિતઃ ॥ 13 ॥

તસ્મિન્મહતિ સઙ્ગ્રામે પુરુષાન્ક્ષતવિક્ષતાન્ ।

રાત્રૌ પ્રસુપ્તાન્ઘ્નન્તિ સ્મ તરસાઽઽસાદ્ય રાક્ષસાઃ ॥ 14 ॥

તત્રાકરોન્મહદ્યુદ્ધં રાજા દશરથસ્તદા ।

અસુરૈશ્ચ મહાબાહુશ્શસ્ત્રૈશ્ચ શકલીકૃતઃ ॥ 15 ॥

અપવાહ્ય ત્વયા દેવિ સઙ્ગ્રામાન્નષ્ટચેતનઃ ।

તત્રાપિ વિક્ષતશ્શસ્ત્રૈઃ પતિસ્તે રક્ષિતસ્ત્વયા ॥ 16 ॥

તુષ્ટેન તેન દત્તૌ તે દ્વૌ વરૌ શુભદર્શને ।

સ ત્વયોક્તઃ પતિર્દેવિ યદેચ્છેયં તદા વરૌ ॥ 17 ॥

ગૃહ્ણીયામિતિ તત્તેન તથેત્યુક્તં મહાત્મના ।

અનભિજ્ઞામ્હ્યહં દેવિ ત્વયૈવ કથિતા પુરા ॥ 18 ॥

કથૈષા તવ તુ સ્નેહાન્મનસા ધાર્યતે મયા ।

રામાભિષેકસમ્ભારાન્નિગૃહ્ય વિનિવર્તય ॥ 19 ॥

તૌ વરૌ યાચ ભર્તારં ભરતસ્યાભિષેચનમ્ ।

પ્રવ્રાજનં ચ રામસ્ય ત્વં વર્ષાણિ ચતુર્દશ ॥ 20 ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ રામે પ્રવ્રાજિતે વનમ્ ।

પ્રજાભાવગતસ્નેહસ્સ્થિરઃ પુત્રો ભવિષ્યતિ ॥ 21 ॥

ક્રોધાગારં પ્રવિશ્યાઽદ્ય ક્રુદ્ધેવાશ્વપતેસ્સુતે ।

શેષ્વાઽનન્તર્હિતાયાં ત્વં ભૂમૌ મલિનવાસિની ॥ 22 ॥

માસ્મૈનં પ્રત્યુદીક્ષેથા મા ચૈનમભિભાષથાઃ ।

રુદન્તી ચાપિ તં દૃષ્ટ્વા જગત્યાં શોકલાલસા ॥ 23 ॥

દયિતા ત્વં સદા ભર્તુરત્ર મે નાસ્તિ સંશયઃ ।

ત્વત્કૃતે સ મહારાજો વિશેદપિ હુતાશનમ્ ॥ 24 ॥

ન ત્વાં ક્રોધયિતું શક્તો ન ક્રૃદ્ધાં પ્રત્યુદીક્ષિતુમ્ ।

તવ પ્રિયાર્થં રાજા હિ પ્રાણાનપિ પરિત્યજેત્ ॥ 25 ॥

ન હ્યતિક્રમિતું શક્તસ્તવ વાક્યં મહીપતિઃ ।

મન્દસ્વભાવે બુધ્યસ્વ સૌભાગ્યબલમાત્મનઃ ॥ 26 ॥

મણિમુક્તં સુવર્ણાનિ રત્નાનિ વિવિધાનિ ચ ।

દદ્યાદ્દશરથો રાજા માસ્મ તેષુ મનઃ કૃથાઃ ॥ 27 ॥

યૌ તૌ દૈવાસુરે યુદ્ધે વરૌ દશરથોઽદદાત્ ।

તૌ સ્મારય મહાભાગે સોઽર્થો ન ત્વામતિક્રમેત્ ॥ 28 ॥

યદાતુ તે વરં દદ્યાત્સ્વયમુત્થાપ્ય રાઘવઃ ।

વ્યવસ્થાપ્ય મહારાજં ત્વમિમં વૃણુયા વરમ્ ॥ 29 ॥

રામં પ્રવ્રાજયારણ્યે નવ વર્ષાણિ પઞ્ચ ચ ।

ભરતઃ ક્રિયતાં રાજા પૃથિવ્યાઃ પાર્થિવર્ષભઃ ॥ 30 ॥

ચતુર્દશ હિ વર્ષાણિ રામે પ્રવ્રાજિતે વનમ્ ।

રૂઢશ્ચ કૃતમૂલશ્ચ શેષં સ્થાસ્યતિ તે સુતઃ ॥ 31 ॥

રામપ્રવ્રાજનં ચૈવ દેવિ યાચસ્વ તં વરમ્ ।

એવં સિદ્ધ્યન્તિ પુત્રસ્ય સર્વાર્થાસ્તવ ભામિનિ ॥ 32 ॥

એવં પ્રવ્રાજિતશ્ચૈવ રામોઽરામો ભવિષ્યતિ ।

ભરતશ્ચ હતામિત્રસ્તવ રાજા ભવિષ્યતિ ॥ 33 ॥

યેન કાલેન રામશ્ચ વનાત્પ્રત્યાગમિષ્યતિ ।

તેન કાલેન પુત્રસ્તે કૃતમૂલો ભવિષ્યતિ ॥ 34 ॥

સુગૃહીતમનુષ્યશ્ચ સુહૃદ્ભિસ્સાર્ધમાત્મવાન્ ।

પ્રાપ્તકાલં નુ મન્યેઽહં રાજાનં વીતસાધ્વસા ॥ 35 ॥

રામાભિષેકસઙ્કલ્પાન્નિગૃહ્ય વિનિવર્તય ।

અનર્થમર્થરૂપેણ ગ્રાહિતા સા તતસ્તયા ॥ 36 ॥

હૃષ્ટા પ્રતીતા કૈકેયી મન્થરામિદમબ્રવીત્ ।

સા હિ વાક્યેન કુબ્જાયાઃ કિશોરીવોત્પથં ગતા ॥ 37 ॥

કૈકેયી વિસ્મયં પ્રાપ્તા પરં પરમદર્શના ।

કુબ્જે ત્વાં નાભિજાનામિ શ્રેષ્ઠાં શ્રેષ્ઠાભિથાયિનીમ્ ॥ 38 ॥

પૃથિવ્યામસિ કુબ્જાનામુત્તમા બુદ્ધિનિશ્ચયે ।

ત્વમેવ તુ મમાઽર્થેષુ નિત્યયુક્તા હિતૈષિણી ॥ 39 ॥

નાહં સમવબુધ્યેયં કુબ્જે રાજ્ઞશ્ચિકીર્ષિતમ્ ।

સન્તિ દુસ્સંસ્થિતાઃ કુબ્જા વક્રાઃ પરમદારુણાઃ ॥ 40 ॥

ત્વં પદ્મમિવ વાતેન સન્નતા પ્રિયદર્શના ।

ઉરસ્તેઽભિનિવિષ્ટં વૈ યાવત્સ્કન્ધાત્ સમુન્નતમ્ ॥ 41 ॥

અધસ્તાચ્ચોદરં શાતં સુનાભમિવ લજ્જિતમ્ ।

પરિપૂર્ણં તુ જઘનં સુપીનૌ ચ પયોધરૌ ॥ 42 ॥

વિમલેન્દુસમં વક્ત્રમહોરાજસિ મન્થરે ।

જઘનં તવ નિર્ઘુષ્ટં રશનાદામશોભિતમ્ ॥ 43 ॥

જઙ્ઘે ભૃશમુપન્યસ્તે પાદૌ ચાપ્યાયતાવુભૌ ।

ત્વમાયતાભ્યાં સક્થિભ્યાં મન્થરે ક્ષૌમવાસિની ॥ 44 ॥

અગ્રતો મમ ગચ્છન્તી રાજહંસીવ રાજસે ।

આસન્યાશ્શમ્બરે માયાસ્સહસ્રમસુરાધિપે ॥ 45 ॥

સર્વાસ્ત્વયિ નિવિષ્ટાસ્તા ભૂયશ્ચાન્યાસ્સહસ્રશઃ ।

તવેદં સ્થગુ યદ્દીર્ઘં રથઘોણમિવાયતમ્ ॥ 46 ॥

મતયઃ ક્ષત્રવિદ્યાશ્ચ માયાશ્ચાત્ર વસન્તિ તે ।

અત્ર તે પ્રતિમોક્ષ્યામિ માલાં કુબ્જે હિરણ્મયીમ્ ॥ 47 ॥

અભિષિક્તે ચ ભરતે રાઘવે ચ વનં ગતે ।

જાત્યેન ચ સુવર્ણેન સુનિષ્ટપ્તેન મન્થરે ॥ 48 ॥

લબ્ધાર્થા ચ પ્રતીતા ચ લેપયિષ્યામિ તે સ્થગુ ।

મુખે ચ તિલકં ચિત્રં જાતરૂપમયં શુભમ્ ॥ 49 ॥

કારયિષ્યામિ તે કુબ્જે શુભાન્યાભરણાનિ ચ ।

પરિધાય શુભે વસ્ત્રે દેવતેવ ચરિષ્યસિ ॥ 50 ॥

ચન્દ્રમાહ્વયમાનેન મુખેનાપ્રતિમાનના ।

ગમિષ્યસિ ગતિં મુખ્યાં ગર્વયન્તી દ્વિષજ્જનમ્ ॥ 51 ॥

તવાપિ કુબ્જાઃ કુબ્જાયાસ્સર્વાભરણભૂષિતાઃ ।

પાદૌ પરિચરિષ્યન્તિ યથૈવ ત્વં સદા મમ ॥ 52 ॥

ઇતિ પ્રશસ્યમાના સા કૈકેયીમિદમબ્રવીત્ ।

શયાનાં શયને શુભ્રે વેદ્યામગ્નિશિખામિવ ॥ 53 ॥

ગતોદકે સેતુબન્ધો ન કલ્યાણિ વિધીયતે ।

ઉત્તિષ્ઠ કુરુ કલ્યાણિ રાજાનમનુદર્શય ॥ 54 ॥

તથા પ્રોત્સાહિતા દેવી ગત્વા મન્થરયા સહ ।

ક્રોધાગારં વિશાલાક્ષી સૌભાગ્યમદગર્વિતા ॥ 55 ॥

અનેકશતસાહસ્રં મુક્તાહારં વરાઙ્ગના ।

અવમુચ્ય વરાર્હાણિ શુભાન્યાભરણાનિ ચ ॥ 56 ॥

તતો હેમોપમા તત્ર કુબ્જાવાક્યવશં ગતા ।

સંવિશ્ય ભૂમૌ કૈકેયી મન્થરામિદમબ્રવીત્ ॥ 57 ॥

ઇહ વા માં મૃતાં કુબ્જે નૃપાયાવેદયિષ્યસિ ।

વનં તુ રાઘવે પ્રાપ્તે ભરતઃ પ્રાપ્સ્યતિ ક્ષિતિમ્ ॥ 58 ॥

ન સુવર્ણેન મે હ્યર્થો ન રત્નૈર્ન ચ ભૂષણૈઃ ।

એષ મે જીવિતસ્યાન્તો રામો યદ્યભિષિચ્યતે ॥ 59 ॥

અથો પુનસ્તાં મહિષીં મહીક્ષિતો વચોભિરત્યર્થમહાપરાક્રમૈઃ ।

ઉવાચ કુબ્જા ભરતસ્ય માતરં હિતં વચો રામમુપેત્ય ચાહિતમ્ ॥ 60 ॥

પ્રપત્સ્યતે રાજ્યમિદં હિ રાઘવો યદિ ધ્રુવં ત્વં સસુતા ચ તપ્સ્યસે ।

અતો હિ કલ્યાણિ યતસ્વ તત્તથા યથા સુતસ્તે ભરતોઽભિષેક્ષ્યતે ॥ 61 ॥

તથાઽતિવિદ્ધા મહિષી તુ કુબ્જયા સમાહતા વાગિષુભિર્મુહુર્મુહુઃ ।

નિધાયહસ્તૌ હૃદયેઽતિવિસ્મિતા શશંસ કુબ્જાં કુપિતા પુનઃ પુનઃ ॥ 62 ॥

યમસ્ય વા માં વિષયં ગતામિતો નિશામ્ય કુબ્જે પ્રતિવેદયિષ્યસિ ।

વનં ગતે વા સુચિરાય રાઘવે સમૃદ્ધકામો ભરતો ભવિષ્યતિ ॥ 63 ॥

અહં હિ નૈવાસ્તરણાનિ ન સ્રજો ન ચન્દનં નાઞ્જનપાનભોજનમ્ ।

ન કિઞ્ચિદિચ્છામિ ન ચેહ જીવિતં ન ચેદિતો ગચ્છતિ રાઘવો વનમ્ ॥ 64 ॥

અથૈતદુક્ત્વા વચનં સુદારુણં નિધાય સર્વાભરણાનિ ભામિની ।

અસંવૃતામાસ્તરણેન મેદિનીં તદાઽધિશિશ્યે પતિતેવ કિન્નરી ॥ 65 ॥

ઉદીર્ણસંરમ્ભતમોવૃતાનના તથાઽવમુક્તોત્તમમાલ્યભૂષણા ।

નરેન્દ્રપત્ની વિમના બભૂવ સા તમોવૃતા દ્યૌરિવ મગ્નતારકા ॥ 66 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે અયોધ્યાકાણ્ડે નવમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |

atha navamassargaḥ |

evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |

dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||

adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |

yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||

idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |

bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |

rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||

hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |

yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||

kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |

yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||

mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |

śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |

kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||

kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |

bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||

evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |

rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||

tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |

agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||

diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |

vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||

sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |

dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||

tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |

rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||

tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |

asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||

apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |

tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||

tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |

sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||

gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |

anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||

kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |

rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||

tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |

pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |

prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||

krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |

śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||

māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |

rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||

dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |

tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||

na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |

tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||

na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |

mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||

maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |

dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||

yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |

tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||

yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |

vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||

rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |

bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||

caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |

rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||

rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |

evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||

evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |

bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||

yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |

tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||

sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |

prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||

rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |

anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||

hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |

sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||

kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |

kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||

pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |

tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||

nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |

santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||

tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |

uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||

adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |

paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||

vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |

jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||

jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |

tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||

agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |

āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||

sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |

tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||

matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |

atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||

abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |

jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||

labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |

mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||

kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |

paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||

candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |

gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||

tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |

pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||

iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |

śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||

gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |

uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||

tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |

krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||

anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |

avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||

tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |

saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||

iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |

vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||

na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |

eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||

atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |

uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||

prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |

ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||

tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |

nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||

yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |

vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||

ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |

na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||

athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |

asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||

udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |

narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।

अथ नवमस्सर्गः ।

एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।

दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 1 ॥

अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।

यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥ 2 ॥

इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे ।

भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 3 ॥

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।

रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ 4 ॥

हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।

यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ 5 ॥

किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।

यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥ 6 ॥

मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ।

श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम् ॥ 7 ॥

श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी ।

किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ 8 ॥

कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।

भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 9 ॥

एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।

रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥ 10 ॥

तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।

अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ 11 ॥

दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।

वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ 12 ॥

स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः ।

ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः ॥ 13 ॥

तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान् ।

रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः ॥ 14 ॥

तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा ।

असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥ 15 ॥

अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः ।

तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥ 16 ॥

तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।

स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ॥ 17 ॥

गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ।

अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ॥ 18 ॥

कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।

रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ 19 ॥

तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।

प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥ 20 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।

प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥ 21 ॥

क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते ।

शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥ 22 ॥

मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ।

रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥ 23 ॥

दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।

त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ 24 ॥

न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।

तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥ 25 ॥

न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।

मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ 26 ॥

मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।

दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः ॥ 27 ॥

यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।

तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत् ॥ 28 ॥

यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।

व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ 29 ॥

रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।

भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः ॥ 30 ॥

चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।

रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥ 31 ॥

रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।

एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥ 32 ॥

एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।

भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ 33 ॥

येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।

तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥ 34 ॥

सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान् ।

प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥ 35 ॥

रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।

अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥ 36 ॥

हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।

सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ॥ 37 ॥

कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ।

कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम् ॥ 38 ॥

पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ।

त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥ 39 ॥

नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।

सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ॥ 40 ॥

त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।

उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतम् ॥ 41 ॥

अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।

परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥ 42 ॥

विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे ।

जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ॥ 43 ॥

जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।

त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ॥ 44 ॥

अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ।

आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे ॥ 45 ॥

सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः ।

तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ॥ 46 ॥

मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।

अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥ 47 ॥

अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।

जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे ॥ 48 ॥

लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।

मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥ 49 ॥

कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ।

परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥ 50 ॥

चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।

गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥ 51 ॥

तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः ।

पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ 52 ॥

इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।

शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ 53 ॥

गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।

उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय ॥ 54 ॥

तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।

क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ 55 ॥

अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।

अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ 56 ॥

ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता ।

संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 57 ॥

इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।

वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥ 58 ॥

न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।

एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ 59 ॥

अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः ।

उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥ 60 ॥

प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे ।

अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥ 61 ॥

तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।

निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥ 62 ॥

यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।

वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥ 63 ॥

अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।

न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥ 64 ॥

अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।

असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥ 65 ॥

उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।

नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ 66 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवमस्सर्गः ॥