ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ନଵମସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ କୈକେଯୀ କ୍ରୋଧେନ ଜ୍ଵଲିତାନନା ।
ଦୀର୍ଘମୁଷ୍ଣଂ ଵିନିଶ୍ଵସ୍ଯ ମନ୍ଥରାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ଅଦ୍ଯ ରାମମିତଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵନଂ ପ୍ରସ୍ଥାପଯାମ୍ଯହମ୍ ।
ଯୌଵରାଜ୍ଯେ ଚ ଭରତଂ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାଭିଷେଚଯେ ॥ 2 ॥
ଇଦଂ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ସମ୍ପଶ୍ଯ କେନୋପାଯେନ ମନ୍ଥରେ ।
ଭରତଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ନ ତୁ ରାମଃ କଥଞ୍ଚନ ॥ 3 ॥
ଏଵମୁକ୍ତା ତଯା ଦେଵ୍ଯା ମନ୍ଥରା ପାପଦର୍ଶିନୀ ।
ରାମାର୍ଥମୁପହିଂସନ୍ତୀ କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 4 ॥
ହନ୍ତେଦାନୀଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି କୈକେଯି ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚ ମେ ।
ଯଥା ତେ ଭରତୋ ରାଜ୍ଯଂ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି କେଵଲମ୍ ॥ 5 ॥
କିଂ ନ ସ୍ମରସି କୈକେଯି ସ୍ମରନ୍ତୀ ଵା ନିଗୂହସେ ।
ଯଦୁଚ୍ଯମାନମାତ୍ମାର୍ଥଂ ମତ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି ॥ 6 ॥
ମଯୋଚ୍ଯମାନଂ ଯଦି ତେ ଶ୍ରୋତୁଂ ଛନ୍ଦୋ ଵିଲାସିନି ।
ଶ୍ରୂଯତାମଭିଧାସ୍ଯାମି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାପି ଵିମୃଶ୍ଯତାମ୍ ॥ 7 ॥
ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵଂ ଵଚନଂ ତସ୍ଯା ମନ୍ଥରାଯାସ୍ତୁ କୈକେଯୀ ।
କିଞ୍ଚିଦୁତ୍ଥାଯ ଶଯନାତ୍ସ୍ଵାସ୍ତୀର୍ଣାଦିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 8 ॥
କଥଯ ତ୍ଵଂ ମମୋପାଯଂ କେନୋପାଯେନ ମନ୍ଥରେ ।
ଭରତଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ନ ତୁ ରାମଃ କଥଞ୍ଚନ ॥ 9 ॥
ଏଵମୁକ୍ତା ତଯା ଦେଵ୍ଯା ମନ୍ଥରା ପାପଦର୍ଶିନୀ ।
ରାମାର୍ଥମୁପହିଂସନ୍ତୀ କୁବ୍ଜା ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 10 ॥
ତଵ ଦୈଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ସହ ରାଜର୍ଷିଭିଃ ପତିଃ ।
ଅଗଚ୍ଛତ୍ତ୍ଵାମୁପାଦାଯ ଦେଵରାଜସ୍ଯ ସାହ୍ଯକୃତ୍ ॥ 11 ॥
ଦିଶମାସ୍ଥାଯ ଵୈ ଦେଵି ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦଣ୍ଡକାନ୍ପ୍ରତି ।
ଵୈଜଯନ୍ତମିତି ଖ୍ଯାତଂ ପୁରଂ ଯତ୍ର ତିମିଧ୍ଵଜଃ ॥ 12 ॥
ସ ଶମ୍ବର ଇତି ଖ୍ଯାତଶ୍ଶତମାଯୋ ମହାସୁରଃ ।
ଦଦୌ ଶକ୍ରସ୍ଯ ସଙ୍ଗ୍ରାମଂ ଦେଵସଙ୍ଘୈରନିର୍ଜିତଃ ॥ 13 ॥
ତସ୍ମିନ୍ମହତି ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ପୁରୁଷାନ୍କ୍ଷତଵିକ୍ଷତାନ୍ ।
ରାତ୍ରୌ ପ୍ରସୁପ୍ତାନ୍ଘ୍ନନ୍ତି ସ୍ମ ତରସାଽଽସାଦ୍ଯ ରାକ୍ଷସାଃ ॥ 14 ॥
ତତ୍ରାକରୋନ୍ମହଦ୍ଯୁଦ୍ଧଂ ରାଜା ଦଶରଥସ୍ତଦା ।
ଅସୁରୈଶ୍ଚ ମହାବାହୁଶ୍ଶସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଶକଲୀକୃତଃ ॥ 15 ॥
ଅପଵାହ୍ଯ ତ୍ଵଯା ଦେଵି ସଙ୍ଗ୍ରାମାନ୍ନଷ୍ଟଚେତନଃ ।
ତତ୍ରାପି ଵିକ୍ଷତଶ୍ଶସ୍ତ୍ରୈଃ ପତିସ୍ତେ ରକ୍ଷିତସ୍ତ୍ଵଯା ॥ 16 ॥
ତୁଷ୍ଟେନ ତେନ ଦତ୍ତୌ ତେ ଦ୍ଵୌ ଵରୌ ଶୁଭଦର୍ଶନେ ।
ସ ତ୍ଵଯୋକ୍ତଃ ପତିର୍ଦେଵି ଯଦେଚ୍ଛେଯଂ ତଦା ଵରୌ ॥ 17 ॥
ଗୃହ୍ଣୀଯାମିତି ତତ୍ତେନ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତଂ ମହାତ୍ମନା ।
ଅନଭିଜ୍ଞାମ୍ହ୍ଯହଂ ଦେଵି ତ୍ଵଯୈଵ କଥିତା ପୁରା ॥ 18 ॥
କଥୈଷା ତଵ ତୁ ସ୍ନେହାନ୍ମନସା ଧାର୍ଯତେ ମଯା ।
ରାମାଭିଷେକସମ୍ଭାରାନ୍ନିଗୃହ୍ଯ ଵିନିଵର୍ତଯ ॥ 19 ॥
ତୌ ଵରୌ ଯାଚ ଭର୍ତାରଂ ଭରତସ୍ଯାଭିଷେଚନମ୍ ।
ପ୍ରଵ୍ରାଜନଂ ଚ ରାମସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଵର୍ଷାଣି ଚତୁର୍ଦଶ ॥ 20 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ରାମେ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତେ ଵନମ୍ ।
ପ୍ରଜାଭାଵଗତସ୍ନେହସ୍ସ୍ଥିରଃ ପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 21 ॥
କ୍ରୋଧାଗାରଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଽଦ୍ଯ କ୍ରୁଦ୍ଧେଵାଶ୍ଵପତେସ୍ସୁତେ ।
ଶେଷ୍ଵାଽନନ୍ତର୍ହିତାଯାଂ ତ୍ଵଂ ଭୂମୌ ମଲିନଵାସିନୀ ॥ 22 ॥
ମାସ୍ମୈନଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଦୀକ୍ଷେଥା ମା ଚୈନମଭିଭାଷଥାଃ ।
ରୁଦନ୍ତୀ ଚାପି ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗତ୍ଯାଂ ଶୋକଲାଲସା ॥ 23 ॥
ଦଯିତା ତ୍ଵଂ ସଦା ଭର୍ତୁରତ୍ର ମେ ନାସ୍ତି ସଂଶଯଃ ।
ତ୍ଵତ୍କୃତେ ସ ମହାରାଜୋ ଵିଶେଦପି ହୁତାଶନମ୍ ॥ 24 ॥
ନ ତ୍ଵାଂ କ୍ରୋଧଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନ କ୍ରୃଦ୍ଧାଂ ପ୍ରତ୍ଯୁଦୀକ୍ଷିତୁମ୍ ।
ତଵ ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ରାଜା ହି ପ୍ରାଣାନପି ପରିତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 25 ॥
ନ ହ୍ଯତିକ୍ରମିତୁଂ ଶକ୍ତସ୍ତଵ ଵାକ୍ଯଂ ମହୀପତିଃ ।
ମନ୍ଦସ୍ଵଭାଵେ ବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ସୌଭାଗ୍ଯବଲମାତ୍ମନଃ ॥ 26 ॥
ମଣିମୁକ୍ତଂ ସୁଵର୍ଣାନି ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ।
ଦଦ୍ଯାଦ୍ଦଶରଥୋ ରାଜା ମାସ୍ମ ତେଷୁ ମନଃ କୃଥାଃ ॥ 27 ॥
ଯୌ ତୌ ଦୈଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ଵରୌ ଦଶରଥୋଽଦଦାତ୍ ।
ତୌ ସ୍ମାରଯ ମହାଭାଗେ ସୋଽର୍ଥୋ ନ ତ୍ଵାମତିକ୍ରମେତ୍ ॥ 28 ॥
ଯଦାତୁ ତେ ଵରଂ ଦଦ୍ଯାତ୍ସ୍ଵଯମୁତ୍ଥାପ୍ଯ ରାଘଵଃ ।
ଵ୍ଯଵସ୍ଥାପ୍ଯ ମହାରାଜଂ ତ୍ଵମିମଂ ଵୃଣୁଯା ଵରମ୍ ॥ 29 ॥
ରାମଂ ପ୍ରଵ୍ରାଜଯାରଣ୍ଯେ ନଵ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ ।
ଭରତଃ କ୍ରିଯତାଂ ରାଜା ପୃଥିଵ୍ଯାଃ ପାର୍ଥିଵର୍ଷଭଃ ॥ 30 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ହି ଵର୍ଷାଣି ରାମେ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତେ ଵନମ୍ ।
ରୂଢଶ୍ଚ କୃତମୂଲଶ୍ଚ ଶେଷଂ ସ୍ଥାସ୍ଯତି ତେ ସୁତଃ ॥ 31 ॥
ରାମପ୍ରଵ୍ରାଜନଂ ଚୈଵ ଦେଵି ଯାଚସ୍ଵ ତଂ ଵରମ୍ ।
ଏଵଂ ସିଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତି ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସର୍ଵାର୍ଥାସ୍ତଵ ଭାମିନି ॥ 32 ॥
ଏଵଂ ପ୍ରଵ୍ରାଜିତଶ୍ଚୈଵ ରାମୋଽରାମୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ।
ଭରତଶ୍ଚ ହତାମିତ୍ରସ୍ତଵ ରାଜା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 33 ॥
ଯେନ କାଲେନ ରାମଶ୍ଚ ଵନାତ୍ପ୍ରତ୍ଯାଗମିଷ୍ଯତି ।
ତେନ କାଲେନ ପୁତ୍ରସ୍ତେ କୃତମୂଲୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 34 ॥
ସୁଗୃହୀତମନୁଷ୍ଯଶ୍ଚ ସୁହୃଦ୍ଭିସ୍ସାର୍ଧମାତ୍ମଵାନ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ନୁ ମନ୍ଯେଽହଂ ରାଜାନଂ ଵୀତସାଧ୍ଵସା ॥ 35 ॥
ରାମାଭିଷେକସଙ୍କଲ୍ପାନ୍ନିଗୃହ୍ଯ ଵିନିଵର୍ତଯ ।
ଅନର୍ଥମର୍ଥରୂପେଣ ଗ୍ରାହିତା ସା ତତସ୍ତଯା ॥ 36 ॥
ହୃଷ୍ଟା ପ୍ରତୀତା କୈକେଯୀ ମନ୍ଥରାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ସା ହି ଵାକ୍ଯେନ କୁବ୍ଜାଯାଃ କିଶୋରୀଵୋତ୍ପଥଂ ଗତା ॥ 37 ॥
କୈକେଯୀ ଵିସ୍ମଯଂ ପ୍ରାପ୍ତା ପରଂ ପରମଦର୍ଶନା ।
କୁବ୍ଜେ ତ୍ଵାଂ ନାଭିଜାନାମି ଶ୍ରେଷ୍ଠାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଭିଥାଯିନୀମ୍ ॥ 38 ॥
ପୃଥିଵ୍ଯାମସି କୁବ୍ଜାନାମୁତ୍ତମା ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯେ ।
ତ୍ଵମେଵ ତୁ ମମାଽର୍ଥେଷୁ ନିତ୍ଯଯୁକ୍ତା ହିତୈଷିଣୀ ॥ 39 ॥
ନାହଂ ସମଵବୁଧ୍ଯେଯଂ କୁବ୍ଜେ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚିକୀର୍ଷିତମ୍ ।
ସନ୍ତି ଦୁସ୍ସଂସ୍ଥିତାଃ କୁବ୍ଜା ଵକ୍ରାଃ ପରମଦାରୁଣାଃ ॥ 40 ॥
ତ୍ଵଂ ପଦ୍ମମିଵ ଵାତେନ ସନ୍ନତା ପ୍ରିଯଦର୍ଶନା ।
ତ୍ଵଂ ପଦ୍ମମିଵ ଵାତେନ ସନ୍ନତା ପ୍ରିଯଦର୍ଶନା ।
ଉରସ୍ତେଽଭିନିଵିଷ୍ଟଂ ଵୈ ଯାଵତ୍ସ୍କନ୍ଧାତ୍ ସମୁନ୍ନତମ୍ ॥ 41 ॥
ଅଧସ୍ତାଚ୍ଚୋଦରଂ ଶାତଂ ସୁନାଭମିଵ ଲଜ୍ଜିତମ୍ ।
ପରିପୂର୍ଣଂ ତୁ ଜଘନଂ ସୁପୀନୌ ଚ ପଯୋଧରୌ ॥ 42 ॥
ଵିମଲେନ୍ଦୁସମଂ ଵକ୍ତ୍ରମହୋରାଜସି ମନ୍ଥରେ ।
ଜଘନଂ ତଵ ନିର୍ଘୁଷ୍ଟଂ ରଶନାଦାମଶୋଭିତମ୍ ॥ 43 ॥
ଜଙ୍ଘେ ଭୃଶମୁପନ୍ଯସ୍ତେ ପାଦୌ ଚାପ୍ଯାଯତାଵୁଭୌ ।
ତ୍ଵମାଯତାଭ୍ଯାଂ ସକ୍ଥିଭ୍ଯାଂ ମନ୍ଥରେ କ୍ଷୌମଵାସିନୀ ॥ 44 ॥
ଅଗ୍ରତୋ ମମ ଗଚ୍ଛନ୍ତୀ ରାଜହଂସୀଵ ରାଜସେ ।
ଆସନ୍ଯାଶ୍ଶମ୍ବରେ ମାଯାସ୍ସହସ୍ରମସୁରାଧିପେ ॥ 45 ॥
ସର୍ଵାସ୍ତ୍ଵଯି ନିଵିଷ୍ଟାସ୍ତା ଭୂଯଶ୍ଚାନ୍ଯାସ୍ସହସ୍ରଶଃ ।
ତଵେଦଂ ସ୍ଥଗୁ ଯଦ୍ଦୀର୍ଘଂ ରଥଘୋଣମିଵାଯତମ୍ ॥ 46 ॥
ମତଯଃ କ୍ଷତ୍ରଵିଦ୍ଯାଶ୍ଚ ମାଯାଶ୍ଚାତ୍ର ଵସନ୍ତି ତେ ।
ଅତ୍ର ତେ ପ୍ରତିମୋକ୍ଷ୍ଯାମି ମାଲାଂ କୁବ୍ଜେ ହିରଣ୍ମଯୀମ୍ ॥ 47 ॥
ଅଭିଷିକ୍ତେ ଚ ଭରତେ ରାଘଵେ ଚ ଵନଂ ଗତେ ।
ଜାତ୍ଯେନ ଚ ସୁଵର୍ଣେନ ସୁନିଷ୍ଟପ୍ତେନ ମନ୍ଥରେ ॥ 48 ॥
ଲବ୍ଧାର୍ଥା ଚ ପ୍ରତୀତା ଚ ଲେପଯିଷ୍ଯାମି ତେ ସ୍ଥଗୁ ।
ମୁଖେ ଚ ତିଲକଂ ଚିତ୍ରଂ ଜାତରୂପମଯଂ ଶୁଭମ୍ ॥ 49 ॥
କାରଯିଷ୍ଯାମି ତେ କୁବ୍ଜେ ଶୁଭାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ ।
ପରିଧାଯ ଶୁଭେ ଵସ୍ତ୍ରେ ଦେଵତେଵ ଚରିଷ୍ଯସି ॥ 50 ॥
ଚନ୍ଦ୍ରମାହ୍ଵଯମାନେନ ମୁଖେନାପ୍ରତିମାନନା ।
ଗମିଷ୍ଯସି ଗତିଂ ମୁଖ୍ଯାଂ ଗର୍ଵଯନ୍ତୀ ଦ୍ଵିଷଜ୍ଜନମ୍ ॥ 51 ॥
ତଵାପି କୁବ୍ଜାଃ କୁବ୍ଜାଯାସ୍ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତାଃ ।
ପାଦୌ ପରିଚରିଷ୍ଯନ୍ତି ଯଥୈଵ ତ୍ଵଂ ସଦା ମମ ॥ 52 ॥
ଇତି ପ୍ରଶସ୍ଯମାନା ସା କୈକେଯୀମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଶଯାନାଂ ଶଯନେ ଶୁଭ୍ରେ ଵେଦ୍ଯାମଗ୍ନିଶିଖାମିଵ ॥ 53 ॥
ଗତୋଦକେ ସେତୁବନ୍ଧୋ ନ କଲ୍ଯାଣି ଵିଧୀଯତେ ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣି ରାଜାନମନୁଦର୍ଶଯ ॥ 54 ॥
ତଥା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତା ଦେଵୀ ଗତ୍ଵା ମନ୍ଥରଯା ସହ ।
କ୍ରୋଧାଗାରଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ସୌଭାଗ୍ଯମଦଗର୍ଵିତା ॥ 55 ॥
ଅନେକଶତସାହସ୍ରଂ ମୁକ୍ତାହାରଂ ଵରାଙ୍ଗନା ।
ଅଵମୁଚ୍ଯ ଵରାର୍ହାଣି ଶୁଭାନ୍ଯାଭରଣାନି ଚ ॥ 56 ॥
ତତୋ ହେମୋପମା ତତ୍ର କୁବ୍ଜାଵାକ୍ଯଵଶଂ ଗତା ।
ସଂଵିଶ୍ଯ ଭୂମୌ କୈକେଯୀ ମନ୍ଥରାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 57 ॥
ଇହ ଵା ମାଂ ମୃତାଂ କୁବ୍ଜେ ନୃପାଯାଵେଦଯିଷ୍ଯସି ।
ଵନଂ ତୁ ରାଘଵେ ପ୍ରାପ୍ତେ ଭରତଃ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି କ୍ଷିତିମ୍ ॥ 58 ॥
ନ ସୁଵର୍ଣେନ ମେ ହ୍ଯର୍ଥୋ ନ ରତ୍ନୈର୍ନ ଚ ଭୂଷଣୈଃ ।
ଏଷ ମେ ଜୀଵିତସ୍ଯାନ୍ତୋ ରାମୋ ଯଦ୍ଯଭିଷିଚ୍ଯତେ ॥ 59 ॥
ଅଥୋ ପୁନସ୍ତାଂ ମହିଷୀଂ ମହୀକ୍ଷିତୋ ଵଚୋଭିରତ୍ଯର୍ଥମହାପରାକ୍ରମୈଃ ।
ଉଵାଚ କୁବ୍ଜା ଭରତସ୍ଯ ମାତରଂ ହିତଂ ଵଚୋ ରାମମୁପେତ୍ଯ ଚାହିତମ୍ ॥ 60 ॥
ପ୍ରପତ୍ସ୍ଯତେ ରାଜ୍ଯମିଦଂ ହି ରାଘଵୋ ଯଦି ଧ୍ରୁଵଂ ତ୍ଵଂ ସସୁତା ଚ ତପ୍ସ୍ଯସେ ।
ଅତୋ ହି କଲ୍ଯାଣି ଯତସ୍ଵ ତତ୍ତଥା ଯଥା ସୁତସ୍ତେ ଭରତୋଽଭିଷେକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 61 ॥
ତଥାଽତିଵିଦ୍ଧା ମହିଷୀ ତୁ କୁବ୍ଜଯା ସମାହତା ଵାଗିଷୁଭିର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ।
ନିଧାଯହସ୍ତୌ ହୃଦଯେଽତିଵିସ୍ମିତା ଶଶଂସ କୁବ୍ଜାଂ କୁପିତା ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ 62 ॥
ଯମସ୍ଯ ଵା ମାଂ ଵିଷଯଂ ଗତାମିତୋ ନିଶାମ୍ଯ କୁବ୍ଜେ ପ୍ରତିଵେଦଯିଷ୍ଯସି ।
ଵନଂ ଗତେ ଵା ସୁଚିରାଯ ରାଘଵେ ସମୃଦ୍ଧକାମୋ ଭରତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ॥ 63 ॥
ଅହଂ ହି ନୈଵାସ୍ତରଣାନି ନ ସ୍ରଜୋ ନ ଚନ୍ଦନଂ ନାଞ୍ଜନପାନଭୋଜନମ୍ ।
ନ କିଞ୍ଚିଦିଚ୍ଛାମି ନ ଚେହ ଜୀଵିତଂ ନ ଚେଦିତୋ ଗଚ୍ଛତି ରାଘଵୋ ଵନମ୍ ॥ 64 ॥
ଅଥୈତଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ସୁଦାରୁଣଂ ନିଧାଯ ସର୍ଵାଭରଣାନି ଭାମିନୀ ।
ଅସଂଵୃତାମାସ୍ତରଣେନ ମେଦିନୀଂ ତଦାଽଧିଶିଶ୍ଯେ ପତିତେଵ କିନ୍ନରୀ ॥ 65 ॥
ଉଦୀର୍ଣସଂରମ୍ଭତମୋଵୃତାନନା ତଥାଽଵମୁକ୍ତୋତ୍ତମମାଲ୍ଯଭୂଷଣା ।
ନରେନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀ ଵିମନା ବଭୂଵ ସା ତମୋଵୃତା ଦ୍ଯୌରିଵ ମଗ୍ନତାରକା ॥ 66 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ଅଯୋଧ୍ଯାକାଣ୍ଡେ ନଵମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha navamassargaḥ |
evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||
idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||
kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||
mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |
kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||
tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||
diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||
sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||
tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |
rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||
tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||
apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||
gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||
kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |
rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||
krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |
śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||
māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |
rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||
na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||
yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||
yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||
rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |
evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||
sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |
prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||
rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |
sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||
kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |
tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |
santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||
adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |
paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||
vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |
jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||
jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |
āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |
tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |
atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |
jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |
mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |
paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||
candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||
tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||
iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||
gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||
tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||
tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||
iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||
na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||
atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |
uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||
prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |
ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||
tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |
nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||
yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |
vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||
ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |
na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||
athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||
udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अयोध्याकाण्डम् ।
अथ नवमस्सर्गः ।
एवमुक्ता तु कैकेयी क्रोधेन ज्वलितानना ।
दीर्घमुष्णं विनिश्वस्य मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 1 ॥
अद्य राममितः क्षिप्रं वनं प्रस्थापयाम्यहम् ।
यौवराज्ये च भरतं क्षिप्रमेवाभिषेचये ॥ 2 ॥
इदं त्विदानीं सम्पश्य केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 3 ॥
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कैकेयीमिदमब्रवीत् ॥ 4 ॥
हन्तेदानीं प्रवक्ष्यामि कैकेयि श्रूयतां च मे ।
यथा ते भरतो राज्यं पुत्रः प्राप्स्यति केवलम् ॥ 5 ॥
किं न स्मरसि कैकेयि स्मरन्ती वा निगूहसे ।
यदुच्यमानमात्मार्थं मत्तस्त्वं श्रोतुमिच्छसि ॥ 6 ॥
मयोच्यमानं यदि ते श्रोतुं छन्दो विलासिनि ।
श्रूयतामभिधास्यामि श्रुत्वा चापि विमृश्यताम् ॥ 7 ॥
श्रुत्वैवं वचनं तस्या मन्थरायास्तु कैकेयी ।
किञ्चिदुत्थाय शयनात्स्वास्तीर्णादिदमब्रवीत् ॥ 8 ॥
कथय त्वं ममोपायं केनोपायेन मन्थरे ।
भरतः प्राप्नुयाद्राज्यं न तु रामः कथञ्चन ॥ 9 ॥
एवमुक्ता तया देव्या मन्थरा पापदर्शिनी ।
रामार्थमुपहिंसन्ती कुब्जा वचनमब्रवीत् ॥ 10 ॥
तव दैवासुरे युद्धे सह राजर्षिभिः पतिः ।
अगच्छत्त्वामुपादाय देवराजस्य साह्यकृत् ॥ 11 ॥
दिशमास्थाय वै देवि दक्षिणां दण्डकान्प्रति ।
वैजयन्तमिति ख्यातं पुरं यत्र तिमिध्वजः ॥ 12 ॥
स शम्बर इति ख्यातश्शतमायो महासुरः ।
ददौ शक्रस्य सङ्ग्रामं देवसङ्घैरनिर्जितः ॥ 13 ॥
तस्मिन्महति सङ्ग्रामे पुरुषान्क्षतविक्षतान् ।
रात्रौ प्रसुप्तान्घ्नन्ति स्म तरसाऽऽसाद्य राक्षसाः ॥ 14 ॥
तत्राकरोन्महद्युद्धं राजा दशरथस्तदा ।
असुरैश्च महाबाहुश्शस्त्रैश्च शकलीकृतः ॥ 15 ॥
अपवाह्य त्वया देवि सङ्ग्रामान्नष्टचेतनः ।
तत्रापि विक्षतश्शस्त्रैः पतिस्ते रक्षितस्त्वया ॥ 16 ॥
तुष्टेन तेन दत्तौ ते द्वौ वरौ शुभदर्शने ।
स त्वयोक्तः पतिर्देवि यदेच्छेयं तदा वरौ ॥ 17 ॥
गृह्णीयामिति तत्तेन तथेत्युक्तं महात्मना ।
अनभिज्ञाम्ह्यहं देवि त्वयैव कथिता पुरा ॥ 18 ॥
कथैषा तव तु स्नेहान्मनसा धार्यते मया ।
रामाभिषेकसम्भारान्निगृह्य विनिवर्तय ॥ 19 ॥
तौ वरौ याच भर्तारं भरतस्याभिषेचनम् ।
प्रव्राजनं च रामस्य त्वं वर्षाणि चतुर्दश ॥ 20 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
प्रजाभावगतस्नेहस्स्थिरः पुत्रो भविष्यति ॥ 21 ॥
क्रोधागारं प्रविश्याऽद्य क्रुद्धेवाश्वपतेस्सुते ।
शेष्वाऽनन्तर्हितायां त्वं भूमौ मलिनवासिनी ॥ 22 ॥
मास्मैनं प्रत्युदीक्षेथा मा चैनमभिभाषथाः ।
रुदन्ती चापि तं दृष्ट्वा जगत्यां शोकलालसा ॥ 23 ॥
दयिता त्वं सदा भर्तुरत्र मे नास्ति संशयः ।
त्वत्कृते स महाराजो विशेदपि हुताशनम् ॥ 24 ॥
न त्वां क्रोधयितुं शक्तो न क्रृद्धां प्रत्युदीक्षितुम् ।
तव प्रियार्थं राजा हि प्राणानपि परित्यजेत् ॥ 25 ॥
न ह्यतिक्रमितुं शक्तस्तव वाक्यं महीपतिः ।
मन्दस्वभावे बुध्यस्व सौभाग्यबलमात्मनः ॥ 26 ॥
मणिमुक्तं सुवर्णानि रत्नानि विविधानि च ।
दद्याद्दशरथो राजा मास्म तेषु मनः कृथाः ॥ 27 ॥
यौ तौ दैवासुरे युद्धे वरौ दशरथोऽददात् ।
तौ स्मारय महाभागे सोऽर्थो न त्वामतिक्रमेत् ॥ 28 ॥
यदातु ते वरं दद्यात्स्वयमुत्थाप्य राघवः ।
व्यवस्थाप्य महाराजं त्वमिमं वृणुया वरम् ॥ 29 ॥
रामं प्रव्राजयारण्ये नव वर्षाणि पञ्च च ।
भरतः क्रियतां राजा पृथिव्याः पार्थिवर्षभः ॥ 30 ॥
चतुर्दश हि वर्षाणि रामे प्रव्राजिते वनम् ।
रूढश्च कृतमूलश्च शेषं स्थास्यति ते सुतः ॥ 31 ॥
रामप्रव्राजनं चैव देवि याचस्व तं वरम् ।
एवं सिद्ध्यन्ति पुत्रस्य सर्वार्थास्तव भामिनि ॥ 32 ॥
एवं प्रव्राजितश्चैव रामोऽरामो भविष्यति ।
भरतश्च हतामित्रस्तव राजा भविष्यति ॥ 33 ॥
येन कालेन रामश्च वनात्प्रत्यागमिष्यति ।
तेन कालेन पुत्रस्ते कृतमूलो भविष्यति ॥ 34 ॥
सुगृहीतमनुष्यश्च सुहृद्भिस्सार्धमात्मवान् ।
प्राप्तकालं नु मन्येऽहं राजानं वीतसाध्वसा ॥ 35 ॥
रामाभिषेकसङ्कल्पान्निगृह्य विनिवर्तय ।
अनर्थमर्थरूपेण ग्राहिता सा ततस्तया ॥ 36 ॥
हृष्टा प्रतीता कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ।
सा हि वाक्येन कुब्जायाः किशोरीवोत्पथं गता ॥ 37 ॥
कैकेयी विस्मयं प्राप्ता परं परमदर्शना ।
कुब्जे त्वां नाभिजानामि श्रेष्ठां श्रेष्ठाभिथायिनीम् ॥ 38 ॥
पृथिव्यामसि कुब्जानामुत्तमा बुद्धिनिश्चये ।
त्वमेव तु ममाऽर्थेषु नित्ययुक्ता हितैषिणी ॥ 39 ॥
नाहं समवबुध्येयं कुब्जे राज्ञश्चिकीर्षितम् ।
सन्ति दुस्संस्थिताः कुब्जा वक्राः परमदारुणाः ॥ 40 ॥
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।
त्वं पद्ममिव वातेन सन्नता प्रियदर्शना ।
उरस्तेऽभिनिविष्टं वै यावत्स्कन्धात् समुन्नतम् ॥ 41 ॥
अधस्ताच्चोदरं शातं सुनाभमिव लज्जितम् ।
परिपूर्णं तु जघनं सुपीनौ च पयोधरौ ॥ 42 ॥
विमलेन्दुसमं वक्त्रमहोराजसि मन्थरे ।
जघनं तव निर्घुष्टं रशनादामशोभितम् ॥ 43 ॥
जङ्घे भृशमुपन्यस्ते पादौ चाप्यायतावुभौ ।
त्वमायताभ्यां सक्थिभ्यां मन्थरे क्षौमवासिनी ॥ 44 ॥
अग्रतो मम गच्छन्ती राजहंसीव राजसे ।
आसन्याश्शम्बरे मायास्सहस्रमसुराधिपे ॥ 45 ॥
सर्वास्त्वयि निविष्टास्ता भूयश्चान्यास्सहस्रशः ।
तवेदं स्थगु यद्दीर्घं रथघोणमिवायतम् ॥ 46 ॥
मतयः क्षत्रविद्याश्च मायाश्चात्र वसन्ति ते ।
अत्र ते प्रतिमोक्ष्यामि मालां कुब्जे हिरण्मयीम् ॥ 47 ॥
अभिषिक्ते च भरते राघवे च वनं गते ।
जात्येन च सुवर्णेन सुनिष्टप्तेन मन्थरे ॥ 48 ॥
लब्धार्था च प्रतीता च लेपयिष्यामि ते स्थगु ।
मुखे च तिलकं चित्रं जातरूपमयं शुभम् ॥ 49 ॥
कारयिष्यामि ते कुब्जे शुभान्याभरणानि च ।
परिधाय शुभे वस्त्रे देवतेव चरिष्यसि ॥ 50 ॥
चन्द्रमाह्वयमानेन मुखेनाप्रतिमानना ।
गमिष्यसि गतिं मुख्यां गर्वयन्ती द्विषज्जनम् ॥ 51 ॥
तवापि कुब्जाः कुब्जायास्सर्वाभरणभूषिताः ।
पादौ परिचरिष्यन्ति यथैव त्वं सदा मम ॥ 52 ॥
इति प्रशस्यमाना सा कैकेयीमिदमब्रवीत् ।
शयानां शयने शुभ्रे वेद्यामग्निशिखामिव ॥ 53 ॥
गतोदके सेतुबन्धो न कल्याणि विधीयते ।
उत्तिष्ठ कुरु कल्याणि राजानमनुदर्शय ॥ 54 ॥
तथा प्रोत्साहिता देवी गत्वा मन्थरया सह ।
क्रोधागारं विशालाक्षी सौभाग्यमदगर्विता ॥ 55 ॥
अनेकशतसाहस्रं मुक्ताहारं वराङ्गना ।
अवमुच्य वरार्हाणि शुभान्याभरणानि च ॥ 56 ॥
ततो हेमोपमा तत्र कुब्जावाक्यवशं गता ।
संविश्य भूमौ कैकेयी मन्थरामिदमब्रवीत् ॥ 57 ॥
इह वा मां मृतां कुब्जे नृपायावेदयिष्यसि ।
वनं तु राघवे प्राप्ते भरतः प्राप्स्यति क्षितिम् ॥ 58 ॥
न सुवर्णेन मे ह्यर्थो न रत्नैर्न च भूषणैः ।
एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ॥ 59 ॥
अथो पुनस्तां महिषीं महीक्षितो वचोभिरत्यर्थमहापराक्रमैः ।
उवाच कुब्जा भरतस्य मातरं हितं वचो राममुपेत्य चाहितम् ॥ 60 ॥
प्रपत्स्यते राज्यमिदं हि राघवो यदि ध्रुवं त्वं ससुता च तप्स्यसे ।
अतो हि कल्याणि यतस्व तत्तथा यथा सुतस्ते भरतोऽभिषेक्ष्यते ॥ 61 ॥
तथाऽतिविद्धा महिषी तु कुब्जया समाहता वागिषुभिर्मुहुर्मुहुः ।
निधायहस्तौ हृदयेऽतिविस्मिता शशंस कुब्जां कुपिता पुनः पुनः ॥ 62 ॥
यमस्य वा मां विषयं गतामितो निशाम्य कुब्जे प्रतिवेदयिष्यसि ।
वनं गते वा सुचिराय राघवे समृद्धकामो भरतो भविष्यति ॥ 63 ॥
अहं हि नैवास्तरणानि न स्रजो न चन्दनं नाञ्जनपानभोजनम् ।
न किञ्चिदिच्छामि न चेह जीवितं न चेदितो गच्छति राघवो वनम् ॥ 64 ॥
अथैतदुक्त्वा वचनं सुदारुणं निधाय सर्वाभरणानि भामिनी ।
असंवृतामास्तरणेन मेदिनीं तदाऽधिशिश्ये पतितेव किन्नरी ॥ 65 ॥
उदीर्णसंरम्भतमोवृतानना तथाऽवमुक्तोत्तममाल्यभूषणा ।
नरेन्द्रपत्नी विमना बभूव सा तमोवृता द्यौरिव मग्नतारका ॥ 66 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अयोध्याकाण्डे नवमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe ayodhyākāṇḍam |
atha navamassargaḥ |
evamuktā tu kaikeyī krodhena jvalitānanā |
dīrghamuṣṇaṃ viniśvasya mantharāmidamabravīt || 1 ||
adya rāmamitaḥ kṣipraṃ vanaṃ prasthāpayāmyaham |
yauvarājye ca bharataṃ kṣipramevābhiṣecaye || 2 ||
idaṃ tvidānīṃ sampaśya kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 3 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kaikeyīmidamabravīt || 4 ||
hantedānīṃ pravakṣyāmi kaikeyi śrūyatāṃ ca me |
yathā te bharato rājyaṃ putraḥ prāpsyati kevalam || 5 ||
kiṃ na smarasi kaikeyi smarantī vā nigūhase |
yaducyamānamātmārthaṃ mattastvaṃ śrotumicchasi || 6 ||
mayocyamānaṃ yadi te śrotuṃ chando vilāsini |
śrūyatāmabhidhāsyāmi śrutvā cāpi vimṛśyatām || 7 ||
śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyā mantharāyāstu kaikeyī |
kiñcidutthāya śayanātsvāstīrṇādidamabravīt || 8 ||
kathaya tvaṃ mamopāyaṃ kenopāyena manthare |
bharataḥ prāpnuyādrājyaṃ na tu rāmaḥ kathañcana || 9 ||
evamuktā tayā devyā mantharā pāpadarśinī |
rāmārthamupahiṃsantī kubjā vacanamabravīt || 10 ||
tava daivāsure yuddhe saha rājarṣibhiḥ patiḥ |
agacchattvāmupādāya devarājasya sāhyakṛt || 11 ||
diśamāsthāya vai devi dakṣiṇāṃ daṇḍakānprati |
vaijayantamiti khyātaṃ puraṃ yatra timidhvajaḥ || 12 ||
sa śambara iti khyātaśśatamāyo mahāsuraḥ |
dadau śakrasya saṅgrāmaṃ devasaṅghairanirjitaḥ || 13 ||
tasminmahati saṅgrāme puruṣānkṣatavikṣatān |
rātrau prasuptānghnanti sma tarasā''sādya rākṣasāḥ || 14 ||
tatrākaronmahadyuddhaṃ rājā daśarathastadā |
asuraiśca mahābāhuśśastraiśca śakalīkṛtaḥ || 15 ||
apavāhya tvayā devi saṅgrāmānnaṣṭacetanaḥ |
tatrāpi vikṣataśśastraiḥ patiste rakṣitastvayā || 16 ||
tuṣṭena tena dattau te dvau varau śubhadarśane |
sa tvayoktaḥ patirdevi yadeccheyaṃ tadā varau || 17 ||
gṛhṇīyāmiti tattena tathetyuktaṃ mahātmanā |
anabhijñāmhyahaṃ devi tvayaiva kathitā purā || 18 ||
kathaiṣā tava tu snehānmanasā dhāryate mayā |
rāmābhiṣekasambhārānnigṛhya vinivartaya || 19 ||
tau varau yāca bhartāraṃ bharatasyābhiṣecanam |
pravrājanaṃ ca rāmasya tvaṃ varṣāṇi caturdaśa || 20 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
prajābhāvagatasnehassthiraḥ putro bhaviṣyati || 21 ||
krodhāgāraṃ praviśyā'dya kruddhevāśvapatessute |
śeṣvā'nantarhitāyāṃ tvaṃ bhūmau malinavāsinī || 22 ||
māsmainaṃ pratyudīkṣethā mā cainamabhibhāṣathāḥ |
rudantī cāpi taṃ dṛṣṭvā jagatyāṃ śokalālasā || 23 ||
dayitā tvaṃ sadā bharturatra me nāsti saṃśayaḥ |
tvatkṛte sa mahārājo viśedapi hutāśanam || 24 ||
na tvāṃ krodhayituṃ śakto na krṛddhāṃ pratyudīkṣitum |
tava priyārthaṃ rājā hi prāṇānapi parityajet || 25 ||
na hyatikramituṃ śaktastava vākyaṃ mahīpatiḥ |
mandasvabhāve budhyasva saubhāgyabalamātmanaḥ || 26 ||
maṇimuktaṃ suvarṇāni ratnāni vividhāni ca |
dadyāddaśaratho rājā māsma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 27 ||
yau tau daivāsure yuddhe varau daśaratho'dadāt |
tau smāraya mahābhāge so'rtho na tvāmatikramet || 28 ||
yadātu te varaṃ dadyātsvayamutthāpya rāghavaḥ |
vyavasthāpya mahārājaṃ tvamimaṃ vṛṇuyā varam || 29 ||
rāmaṃ pravrājayāraṇye nava varṣāṇi pañca ca |
bharataḥ kriyatāṃ rājā pṛthivyāḥ pārthivarṣabhaḥ || 30 ||
caturdaśa hi varṣāṇi rāme pravrājite vanam |
rūḍhaśca kṛtamūlaśca śeṣaṃ sthāsyati te sutaḥ || 31 ||
rāmapravrājanaṃ caiva devi yācasva taṃ varam |
evaṃ siddhyanti putrasya sarvārthāstava bhāmini || 32 ||
evaṃ pravrājitaścaiva rāmo'rāmo bhaviṣyati |
bharataśca hatāmitrastava rājā bhaviṣyati || 33 ||
yena kālena rāmaśca vanātpratyāgamiṣyati |
tena kālena putraste kṛtamūlo bhaviṣyati || 34 ||
sugṛhītamanuṣyaśca suhṛdbhissārdhamātmavān |
prāptakālaṃ nu manye'haṃ rājānaṃ vītasādhvasā || 35 ||
rāmābhiṣekasaṅkalpānnigṛhya vinivartaya |
anarthamartharūpeṇa grāhitā sā tatastayā || 36 ||
hṛṣṭā pratītā kaikeyī mantharāmidamabravīt |
sā hi vākyena kubjāyāḥ kiśorīvotpathaṃ gatā || 37 ||
kaikeyī vismayaṃ prāptā paraṃ paramadarśanā |
kubje tvāṃ nābhijānāmi śreṣṭhāṃ śreṣṭhābhithāyinīm || 38 ||
pṛthivyāmasi kubjānāmuttamā buddhiniścaye |
tvameva tu mamā'rtheṣu nityayuktā hitaiṣiṇī || 39 ||
nāhaṃ samavabudhyeyaṃ kubje rājñaścikīrṣitam |
santi dussaṃsthitāḥ kubjā vakrāḥ paramadāruṇāḥ || 40 ||
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
tvaṃ padmamiva vātena sannatā priyadarśanā |
uraste'bhiniviṣṭaṃ vai yāvatskandhāt samunnatam || 41 ||
adhastāccodaraṃ śātaṃ sunābhamiva lajjitam |
paripūrṇaṃ tu jaghanaṃ supīnau ca payodharau || 42 ||
vimalendusamaṃ vaktramahorājasi manthare |
jaghanaṃ tava nirghuṣṭaṃ raśanādāmaśobhitam || 43 ||
jaṅghe bhṛśamupanyaste pādau cāpyāyatāvubhau |
tvamāyatābhyāṃ sakthibhyāṃ manthare kṣaumavāsinī || 44 ||
agrato mama gacchantī rājahaṃsīva rājase |
āsanyāśśambare māyāssahasramasurādhipe || 45 ||
sarvāstvayi niviṣṭāstā bhūyaścānyāssahasraśaḥ |
tavedaṃ sthagu yaddīrghaṃ rathaghoṇamivāyatam || 46 ||
matayaḥ kṣatravidyāśca māyāścātra vasanti te |
atra te pratimokṣyāmi mālāṃ kubje hiraṇmayīm || 47 ||
abhiṣikte ca bharate rāghave ca vanaṃ gate |
jātyena ca suvarṇena suniṣṭaptena manthare || 48 ||
labdhārthā ca pratītā ca lepayiṣyāmi te sthagu |
mukhe ca tilakaṃ citraṃ jātarūpamayaṃ śubham || 49 ||
kārayiṣyāmi te kubje śubhānyābharaṇāni ca |
paridhāya śubhe vastre devateva cariṣyasi || 50 ||
candramāhvayamānena mukhenāpratimānanā |
gamiṣyasi gatiṃ mukhyāṃ garvayantī dviṣajjanam || 51 ||
tavāpi kubjāḥ kubjāyāssarvābharaṇabhūṣitāḥ |
pādau paricariṣyanti yathaiva tvaṃ sadā mama || 52 ||
iti praśasyamānā sā kaikeyīmidamabravīt |
śayānāṃ śayane śubhre vedyāmagniśikhāmiva || 53 ||
gatodake setubandho na kalyāṇi vidhīyate |
uttiṣṭha kuru kalyāṇi rājānamanudarśaya || 54 ||
tathā protsāhitā devī gatvā mantharayā saha |
krodhāgāraṃ viśālākṣī saubhāgyamadagarvitā || 55 ||
anekaśatasāhasraṃ muktāhāraṃ varāṅganā |
avamucya varārhāṇi śubhānyābharaṇāni ca || 56 ||
tato hemopamā tatra kubjāvākyavaśaṃ gatā |
saṃviśya bhūmau kaikeyī mantharāmidamabravīt || 57 ||
iha vā māṃ mṛtāṃ kubje nṛpāyāvedayiṣyasi |
vanaṃ tu rāghave prāpte bharataḥ prāpsyati kṣitim || 58 ||
na suvarṇena me hyartho na ratnairna ca bhūṣaṇaiḥ |
eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 59 ||
atho punastāṃ mahiṣīṃ mahīkṣito vacobhiratyarthamahāparākramaiḥ |
uvāca kubjā bharatasya mātaraṃ hitaṃ vaco rāmamupetya cāhitam || 60 ||
prapatsyate rājyamidaṃ hi rāghavo yadi dhruvaṃ tvaṃ sasutā ca tapsyase |
ato hi kalyāṇi yatasva tattathā yathā sutaste bharato'bhiṣekṣyate || 61 ||
tathā'tividdhā mahiṣī tu kubjayā samāhatā vāgiṣubhirmuhurmuhuḥ |
nidhāyahastau hṛdaye'tivismitā śaśaṃsa kubjāṃ kupitā punaḥ punaḥ || 62 ||
yamasya vā māṃ viṣayaṃ gatāmito niśāmya kubje prativedayiṣyasi |
vanaṃ gate vā sucirāya rāghave samṛddhakāmo bharato bhaviṣyati || 63 ||
ahaṃ hi naivāstaraṇāni na srajo na candanaṃ nāñjanapānabhojanam |
na kiñcidicchāmi na ceha jīvitaṃ na cedito gacchati rāghavo vanam || 64 ||
athaitaduktvā vacanaṃ sudāruṇaṃ nidhāya sarvābharaṇāni bhāminī |
asaṃvṛtāmāstaraṇena medinīṃ tadā'dhiśiśye patiteva kinnarī || 65 ||
udīrṇasaṃrambhatamovṛtānanā tathā'vamuktottamamālyabhūṣaṇā |
narendrapatnī vimanā babhūva sā tamovṛtā dyauriva magnatārakā || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye ayodhyākāṇḍe navamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.